Wyrok SN z 7 października 2011, sygn. II CSK 670/10
Data orzeczenia
7 października 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Marian Kocon
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (5)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 października 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Marian Kocon (przewodniczący)
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
SSA Agnieszka Piotrowska
w sprawie z powództwa Gminy Miasta S.
przeciwko Czesławie C. – Ż., Wiesławowi K.
i "K." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.
o stwierdzenie nieważności umowy,
po rozpoznaniu na rozprawie
w Izbie Cywilnej w dniu 7 października 2011 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 20 maja 2010 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Powódka - Gmina Miasto S. wniosła o stwierdzenie nieważności umowy z 15
października 2008 r., na podstawie której Czesława C.-Ż. przeniosła na Wiesława
K. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych położonych przy ul.
S. w S., złożonych z działek: nr 440/34, nr 440/35 i nr 440/39, wpisanych w
księgach wieczystych, prowadzonych przez Sąd Rejonowy w S., w celu zwolnienia
się z długu, z uwagi na jej pozorność.
Pozwani Czesława C.-Ż. i Wiesław K. wnieśli o oddalenie powództwa.
Powódka wniosła także o stwierdzenie nieważności umowy przeniesienia
prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych położonych przy ul. S.
w S., zawartej 5 listopada 2008 r. pomiędzy Wiesławem K. a K. Sp. z o.o. w S. i na
jej wniosek do udziału w sprawie w charakterze pozwanego wezwana została K.
Sp. z o.o. w S. Pozwana Spółka wniosła o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z 30 października 2009 r. Sąd Okręgowy w S. uwzględnił w całości
powództwa skierowane przeciwko Czesławie C.-Ż. i Wiesławowi K. oraz K. Sp. z
o.o. w S. oraz zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda koszty procesu.
Rozstrzygnięcie zapadło po ustaleniu, że Czesława C.-Ż. od 20 lat utrzymuje
bliskie kontakty towarzyskie i zawodowe z Wiesławem K.
Umową z 14 grudnia 2001 r. powódka zawarła z Czesławą C.-Ż. umowę o
oddanie w użytkowanie wieczyste niezabudowanych nieruchomości położonych w
S. przy ul. S., stanowiących działki nr 440/34, nr 440/35, nr 440/39. Pozwana
nabyła użytkowanie wieczyste tych gruntów w związku z prowadzoną działalnością
gospodarczą. Nieruchomości oddane w użytkowanie wieczyste jako tereny
centralne miasta S. w planie zagospodarowania przestrzennego zostały uznane za
miejsce koncentracji usług publicznych i komercyjnych o charakterze
ogólnomiejskim oraz mieszkalnictwo śródmiejskie o średniej intensywności
z usługami towarzyszącymi. Pozwana zobowiązała się rozpocząć budowę na
oddanych jej w użytkowanie wieczyste gruntach w terminie 15 miesięcy od daty
zawarcia umowy oraz zakończyć ją w ciągu następnych 24 miesięcy. Powódka
zastrzegła sobie prawo pierwokupu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości
za cenę nabycia w przypadku sprzedaży całości lub jego części osobie trzeciej
w terminie 42 miesięcy od dnia zawarcia umowy. Nieruchomości zostały wydane
pozwanej 1 lutego 2002 r.
3
W umówionym terminie pozwana nie rozpoczęła prac budowlanych. Powódka
przeprowadzała kontrolę stanu nieruchomości i na wniosek pozwanej kilkakrotnie
wyrażała zgodę na przesunięcie terminu rozpoczęcia prac budowlanych,
ostatecznie do 31 października 2006 r.
Pozwani Wiesław K. i Czesława C.-Ż. sporządzili dokument stwierdzający
warunki umowy pożyczki, którą datowali na 27 lutego 2006 r. Zgodnie z treścią tego
dokumentu Wiesław K. pożyczył Czesławie C.-Ż. kwotę 350.000 zł, podlegającą
wypłacie w 10 ratach z przeznaczeniem na pokrycie wydatków na prowadzoną
przez nią działalność gospodarczą. Pożyczka podlegała zwrotowi do 31 grudnia
2007 r. z odsetkami w wysokości 13.5 % rocznie. Za spłatę pożyczki do kwoty
180.000 zł poręczył Bogusław S. Pozwani sporządzili zestawienie wypłaconych rat
pożyczki. Umowa pożyczki w rzeczywistości nie została przez pozwanych zawarta.
Na 3 kwietnia 2008 r. Wiesław K., Czesława C.-Ż. oraz - jako poręczyciel -
Bogusław S. datowali ugodę dotyczącą spełnienia przez pozwaną na rzecz
pozwanego innego świadczenia w miejsce zwrotu kwoty pożyczonej jej 27 lutego
2006 r. z odsetkami i przyjęli, że pożyczkodawca zwolni pożyczkobiorcę z
obowiązku zwrotu pożyczki w zamian za przeniesienie na jego rzecz prawa
użytkowania wieczystego działek nr 440/34. nr 440/35, nr 440/39, położonych przy
ul. S. w S. do 15 października 2008 r.
Pismem z 26 maja 2008 r., doręczonym pozwanej 29 maja 2008 r., powódka
zaproponowała pozwanej rozwiązanie umowy z 14 grudnia 2001 r. ze skutkiem na
31 grudnia 2008 r.
15. października 2008 r. pozwani zawarli umowę o przeniesienie prawa
użytkowania wieczystego gruntów w celu zwolnienia się przez pozwaną
z zobowiązania zaciągniętego przez zawarcie umowy pożyczki z 27 lutego 2006 r.
Na podstawie tej umowy pozwana w celu zwolnienia się z zobowiązania do zwrotu
wierzycielowi kwoty 350.000 zł z odsetkami przeniosła na jego rzecz prawo
użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. Pozwany wyraził zgodę na
przyjęcie innego świadczenia oraz zwolnił pozwaną z obowiązku zwrotu długu z
umowy pożyczki.
15. października 2008 r. w godzinach pomiędzy 14-15 listonosz dostarczył na
adres zamieszkania pozwanej przesyłkę zawierającą odpis pozwu w sprawie
4
o rozwiązanie urnowy wieczystego użytkowania złożonego przeciwko pozwanej
przez Gminę.
30. października 2008 r. pozwany został ujawniony w księdze wieczystej jako
użytkownik wieczysty na podstawie umowy z 15 października 2008 r., a 5 listopada
2008 r. zawarł z Andrzejem S. umowę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na
podstawie której założyli K. Spółkę z o.o. w organizacji w S. Wysokość kapitału
zakładowego Spółki wyniosła 200.000 zł stanowiących 200 równych i
niepodzielnych udziałów o wartości nominalnej 1.000 zł. Pozwany objął 190
udziałów i pokrył je wkładem niepieniężnym w postaci prawa użytkowania
wieczystego nieruchomości stanowiących niezabudowane i nieuzbrojone działki nr
440/39, nr 440/35 oraz nr 440/34, położone przy ul. S. w S. Wartość tego prawa
określił na kwotę 190.000 zł. Andrzej S. cały swój udział w spółce pokrył wkładem
pieniężnym w kwocie 10.000 zł.
Umową z 5 listopada 2008 r. pozwany, w wykonaniu zobowiązań
zaciągniętych w umowie spółki, przeniósł na rzecz K. Spółki z o.o. użytkowanie
wieczyste nieruchomości stanowiących niezabudowane działki nr 440/39, nr 440/35
i nr 440/34, położone przy ul. S. w S. 6. marca 2009 r. Spółka ujawniona została w
księgach wieczystych prowadzonych dla nieruchomości jako użytkownik wieczysty.
Z wnioskiem o rejestrację wystąpiła 20 marca 2009 r., a 17 kwietnia 2009 r. została
zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym. W maju 2009 r. jedynym
wspólnikiem tej Spółki był pozwany, a prokurentem od chwili jej założenia - Cezary
Ż., mąż pozwanej.
Powództwo Gminy przeciwko Czesławie C.-Ż. o rozwiązanie umowy
użytkowania wieczystego zostało oddalone wyrokiem z 23 marca 2009 r., który
uprawomocnił się 23 lipca 2009 r., po oddaleniu apelacji Gminy przez Sąd
Apelacyjny.
Zdaniem Sądu Okręgowego, powódka wykazała, że umowa z 15 października
2008 r. jest nieważna lecz nie w oparciu o przesłanki powołane przez nią
w pierwszym rzędzie, to jest pozorność czynności (art. 83 k.c.) lecz z uwagi na
sprzeczność umowy z prawem (art. 58 § 1 k.c.). Umowa z 15 października 2008 r.
nie została zawarta dla pozoru, bo obie jej strony chciały osiągnąć skutek w postaci
przeniesienia na pozwanego prawa użytkowania wieczystego gruntu. Działanie
5
pozwanych prowadzące do zawarcia tej umowy miało jednak na celu obejście
prawa. W rzeczywistości strony dążyły do tego, by pomimo niewywiązywania się
przez pozwaną z warunków, na jakich powódka ustanowiła na jej rzecz prawo
użytkowania wieczystego niezabudowanych nieruchomości, prawo to nie powróciło
do powódki, chociaż zaistniały ku temu przesłanki ustawowe. Możliwość ingerencji
powódki w ustanowione na rzecz pozwanej użytkowanie wieczyste wynikała
z podstawy umownej oraz ustawowej. Powódce przysługiwało bowiem prawo
pierwokupu użytkowania wieczystego na zasadach określonych w umowie,
możliwe do wykonania w terminie 42 miesięcy od daty jej zawarcia, a następnie
ustawowe prawo pierwokupu zastrzeżone w art. 109 ust. 1 pkt 2 ustawy
z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tekst jedn. Dz. U. z 2004 r.
Nr 261, poz. 2603 ze zm., a nadto prawo rozwiązania umowy w oparciu o art. 240
k.c. na skutek wykonywania tego prawa w sposób sprzeczny z umową.
Sąd Okręgowy uznał, że pozwana zdawała sobie sprawę, że może utracić
prawo użytkowania wieczystego w razie wytoczenia przez powódkę powództwa
o rozwiązanie umowy na podstawie art. 240 k.c., tym bardziej, że nie była w stanie
w tym czasie finansowo podołać prowadzonym przedsięwzięciom. Ta sytuacja
spowodowała, że pozwana podjęła decyzję o przeniesieniu prawa użytkowania
wieczystego nieruchomości gruntowych stanowiących własność powódki na rzecz
pozwanego. Oceniając umowę z 15 października 2008 r. o przeniesienie prawa
użytkowania wieczystego gruntów w celu zwolnienia się z zobowiązania, Sąd
Okręgowy miał na względzie ekonomiczny cel przesunięcia dokonanego przez
pozwanych, społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa użytkowania
wieczystego gruntu oraz zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Sąd wskazał,
że pozwana w celu zwolnienia się z rzekomego długu zadeklarowała na rzecz
pozwanego spełnienie świadczenia o znacznie niższej wartości niż wynosi sam
dług oraz że zawarta przez strony umowa uniemożliwiła powódce wykonanie
przysługującego jej prawa pierwokupu w myśl art. 109 ust. 1 pkt 2 u.g.n. Sporne
przesunięcie majątkowe dokonane zostało zatem z naruszeniem interesu
społeczno-gospodarczego powódki i w celu obejścia prawa, z zamiarem
pozbawienia powódki prawa pierwokupu.
6
Umowę z 5 listopada 2008 r. przeniesienia użytkowania wieczystego
w wykonaniu zobowiązań z umowy spółki, zawartą pomiędzy K. Sp. z o.o.
w organizacji w S. a pozwanym, Sąd Okręgowy uznał także za nieważną (art. 58 §
1 k.c.) i wskazał, że Spółki przy nabyciu nie chroniła rękojmia wiary publicznej ksiąg
wieczystych. Gdyby jednak czynność uznać za odpłatną, bowiem przez jej
dokonanie pozwany nabył przysporzenie w postaci udziałów w majątku Spółki, to
przy ocenie, czy Spółka nabywając użytkowanie wieczyste była chroniona rękojmią
dobrej wiary ksiąg wieczystych, należałoby uwzględnić relacje pomiędzy pozwanym
i Spółką. Pozwanego przy ocenie czynności należy traktować jak podmiot
szczególnie bliski pozwanej Spółce. Zasadne przy tym jest pominięcie prawnej
odrębności Spółki w stosunku do jej jedynego wspólnika. Pozwany jako osoba
bliska Spółce w chwili nabycia przez nią użytkowania wieczystego znał fakty
jednoznacznie wskazujące na nieważność umowy, na podstawie której sam nabył
przeniesione na Spółkę prawo.
Wyrokiem z 20 maja 2010 r., wydanym w uwzględnieniu apelacji pozwanych,
Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego i powództwo oddalił.
Sąd Apelacyjny za nieuzasadnione uznał zarzuty apelujących dotyczące
przebiegu i wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego w sprawie
i w całości zaakceptował ustalenia faktyczne, przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia
przez Sąd Okręgowy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonanie oceny ustalonych
faktów z odwołaniem się do wskazanych w art. 58 k.c. przesłanek nieważności
czynności prawnych nie prowadziło do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., nawet jeśli
w pierwszej kolejności powódka powoływała się na pozorność czynności
z 15 października 2008 r., bowiem w związku z przytoczonymi faktami twierdziła
także, że pozwani działali w celu obejścia prawa i uniemożliwienia jej wykonania
prawa pierwokupu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z ustalonych faktów nie można
wyprowadzić wniosku, żeby umowa z 15 października 2008 r. została zawarta
przez pozwanych dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.) ani także, żeby została zawarta
w celu obejścia prawa. Umowa z 15 października 2008 r. miała cechy określone
w art. 453 k.c., tj. cechy złożenia oświadczenia o przyjęciu świadczenia w miejsce
wykonania innej umowy. Oświadczenie woli o zwolnieniu pozwanej z długu zostało
wprawdzie złożone przez pozwanych dla pozoru, gdyż z zebranego w sprawie
7
materiału dowodowego w sposób jednoznaczny wynika, że pozwani nie mieli
zamiaru wywołania skutku prawnego w postaci zwolnienia pozwanej z obowiązku
zwrotu pożyczki, ale strony miały zamiar przeniesienia na pozwanego prawa
użytkowania wieczystego nieruchomości położonych w S. Samo przeniesienie
prawa na inną osobę nie jest równoznaczne z zawarciem umowy sprzedaży, a
tylko wówczas ze względu na przysługujące stronie powodowej prawo pierwokupu,
umowa zawarta z pominięciem tego prawa byłaby nieważna. Systemowi prawnemu
znanych jest szereg umów odpłatnych pozwalających na przeniesienie prawa
użytkowania wieczystego na inną osobę, które nie są umową sprzedaży. Nie
można także wykluczyć przeniesienia tego prawa pomiędzy pozwanymi pod
tytułem darmym. Takie umowy mimo pozorności oświadczenia o zwolnieniu z
długu nie są umowami nieważnymi. Obowiązkiem powódki było wykazanie, iż
pozwani pod pozorem zwolnienia z długu określili cenę nabycia nieruchomości, a
zamiarem pozwanej było uzyskanie tej ceny od kontrahenta. Ukrywanie umowy
sprzedaży przy bardzo wysokiej wartości umownej nieruchomości byłoby
irracjonalne, gdyż pozwana miała możliwość uzyskać tę samą kwotę od Gminy.
Brak jest podstaw do przyjęcia, że umową ukrytą pod pozorem przeniesienia prawa
w zamian za zwolnienie długu była sprzedaż. W ocenie Sądu Apelacyjnego,
oświadczenie w przedmiocie przeniesienia prawa użytkowania wieczystego
złożone przez Czesławę C.-Ż. i Wiesława K. odpowiadało rzeczywistemu
zamiarowi stron tej czynności prawnej i nie było ono ukryte przed osobami trzecimi.
Przy tej ocenie ważności umowy z 15 października 2008 r., zdaniem Sądu
Apelacyjnego, nieaktualne stały się zarzuty apelujących dotyczące rozstrzygnięcia
o nieważności umowy z 5 listopada 2008 r. Niemniej jednak Sąd Apelacyjny
odniósł się do nich i stwierdził, że błędnie Sąd Okresowy przyjął, iż 12 maja 2009 r.
Wiesław K. był jedynym wspólnikiem pozwanej spółki oraz że pozwana Spółka jest
podmiotem szczególnie mu bliskim, co uzasadniałoby przypisanie pozwanej Spółce
złej wiary przy nabyciu użytkowania wieczystego. Wbrew też stanowisku Sądu
Okręgowego, wniesienie przez pozwanego Wiesława K. aportu w postaci prawa
użytkowania wieczystego nieruchomości niezabudowanych w zamian za objęcie
udziałów w pozwanej Spółce stanowiło czynność prawną odpłatną, co wynika z
samej istoty wniesienia przez wspólnika wkładu niepieniężnego w postaci prawa
8
majątkowego na pokrycie kapitału zakładowego i objęcie udziałów w spółce.
Umowa z 5 listopada 2008 r. została zatem, zdaniem Sądu Apelacyjnego, ważnie
zawarta.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 maja 2010 r. wniosła
powódka i z powołaniem się na pierwszą podstawę kasacyjną zarzuciła, że
orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię
art. 58 k.c. i przyjęcie, że nie zostały zrealizowane przesłanki stwierdzenia
nieważności zawartej przez pozwanych umowy z 15 października 2008 r.
o przeniesienie użytkowania wieczystego nieruchomości przy ulicy S. w S. w celu
zwolnienia się z długu oraz umowy przeniesienia przez pozwanego na rzecz K. sp.
z o.o. w organizacji w S. prawa użytkowania wieczystego tych nieruchomości.
Powódka zarzuciła nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem prawa
procesowego, to jest: - art. 233 § 1 k.p.c. w związku z przekroczeniem przez Sąd
Apelacyjny granic swobodnej oceny materiału dowodowego i uznaniem, że Sąd
Okręgowy dokonał nieprawidłowej subsumpcji prawidłowo ustalonego stanu
faktycznego; - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z tym, że w uzasadnieniu
zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny „wymienił elementy i twierdzenia, które
nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym”, a „ustalenia
Sądu Apelacyjnego - odmienne od ustaleń Sądu Okręgowego - miały istotny wpływ
na rozstrzygnięcie w sprawie”; - art. 217 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania względnie o uchylenie i zmianę
zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji pozwanych od wyroku Sądu
Okręgowego.
Pozwani wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Zgłoszone przez powódkę zarzuty naruszenia prawa procesowego przez
Sąd drugiej instancji okazały się bezzasadne.
Stosownie do art. 3983
§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być
zarzuty dotyczące ustalenia faktów albo oceny dowodów. Tym samym powódka nie
mogła w skardze kasacyjnej skutecznie zgłosić zarzutu naruszenia art. 233 § 1
k.p.c. przez przekroczenie przez Sąd Apelacyjny granic swobodnej oceny materiału
9
dowodowego, zwłaszcza, że wskazana przez powódkę w związku z tym zarzutem
nieprawidłowa subsumpcja prawidłowo ustalonego stanu faktycznego oczywiście
nie ma związku z oceną dowodów przeprowadzonych w sprawie ale ze
stosowaniem prawa materialnego. Te same uwagi trzeba też odnieść do
przytoczonych przez powódkę form, w jakich Sąd Apelacyjny miał naruszyć art. 328
§ 2 k.p.c.
Sąd Apelacyjny nie prowadził w sprawie uzupełniającego postępowania
dowodowego. W postępowaniu przed tym Sądem nie mogło zatem też dojść do
naruszenia art. 217 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
2. Trafnie powódka zarzuca, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem
prawa materialnego, to jest art. 58 k.c. W polskim prawie czynności przysparzające
dzieli się na abstrakcyjne i kauzalne. Ważność czynności abstrakcyjnych nie zależy
od ustalenia, dlaczego przysparzający dokonał przysporzenia, natomiast ważność
czynności kauzalnej od takiego ustalenia zależy. Co do zasady, dokonanie
przysporzenia powinno znaleźć szersze uzasadnienie wskazujące jego przyczynę,
stanowiącą podstawę prawną przysporzenia, będącą elementem treści czynności
prawnej (art. 58 k.c., art. 3531
k.c.). Ocena ważności przysporzenia musi zatem
nawiązywać do poszukiwania jego podstawy prawnej w innym wcześniejszym lub
jednoczesnym zdarzeniu prawnym.
Ocena prawna sprawy przez Sąd Apelacyjny na tle zaakceptowanych przez
ten Sąd ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego, nie może się ostać. Przedmiotem
rozpoznania Sądów obu instancji było zgłoszone przez powódkę żądanie ustalenia
(art. 189 k.p.c.), że umowy z 15 października 2008 r. o przeniesienie prawa
użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. w celu zwolnienia się z
długu oraz umowa przeniesienia przez pozwanego na rzecz K. sp. z o.o. w
organizacji w S. prawa użytkowania wieczystego tych nieruchomości są nieważne.
Powódka utrzymywała, że umowa z 15 października 2008 r. zawarta została dla
pozoru i w celu uniemożliwienia wykonania przysługującego jej prawa
pierwokupu użytkowania wieczystego nieruchomości względnie w celu
uniemożliwienia jej skutecznego zgłoszenia roszczenia o rozwiązanie umowy
użytkowania wieczystego zawartej z pozwaną Czesławą C.-Ż.
10
Umowa z 15 października 2008 r. miała wywołać skutek rozporządzający co
do przysługującego Czesławie C.-Ż. prawa użytkowania wieczystego i przenieść to
prawo na Wiesława K. Czynność pozwanej polegająca na złożeniu oświadczenia
prowadzącego wraz z oświadczeniem Wiesława K. do zawarcia umowy miała
charakter przysparzający. W umowie notarialnej z 15 października 2008 r. pozwana
Czesława C.-Ż. oświadczyła, że przenosi na Wiesława K. prawo użytkowania
wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. w celu zwolnienia się z długu z umowy
pożyczki, a Wiesław K. przyjął to świadczenie w miejsce zwrotu pożyczonej kwoty i
zwolnił Czesławę C.-Ż. z długu, który ta miała zaciągnąć zawierając umowę
pożyczki. Taka treść oświadczeń woli została przez strony tej umowy
uzewnętrzniona i stwierdzona aktem notarialnym. Powódce, tak samo jak innym
uczestnikom obrotu, dostępna była wiedza wyłącznie o tym, co strony umowy
zawartej w formie aktu notarialnego w dokumencie tym ujawniły. W nawiązaniu do
tych okoliczności prowadziła postępowanie dowodowe.
Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenie Sądu Okręgowego, że Czesława C.-
Ż. nie była dłużnikiem Wiesława K. z tytułu umowy pożyczki, bo taka umowa nie
została przez te osoby zawarta, a dokumenty mające stwierdzać jej treść zostały
przygotowane na użytek czynności dokonanej 15 października 2008 r. i w celu
objaśnienia przyczyny, która miała decydować o dokonaniu rozporządzenia
prawem użytkowania wieczystego. Ta przyczyna dokonania rozporządzenia
prawem użytkowania wieczystego, na którą powoływali się pozwani zatem nie
istniała, co powódka wykazała. Jeżeli umowa rozporządzająca prawem
majątkowym nie ujawnia przyczyny przysporzenia, to można wnioskować, że
zawarto ją dla pozoru albo że strony ukryły pod nią inną czynność prawną i
wówczas kwestię ważności umowy ukrytej reguluje art. 83 zd. 2 k.c.
Sąd Okręgowy wykluczył możliwość przyjęcia, że umowa z 15 października
2008 r. została zawarta przez jej strony dla pozoru. Do takiego wniosku doszedł po
przeanalizowaniu brzmienia art. 83 § 1 i 2 k.c. i w związku z konstatacją, że
Czesława C.-Ż. i Wiesław K. niewątpliwie mieli zamiar doprowadzić do
przeniesienia użytkowania wieczystego na Wiesława K., a taki skutek realizowała
dokonana przez nich czynność. Tego rodzaju stwierdzenie jest oczywiście
niewystarczające dla oceny ważności czynności z 15 października 2008 r., bo nie
11
objaśnia jej przyczyny. Czesława C.-Ż. nie przeniosła użytkowania wieczystego na
Wiesława K. w celu zwolnienia się z długu z umowy pożyczki, bo nie była
dłużnikiem Wiesława K. na podstawie takiego stosunku prawnego. Ani ona, ani
Wiesław K. nie wskazali na inny rodzaj długu, do zwolnienia z którego miałoby
prowadzić zawarcie umowy z 15 października 2008 r., a to sprawia, że rozważania
Sądu Apelacyjnego na temat znaczenia art. 453 k.c. w systemie prawnym i sytuacji,
gdy dochodzi do jego zastosowania nie mają przydatności w sprawie. Tak samo
trzeba ocenić ogólne uwagi Sądu Apelacyjnego na temat „znanych systemowi
prawnemu i możliwych do zawarcia odpłatnych umów pozwalających na
przeniesienie prawa użytkowania wieczystego na inną osobę, które nie są umową
sprzedaży”. W sprawie nie zostało bowiem ustalone, żeby Czesława C.-Ż. i
Wiesław K. zawarli którąś z takich umów. Trzeba przy tym podkreślić, że skoro nie
istniała ta przyczyna rozporządzenia prawem, którą w akcie notarialnym ujawnili
oboje pozwani, to ocena ważności czynności przez nich dokonanej na podstawie
art. 83 zdanie 2 k.c. byłaby możliwa wyłącznie po ujawnieniu przez nich i wykazaniu
rzeczywistego zamiaru realizowanego przez dokonanie czynności. Ważność ukrytej
czynności, w świetle art. 83 zdanie 2 k.c., ma być oceniona według jej właściwości,
a tę właściwość mają wyjaśnić strony ukrytej czynności, gdyż im jest ona znana, a
nie pozostałym uczestnikom obrotu. Nie jest obowiązkiem powódki poszukiwanie
do skutku takiej przyczyny, która by mogła objaśnić czynność dokonaną przez
pozwanych. Rozważania Sądu Apelacyjnego na temat tego, czy umowa
z 15 października 2008 r. może ukrywać umowę sprzedaży, prowadzone
w warunkach, gdy strony tej czynności deklarowały, iż umowy tego typu nie
zawarły, zdają się zmierzać do oceny, czy powódka ma interes prawny
w dochodzeniu zgłoszonego roszczenia, choć do jasnych wniosków w tej kwestii
Sąd Apelacyjny nie doszedł.
Nie można się zgodzić ze stwierdzeniem Sądu Apelacyjnego, że skoro
Czesława C.-Ż. i Wiesław K. zmierzali do przeniesienia użytkowania wieczystego
na Wiesława K. i taki skutek osiągnęli przez złożenie oświadczeń z 15 października
2008 r., to przysporzenie, którego nie tłumaczy jakakolwiek przyczyna mogło być
przez Czesławę C.-Ż. dokonane pod tytułem darmym. Koncepcja kauzalności
czynności prawnych takie domysły wyklucza. Darowizna wymaga bowiem
12
wyraźnego i formalnego wyrażenia oświadczenia woli określającego nieodpłatny
charakter przysporzenia, a jeżeli treści takiego oświadczenia nie da się ustalić, to
rozporządzenie prawem jest nieważne z braku kauzy. Uszło przy tym uwadze Sądu
Apelacyjnego, że Czesława C.-Ż. deklarowała w toku procesu, że nie miała
żadnych powodów do obdarowania Wiesława K. użytkowaniem wieczystym.
Skoro uzasadnione okazały się zarzuty powódki zgłoszone w ramach
pierwszej podstawy kasacyjnej, to na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c. oraz art. 108
§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39821
k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.