Uzasadnienie z 1 kwietnia 2026, sygn. VII Ns 448/24

UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017 roku (data prezentaty) K. W. (1), w sprawie z udziałem Z. K. (1), Ł. W. (1), I. W., U. W. (2) i B. Z., wniósł o dokonanie działu spadku po Z. W. (1), zmarłej 27 sierpnia 2004 roku w X. i zniesienie współwłasności w ten sposób, by:

nieruchomość zabudowaną, wchodzącą w skład spadku, położoną w X. przy (...), dla której Sąd Rejonowy w Radomiu, VI Wydział Ksiąg Wieczystych, prowadzi księgę o numerze (...), przyznać na wyłączną własność uczestniczce Z. K. (1) z obowiązkiem odpowiedniej spłaty na rzecz wnioskodawcy i pozostałych uczestników

nieruchomość rolną (działki (...) o (...)), położoną w P., podzielić w sposób przedstawiony na rozprawie.

Wnioskodawca wniósł o orzeczenie, że uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, oraz o zwolnienie go z kosztów sądowych w całości. Argumentując swoje stanowisko, wskazał, iż nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i swojej rodziny (wniosek k. 3 - 4).

W dalszym toku postępowania sprecyzował, że domaga się zasądzenia od Z. K. (1) na swoją rzecz kwoty 18 562,00 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości położonej w X. przy (...) (pismo k. 71-72).

W uzasadnieniu wniosku wskazano, iż Z. W. (1) zmarła w dniu 27 sierpnia 2004 roku. Spadek po niej nabyli: jej mąż K. W. (2) w 1/4 części oraz jej dzieci: K. W. (1), U. W. (1), Z. W. (2) i Z. K. (2) po 3/16 części każde z nich. W skład spadku po zmarłej wchodzi udział w wysokości 1/2 części w nieruchomości położonej w X. przy ul. (...) (KW nr (...)) oraz nieruchomość gruntowa o numerach (...) o łącznej powierzchni 2,80 ha, położona w P.. Wnioskodawca argumentował, że z uwagi na zamieszkiwanie uczestniczki Z. K. (1) w domu przy ul. (...), zasadne jest przyznanie jej własności tej nieruchomości z obowiązkiem spłaty pozostałych współwłaścicieli. Wnioskodawca wskazał, że w jego ocenie nieruchomość zabudowana przy ul. Z. jest warta ok. 300 000,00 złotych, a nieruchomość gruntowa ok. 56 000 złotych, wobec czego należy mu się kwota 28 125 zł tytułem spłaty udziału w nieruchomości zabudowanej i 5 250 zł tytułem spłaty udziału w nieruchomości gruntowej. Ponadto wnioskodawca podniósł, że uczestniczka Z. K. (1) korzysta z rzeczy wspólnej, którą jest nieruchomość przy ul. (...). Wskazał, że w jego ocenie uczestniczka bezumownie korzysta z nieruchomości przez 99 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku po Z. W. (1). Szacuje on czynsz za najem nieruchomości na kwotę 2000 zł miesięcznie. Podnosił, że biorąc pod uwagę wielkość przysługującego mu udziału, z tytułu czynszu należy mu się od uczestniczki kwota 187,50 zł miesięcznie, co łącznie daje kwotę 18 562,50 zł za cały okres bezumownego korzystania (wniosek k. 3-4, oświadczenie o stanie rodzinnym k. 7-9).

Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2017 roku Referendarz Sądowy w Sądzie Rejonowym w Radomiu zwolnił wnioskodawcę K. W. (1) od opłaty sądowej ponad kwotę 200 zł i oddalił wniosek w pozostałym zakresie (postanowienie k. 13).

Uczestnik B. Z. wniósł o przyznanie mu spłaty (protokół rozprawy k. 49, k. 451).

Z. K. (1) na rozprawie przyłączyła się do wniosku, przy czym kwestionowała wartość nieruchomości wchodzących w skład spadku (protokół rozprawy k. 49). Następnie w odpowiedzi na wniosek nie kwestionowała co do zasady żądania dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności, wniosła jednak o oddalenie w całości wniosku w zakresie kwoty 18 562,50 zł tytułem bezumownego korzystania i w tym zakresie wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy kosztów zastępstwa procesowego.

Uczestniczka wniosła o dokonanie podziału w następujący sposób:
– nieruchomość zabudowaną przy (...) przyznać na wyłączną własność Z. K. (1) z obowiązkiem spłaty na rzecz pozostałych uczestników, z uwzględnieniem nakładów finansowych poczynionych na tę nieruchomość, zwiększających jej wartość;

– nieruchomość gruntową w P. ((...)) przyznać na współwłasność wnioskodawcy oraz pozostałym uczestnikom w częściach odpowiadających ich udziałom, ewentualnie wydzielić z niej 5 odrębnych nieruchomości i przyznać je na wyłączną własność K. W. (1), Ł. W. (1), I. W., U. W. (2) oraz B. Z..

Podała, że w jej ocenie nieruchomość przy ul(...) jest warta 160 000 zł, przy czym nakłady jej oraz jej córki wynoszą 75 000 zł. Odnośnie roszczenia
o bezumowne korzystanie wskazała, że nie łączyły jej z wnioskodawcą żadne więzi
o charakterze obligatoryjnym, a z nieruchomości korzystała zgodnie z jej przeznaczeniem, kwestionując tym samym zasadność żądania na podstawie art. 224 k.c. i nast. (odpowiedź na wniosek k. 58-59).

W piśmie z dnia 15 czerwca 2020 roku pełnomocnik Z. K. (1) zgłosił, że uczestniczka oraz jej córka poniosły szereg nakładów na nieruchomość zarówno przed, jak i po śmierci K. W. (2). Nie zgłosił przy tym żądania
o zasądzenie zwrotu tych nakładów (pismo k. 128-129).

Z. W. (2) przyłączył się do wniosku (pismo k. 56).

Ł. W. (1), I. W. i U. W. (2) wnieśli o przyznanie im spłaty. Pełnomocnik wnioskodawcy podniósł natomiast, że wskazane przez uczestniczkę nakłady zostały dokonane jeszcze przed śmiercią Z. W. (1) (pismo k. 180).

W piśmie z dnia 22 grudnia 2021 roku pełnomocnik wnioskodawcy wniósł
o dokonanie podziału majątku wspólnego Z. i K. W. (3) oraz
o ustalenie, że ich udziały były równe (pismo k. 195).

W piśmie z dnia 2 grudnia 2024 roku wnioskodawca poinformował, że nie dokonano działu spadku po U. W. (1) i wniósł o jego dokonanie w niniejszym postępowaniu. Podał również, że nieruchomość w P. została zbyta (pismo k. 402).

Pełnomocnik wnioskodawcy wskazał, że U. W. (1) w chwili śmierci posiadał majątek objęty wspólnością majątkową małżeńską (nieruchomość przy ul. (...) w X.) i wniósł o podział tego majątku (pismo k. 444).

Uczestnicy Ł. W. (1), U. W. (2) i I. W. wnieśli o to, by nie dokonywać podziału majątku wspólnego U. W. (1) i Ł. W. (1) (pismo k. 459).

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

Z. W. (1) i K. W. (2) (syn V.) byli właścicielami na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej:

a) nieruchomości zabudowanej o numerze (...) o powierzchni 767 m ², położonej w X. przy ul. (...) (KW nr (...));
b) nieruchomości gruntowej położonej w P., gmina N., o numerach (...), 142 o łącznej powierzchni 2,80 ha, dla których nie jest prowadzona księga wieczysta (dowody: postanowienie z 09.04.2009 r. w sprawie I Ns (...) k. 383, wydruk treści księgi wieczystej k. 34–38, wypis z rejestru gruntów k. 221, wyrys z rejestru gruntów k. 222).

Z. W. (1) zmarła 27 sierpnia 2004 roku w X.. Spadek po niej nabyli: jej mąż K. W. (2) (syn V.) w 1/4 części oraz dzieci: K. W. (1) (syn K.), U. W. (3), Z. W. (3) oraz Z. K. (1) po 3/16 części każde z nich. Z chwilą jej śmierci doszło do powstania wspólności w częściach ułamkowych pomiędzy jej mężem K. a spadkobiercami Z. W. (1) (dowód: postanowienie z 18.12.2008 r. w sprawie I Ns (...) k. 379).

W 2008 r. i 2010 r. K. W. (2) (syn V.) darował swojej córce, Z. K. (1), przysługujące mu udziały w nieruchomości zabudowanej położonej przy (...) w X.. K. W. (2) (syn V.) zmarł 12 listopada 2010 roku. Spadek po nim, na podstawie testamentu notarialnego z dnia 26 czerwca 2007 roku, nabyła jego córka Z. K. (1) (dowody: umowa darowizny z dnia 3 grudnia 2008 roku k. 358-359v, umowa darowizny z 16 czerwca 2010 r. k. 360-362, postanowienie z 15.03.2016 r. w sprawie I Ns 224/15 k. 375).

Po śmierci K. W. (2) (syna V.) toczyła się sprawa o zachowek pomiędzy K. W. (1) a Z. K. (1). W ramach sprawy I C (...) ww. zawarli ugodę przed sądem, na podstawie której Z. K. (1) zobowiązała się zapłacić K. W. (1) kwotę 18 000 zł, płatną w 3 ratach, z których termin płatności ostatniej przypadał na dzień 13 sierpnia 2018 roku (dowody: ugoda w sprawie (...) k. 93 akt I C (...), postanowienie z 05.07.2017 r. w sprawie I C (...) k. 95 akt I C (...), zarządzenie o stwierdzeniu prawomocności k. 97 akt I C (...)).

U. W. (3) zmarł 29 czerwca 2010 roku. Spadek po nim nabyli: jego żona Ł. W. (1) oraz dzieci I. W. i U. W. (2) po 1/3 części każde z nich (dowód: postanowienie w sprawie I Ns 745/10 k. 387).

W chwili śmierci U. W. (1) pozostawał w związku małżeńskim z Ł. W. (1), z którą pozostawał w ustroju ustawowej wspólności majątkowej. W skład majątku wspólnego U. W. (1) i Ł. W. (1) wchodziła nieruchomość położona przy (...) w X. (okoliczności bezsporne).

W dniu 28 lutego 2012 roku Z. W. (3) zawarł z B. Z. umowę pożyczki i przeniesienia własności udziałów w wysokości 3/32 części w nieruchomości położonej w X. przy ul. (...). Jako zabezpieczenie udzielonej pożyczki Z. W. (3) przeniósł na rzecz B. Z. przysługujący mu udział (3/32 części) w nieruchomości położonej w X. przy ul. (...), działka nr (...), dla której prowadzona jest (...) nr (...) (dowód: umowa pożyczki i przeniesienia własności z dnia 28 lutego 2012 r. k. 363-365, wydruk treści KW k. 34–38).

Po zawarciu powyższej umowy współwłaścicielami nieruchomości położonej przy (...) w X. oraz działek położonych w P. byli: K. W. (1) (syn K.) w 3/32 częściach, B. Z. w 3/32 częściach, Z. K. (1) w 23/32 częściach, Ł. W. (1) w 1/32 części, I. W. w 1/32 części i U. W. (2) w 1/32 części (dowody: umowy darowizny k. 358-362, postanowienia spadkowe k. 375, 379, 383, 387, umowa pożyczki i przeniesienia własności z dnia 28 lutego 2012 r. k. 363-365, wydruk treści KW k. 34–38).

W dniu 13 czerwca 2024 roku Z. K. (1), Z. W. (2), K. W. (1), Ł. W. (1), U. W. (2) i I. W. sprzedali M. W. przysługujące im udziały w nieruchomości rolnej położonej w miejscowości P., oznaczonej (...) o łącznej powierzchni 2,80 ha, dla których nie jest prowadzona księga wieczysta (dowód: warunkowa umowa sprzedaży k. 351-354, umowa przeniesienia własności k. 403-407).

Wartość nieruchomości gruntowej zabudowanej przy (...) tj. działki (...) według stanu na dzień 27 sierpnia 2004 roku, a cen aktualnych wynosi 210 000 złotych. Wartość czynszu najmu możliwego do uzyskania z ww. nieruchomości od dnia 25 stycznia 2009 roku do 31 lipca 2020 roku wynosi 164 000 zł (dowód: opinia biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości k. 134-151).

Na przedmiotowej nieruchomości przy (...). (...) w X. do swojej śmierci mieszkali Z. W. (1) i K. W. (2) (syn V.). Przed śmiercią rodziców udzielała im pomocy zamieszkująca z nimi wspólnie Z. K. (1). Po śmierci matki wprowadziła się tam również jej córka B., która również pomagała w opiece nad K. W. (2). Z. K. (1) jest wdową, pozostaje w związku partnerskim. Na nieruchomości zamieszkuje również jej córka B. wraz z dziećmi. Do 2008 roku K. W. (1) przechowywał na tej działce swoje rzeczy, jednak został poproszony przez Z. K. (1) o ich zabranie na czas remontu. Po jego przeprowadzeniu K. W. (1) nie przechowywał już swoich rzeczy na nieruchomości przy ul. (...). Po śmierci ojca relacje pomiędzy rodzeństwem uległy ochłodzeniu. K. W. (1) nie zgłaszał chęci korzystania z nieruchomości w zakresie swoich udziałów, nie toczyły się również sprawie o dopuszczenie do posiadania ani o jego przywrócenie. K. W. (1) Nie miał potrzeby korzystania z tej nieruchomości. Z. K. (1) nie ograniczała mu wstępu na posesję i nie zabraniała przyjeżdżać. Od 2010 r. U. W. (1) nie bywał na nieruchomości przy ul. (...). Obecnie Z. K. (1) jest emerytką i otrzymuje świadczenie w wysokości 1 600 zł miesięcznie. Do kosztów utrzymania dokłada się jej partner. R. oszczędności w kwocie 40 000 zł pochodzące ze sprzedaży działek rolnych w P.. Podczas podziału funduszy ze sprzedaży tych działek przekazała dobrowolnie K. W. (1) dodatkową kwotę 5500 zł. Z. K. (1) ponosi wraz z córką wszystkie bieżące koszty utrzymania nieruchomości. Z. K. (1) zamierza uzyskać środki na spłatę od swojej córki (dowód: zeznania wnioskodawcy k. 49v-50, k. 187, k. 451v, 452v; zeznania uczestniczki Z. K. (1) k. 50, 187v-188v, k. 451-452v; zeznania uczestniczki Ł. W. (1) k. 115v-116, k. 452v; zeznania uczestnika B. Z. k. 452v).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie, wymienionych powyżej oraz zebranych
w aktach sprawy VII Ns (...), a także na podstawie zeznań wnioskodawcy
i uczestników. Sąd uwzględnił dokumenty, gdyż ich prawdziwość i wiarygodność, w świetle wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, nie nasuwa żadnych wątpliwości i nie była kwestionowana przez żadną ze stron. Sąd oparł się również na zeznaniach stron. Były one zasadniczo zgodne; rozbieżności zachodziły jedynie
w drobnych szczegółach dotyczących interpretacji niektórych wydarzeń. Sąd nie oparł się natomiast na zeznaniach świadka Ł. W. (2) (żony K. W. (2)). Świadek zeznała, że jej mąż nie miał wstępu na nieruchomość wchodzącą w skład spadku po Z. W. (1), co jest jednak sprzeczne z zeznaniami samego K. W. (2), który podał, że nikt mu wprost nie zabronił przebywania na nieruchomości, a on sam nie odczuwał potrzeby, żeby tam przebywać.

Wartość nieruchomości będącej przedmiotem postępowania początkowo była sporna. Z tego względu w toku postępowania dopuszczono dowód z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Biegły wskazał, że wartość działki nr (...) położonej w X. przy ul(...) wynosi 210 000,00 zł. Wprawdzie operat nie jest już aktualny, jednakże strony zgodnie oświadczyły, że nie domagają się jego aktualizacji, uznając wskazaną w nim wartość nieruchomości za bezsporną. Sąd oparł się na tej opinii w zakresie, w którym biegły wskazał na możliwy do uzyskania z wynajmu nieruchomości czynsz najmu.

Finalnie Sąd nie oparł się natomiast na opinii biegłej I. Ł. na okoliczność wartości nieruchomości rolnej położonej w P.. Z uwagi na sprzedaż tej nieruchomości nie było konieczne ustalenie jej wartości.

Sąd pominął natomiast wniosek o dokonanie wyceny nakładów na nieruchomość poniesionych przez Z. K. (1) oraz jej córkę. Wskazać bowiem należy, że uczestniczka nie sformułowała żadnego konkretnego żądania w zakresie dokonanych nakładów. Sąd zaś nie może orzekać ponad żądanie. Wniosek zmierzał zatem do ustalenia okoliczności nieistotnych w sprawie. Stan nieruchomości ocenia się na chwilę śmierci spadkodawcy i nie ma podstaw do odliczania dokonanych na tą datę nakładów. Dokonanie nakładów może być wyłącznie podstawą zgłoszenia roszczenia o ich zwrot. Wskazać przy tym należy, że roszczenie musi być skonkretyzowane powinno spełniać wymogi pozwu tj. powinno zawierać wskazanie kwoty żądania oraz osoby do której jest skierowane żądanie. Uczestnik domagający się rozliczenia nakładów musi dokładnie oznaczyć podstawę faktyczną, natomiast w niniejszym postępowaniu pełnomocnik uczestniczki nie wskazał których nakładów dokonała uczestniczka, a których jej córka. Uczestniczka zaś nie ma żadnego uprawnienia do domagania się rozliczenia nakładów dokonanych przez jej córkę. Z tego względu przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na te okoliczności jest niecelowe.

Podstawą ustaleń Sądu nie były również dokumenty nadesłane przez Starostę (...). Sąd zwrócił się o ich dołączenie w celu ustalenia składu majątku wspólnego małżonków W., tj. ustalenia, czy w składzie ich majątku był udział w prawie własności (...), położonej w obrębie N., jednakże nadesłane dokumenty nie zawierają ich tytułu własności, wobec czego okazały się nie przydatne do ustalenia składu majątku wspólnego. Finalnie wnioskodawca i uczestnicy wskazali również, że nie domagają się podziału udziału w tej działce.

Sąd Rejonowy zważył, co następuje:

Z chwilą nabycia spadku przez kilku spadkobierców powstaje między nimi wspólność praw i obowiązków spadkowych, która utrzymuje się do chwili dokonania działu spadku. Zgodnie z art. 1035 k.c., w sytuacji gdy spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Przepis ten zawiera zatem odesłanie do odpowiednich norm regulujących współwłasność w częściach ułamkowych, zawartych w art. 195–221 k.c. Zgodnie z dyspozycją art. 210 zdanie pierwsze k.c., każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Z kolei przepis art. 689 k.p.c. stanowi, że jeżeli cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu. Do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zniesienia współwłasności, a w szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c. (art. 688 k.p.c.). Z kolei przepis art. 686 k.p.c. stanowi, że w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych. Zgodnie zaś z treścią art. 684 k.p.c., w postępowaniu o dział spadku sąd ustala skład i wartość spadku ulegającego podziałowi, przy czym skład spadku ustala się według jego stanu z chwili otwarcia, natomiast wartość spadku – według cen z chwili dokonywania działu.

W wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie lub jednoczesne przeprowadzenie podziału majątku wspólnego w tym samym postępowaniu, chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym (tak trafnie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 2 marca 1972 r., III CZP 100/71). Dlatego też konieczne było jednoczesne przeprowadzenie podziału majątku wspólnego Z. W. (1) i K. W. (2) (syna V.).

Zgodnie z art. 31 § 1 k.r.o., z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca przedmioty nabyte w czasie jej trwania. Po jej ustaniu – wskutek śmierci jednego z małżonków – dochodzi do przekształcenia wspólności łącznej we współwłasność w częściach ułamkowych, co uzasadnia dokonanie podziału majątku wspólnego na podstawie art. 46 k.r.o. w związku z art. 1035 k.c.

Wskazać również należy, że jeden ze spadkobierców Z. W. (1) – jej syn U. – również nie żyje. W związku z tym zgłoszony został wniosek o dokonanie działu spadku po ww. oraz podziału jego majątku wspólnego. Dostrzec przy tym należy, że do dokonania działu spadku po Z. W. (1) wystarczające było przeprowadzenie jedynie częściowego działu spadku po U. W. (1), tj. w zakresie mienia nabytego w drodze spadku po Z. W. (1) (wchodzącego w skład jego majątku osobistego). U. W. (1) posiadał również majątek wspólny, przy czym jego następcy prawni wyrazili sprzeciw wobec dokonywania podziału tego majątku.

Zgodnie z art. 1038 § 1 k.c., dział spadku powinien obejmować cały spadek, jednakże dopuszczalny jest dział częściowy, jeżeli istnieją ku temu podstawy, w szczególności gdy zgodnie wnoszą o to wszyscy spadkobiercy albo gdy przedmiot działu da się wyodrębnić bez naruszenia istoty pozostałej masy spadkowej. Przepis ten wprowadza zasadę, iż co do zasady dział spadku winien być kompletny i obejmować całość masy spadkowej, co służy zapewnieniu pewności obrotu prawnego oraz definitywnemu uregulowaniu sytuacji spadkobierców. Jednocześnie jednak ustawodawca przewidział wyjątki od tej zasady, dopuszczając dział częściowy w sytuacjach, gdy nie stoi to w sprzeczności z interesami uczestników postępowania. W doktrynie i judykaturze ugruntowane jest stanowisko, że dział częściowy może być dokonany nie tylko w przypadkach wprost wskazanych w cytowanym przepisie, ale także wówczas, gdy nie prowadzi do pokrzywdzenia któregokolwiek ze spadkobierców, a przeprowadzenie działu całego spadku napotyka na przeszkody natury faktycznej lub prawnej, albo gdy pozostali spadkobiercy nie domagają się podziału pozostałych składników spadku. Istotą działu częściowego jest bowiem możliwość wyodrębnienia pewnego przedmiotu należącego do spadku i przeprowadzenia jego podziału bez konieczności jednoczesnego dzielenia całej masy spadkowej.

Sąd uznał, że zasadnym jest ograniczenie postępowania jedynie do częściowego działu spadku w zakresie udziału, jaki przysługiwał U. W. (1) po Z. W. (1). Sąd, rozpoznając zgłoszone żądania, w pierwszej kolejności ocenił dopuszczalność przeprowadzenia częściowego działu spadku oraz zasadność ograniczenia postępowania do udziału przysługującego U. W. (1). Mając na uwadze treść wniosków uczestników, okoliczność istnienia sporu co do zakresu działu, a także fakt, iż przeprowadzenie działu w całości mogłoby wymagać dodatkowych ustaleń i czynności dowodowych, Sąd uznał, że spadkobiercy po U. W. (1) wykazali interes prawny w żądaniu dokonania działu spadku w ograniczonym zakresie. W konsekwencji Sąd przyjął, iż w realiach niniejszej sprawy uzasadnione jest dokonanie częściowego działu spadku, obejmującego jedynie udział należny U. W. (1) po Z. W. (1), oddalając wniosek w pozostałym zakresie. Nie jest bowiem, zdaniem Sądu, słuszne, by narzucać spadkobiercom U. W. (1), bezpośrednio zainteresowanym podziałem majątku, jego przeprowadzenie wbrew ich woli. Wnioskodawca zaś nie posiada interesu prawnego w dokonaniu działu spadku i podziału majątku U. W. (1) w pozostałym zakresie. W związku z powyższym Sąd dokonał częściowego działu spadku zgodnie z żądaniem spadkobierców po U. W. (1) i jednocześnie oddalił wniosek w pozostałym zakresie.

W realiach niniejszej sprawy spełnione zatem zostały przesłanki dokonania działu spadku po Z. W. (1), podziału majątku wspólnego ww. spadkodawczyni i jej męża K. (syna V.) oraz częściowego działu spadku po U. W. (1).

Wskazać przy tym należy, że w toku postępowania doszło do zbycia części majątku wspólnego Z. W. (1) i K. W. (2), tj. nieruchomości rolnej położonej w miejscowości P.. Przedmiotem działu spadku i podziału majątku wspólnego mogą być natomiast jedynie przedmioty, które nadal znajdują się w majątku spadkowym. Strony dobrowolnie dokonały sprzedaży nieruchomości położonej w P. i podzieliły się uzyskanymi środkami. Z tego względu w niniejszym postępowaniu Sąd nie dokonywał podziału nieruchomości rolnej ani środków uzyskanych z jej sprzedaży.

Odnosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż stanowiąca przedmiot postępowania nieruchomość zabudowana przy (...) w X. stanowi współwłasność wnioskodawcy i uczestników. Ich tytuły do przedmiotowej nieruchomości wynikają z dziedziczenia po Z. W. (1), dziedziczenia po U. W. (1), z darowizny zawartej pomiędzy uczestniczką Z. K. (2) a jej ojcem oraz z umowy pożyczki i przeniesienia własności zawartej pomiędzy Z. W. (2) a B. Z.. Wskutek powyższego wnioskodawca K. W. (1) (syn K.) i uczestnik B. Z. posiadają po 3/32 udziałów w prawie własności przedmiotowej nieruchomości, uczestniczka Z. K. (1) – 23/32 części, natomiast uczestnicy U. W. (2), I. W. i Ł. W. (2) po 1/32 części.

Przystępując do działu spadku, podziału majątku oraz zniesienia współwłasności, stosownie do treści art. 622 i 687 k.p.c., Sąd powinien przede wszystkim dążyć do zgodnego przeprowadzenia podziału tego majątku. Dopiero wobec braku podstaw do wydania postanowienia działowego według zgodnego wniosku uczestników, Sąd winien przeprowadzić dział stosownie do przepisów art. 623 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. Podobną zasadę przewidziano w art. 211 i 212 k.c., wedle których Sąd związany jest w pierwszej kolejności zgodnym żądaniem stron co do dokonania podziału majątku przez jego fizyczny podział, polegający na przyznaniu współwłaścicielom określonych przedmiotów wchodzących w jego skład. Dopiero w razie braku zgodnego wniosku o sposobie podziału decyduje z urzędu Sąd. Przy czym, w myśl art. 211 k.c., każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Jeżeli natomiast zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne (art. 212 § 1 k.c.).

Zgodnie z art. 212 § 2 k.c. w związku z art. 1035 k.c., zniesienie współwłasności (a odpowiednio dział spadku i podział majątku wspólnego) może nastąpić przez przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo bez takiego obowiązku, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy. Przepis ten nakłada na Sąd obowiązek takiego ukształtowania sposobu zniesienia współwłasności, aby – przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności – doprowadzić do sprawiedliwego i racjonalnego uregulowania praw wszystkich współwłaścicieli. Przyznanie rzeczy jednemu z nich wiąże się co do zasady z koniecznością uregulowania spłat na rzecz pozostałych, których udziały przechodzą na nabywcę. Zasady ustalania wysokości spłat określa art. 212 § 3 k.c., zgodnie z którym wartość poszczególnych udziałów ustala się według cen rynkowych, a wysokość spłat powinna odpowiadać wartości tych udziałów, z uwzględnieniem ewentualnych nakładów poczynionych na rzecz wspólną. Spłata stanowi ekwiwalent ekonomiczny utraconego przez współwłaściciela udziału i ma na celu zapewnienie mu równowartości majątku, który przestał do niego należeć na skutek zniesienia współwłasności. W judykaturze podkreśla się, że spłaty powinny być ustalane w sposób umożliwiający ich realne wykonanie, tak aby nie narazić uprawnionego na utratę realnej wartości należnego mu świadczenia.

W ocenie Sądu zasadnym było przyznanie nieruchomości zabudowanej przy ul. (...) uczestniczce Marzenie A. K. z obowiązkiem spłaty pozostałych uczestników postępowania, albowiem tylko takie rozstrzygnięcie pozwala na pełne zaspokojenie praw wszystkich podmiotów zainteresowanych. Uczestniczka uzyskuje tytuł prawny do nieruchomości, którą faktycznie zamieszkuje
i w której posiada największy udział, natomiast pozostali uczestnicy otrzymują ekwiwalent pieniężny odpowiadający wartości ich udziałów, co umożliwia im swobodne dysponowanie uzyskanymi środkami. Jest to zgodne ze stanowiskami stron. Istotne znaczenie dla takiego rozstrzygnięcia miało również to, że uczestniczka ta od wielu lat – jeszcze za życia rodziców – faktycznie zamieszkuje w przedmiotowej nieruchomości, sprawuje nad nią bieżący zarząd, realizuje wszelkie obowiązki właścicielskie, a także zaspokaja w niej swoje podstawowe potrzeby mieszkaniowe.

Wobec przyznania całej nieruchomości uczestniczce Marzenie A. K., stosownie do treści art. 212 § 2 k.c. zaszła konieczność zasądzenia spłat na rzecz żądających tego uczestników postępowania: K. W. (1), U. W. (2), I. W., Ł. W. (1) i B. Z.. Przy ustalonej wartości nieruchomości (210 000 zł), udziały K. W. (1)
i B. Z. (po 3/32) mają wartość po 19 687,50 zł każdy. Udziały Ł. W. (1), U. W. (2) i I. W. (po 1/32) mają wartość po 6 562,50 zł każdy. Udział Z. K. (1) (23/32) ma wartość 150 937,50 zł. Z tego względu Sąd obciążył Z. K. (1) obowiązkiem spłaty na rzecz ww. uczestników w wysokościach odpowiadających wartości ich udziałów.

Zasądzając ww. kwoty, Sąd rozłożył je na raty (art. 212 § 3 k.c.), co zapewni uczestniczce czas potrzebny na zgromadzenie środków. Aktualna sytuacja finansowa uczestniczki nie pozwala na jednorazową, natychmiastową spłatę – posiada ona 40 000 zł oszczędności oraz uzyskuje niewielką emeryturę. Sąd uznał, że posiadane oszczędności mogą zostać bezzwłocznie przeznaczone na pokrycie części wydatków związanych z postępowaniem oraz na pierwszą ratę spłat. Sąd obciążył strony, które uzyskały przysporzenia, wydatkami powstałymi w toku postępowania (pokrytymi tymczasowo przez Skarb Państwa). Jak wynika z dalszej części uzasadnienia nakazano pobrać od Z. K. (1) kwotę 3 324,37 zł tytułem wydatków. Pozostałą kwotę oszczędności, tj. 36 675,63 zł, uczestniczka może przeznaczyć na I ratę spłat. Łączna wartość spłat wynosi 59 062,50 zł. Oznacza to, że uczestniczka posiada obecnie 62,10% kwoty koniecznej do dokonania spłaty. W takiej proporcji każdy z uprawnionych powinien otrzymać I ratę w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. I rata dla K. W. (1) i B. Z. wynosi (po zaokrągleniu) 12 200 zł, a I rata dla Ł. W. (1), U. W. (2) i I. W. wynosi 4 000 zł.

Pozostałą część spłat płatna będzie w II racie, której termin płatności Sąd oznaczył na 9 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia. Perspektywa ta pozwoli uczestniczce na zgromadzenie kapitału (np. poprzez kredyt lub pomoc rodziny) bez narażania jej na niemożność zaspokojenia potrzeb życiowych. Jednocześnie fakt, że uczestnicy otrzymają niezwłocznie ponad 60% spłaty, sprawia, że nie są oni rażąco pokrzywdzeni. Ochronę ich interesów zapewnia również prawo do pobierania odsetek ustawowych za opóźnienie w przypadku niedotrzymania terminów płatności rat.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w pkt I, uznając przyznanie nieruchomości uczestniczce Marzenie A. K. z obowiązkiem spłaty pozostałych uczestników za sposób najbardziej odpowiadający zasadom sprawiedliwości społecznej.

Sąd oddalił natomiast wniosek o zasądzenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Podstawę prawną tego roszczenia stanowią przepisy art. 224 § 2 i art. 225 k.c. w związku z art. 206 k.c., zgodnie z którymi współwłaściciel może domagać się wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy wspólnej ponad przysługujący udział, jeżeli został faktycznie pozbawiony możliwości współposiadania i współkorzystania z rzeczy. Konstrukcja tego roszczenia opiera się na założeniu, że jeden ze współwłaścicieli włada rzeczą w sposób wyłączny, uniemożliwiając pozostałym realizację ich uprawnień. W realiach niniejszej sprawy Sąd nie dopatrzył się jednak spełnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie tego roszczenia.

Z zebranego materiału dowodowego, w tym w szczególności z zeznań samego wnioskodawcy, nie wynika, aby został on bezprawnie pozbawiony władztwa nad nieruchomością. Przeciwnie, ustalono, że wnioskodawca został jedynie poproszony o czasowe usunięcie swoich rzeczy na okres prac remontowych, które były niezbędne ze względu na stan techniczny budynku. Tego rodzaju działanie nie może być utożsamiane z wyłączeniem współwłaściciela z posiadania w rozumieniu przywołanych przepisów. Miało ono charakter przejściowy i było uzasadnione potrzebą remontu, a nie wolą trwałego odsunięcia wnioskodawcy od nieruchomości. K. W. (2) miał zaspokojone potrzeby mieszkaniowe i nigdy nie żądał dopuszczenia do posiadania. Jak sam wskazał, nie miał potrzeby korzystania z tej nieruchomości, a siostra nie ograniczała mu wstępu. Nie protestował przeciwko zabraniu swoich rzeczy i nie domagał się wydania kluczy. Fakt, że nie korzystał z nieruchomości, wynikał z pogorszenia relacji rodzinnych po śmierci ojca oraz z braku potrzeby, a nie z bezprawnego wykluczenia. Wnioskodawca nie manifestował woli posiadania, a co więcej – sam podał, że wolą rodziców, nad którymi uczestniczka sprawowała opiekę, było, aby to ona tam zamieszkiwała. Brak jest zatem podstaw do uznania, że doszło do bezprawnego zawładnięcia rzeczą. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia tej przesłanki spoczywał na wnioskodawcy, co skutkowało oddaleniem wniosku w tej części.

Odnosząc się do kwestii rozliczenia nakładów, Sąd uznał, iż brak było podstaw do ich dokonania w niniejszym postępowaniu. Zgodnie z art. 618 § 1 k.p.c. w związku z art. 567 § 3 k.p.c., Sąd rozstrzyga o nakładach i wydatkach, jednak warunkiem ich rozpoznania jest zgłoszenie żądania w sposób jednoznaczny i precyzyjny. W niniejszej sprawie uczestniczka nie zgłosiła formalnego wniosku o rozliczenie nakładów, sąd zaś nie może orzekać ponad żądanie. Niezależnie od tego dostrzec należy, że uczestniczka wskazała, że były to nakłady jej i jej córki, nie precyzując nakładów własnych. Nie posiada ona natomiast tytułu do żądania rozliczenia nakładów dokonanych przez osobę trzecią (córkę) na swoją rzecz.

W toku postępowania strony wskazywały również, że w skład majątku wspólnego Z. i K. W. (3) wchodził udział w działce lasu położonego w N.. Mimo zobowiązania, nie przedstawiono jednak tytułu własności, którego nie udało się uzyskać także Sądowi z urzędu. Z tego względu Sąd uznał brak podstaw do ustalenia, że nieruchomość ta wchodziła w skład masy spadkowej.

O wydatkach orzeczono na podstawie art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z art. 520 § 2 k.p.c. Sąd dokonał proporcjonalnego podziału nieuiszczonych wydatków (łącznie 4 625,21 zł), obejmujących wynagrodzenia biegłych: V. D. (1 150 zł) i I. Ł. (3 427,91 zł) oraz koszt udostępnienia materiałów z zasobów materiałów geodezyjnych (47,30 zł). Wydatkami tymi obciążono uczestników proporcjonalnie do ich udziałów w nieruchomości podlegającej podziałowi i nakazano pobrać od:

Z. K. (1) (stosowanie do udziału 23/32 tj. 71,875%) – kwotę 3 324,37 zł;

K. W. (1) oraz B. Z. (stosowanie do udziałów po 3/32 tj. 9,375%) – kwoty po 433,61 zł;

Ł. W. (1), I. W. i U. W. (2) (stosownie do udziałów po 1/32 tj. 3,125%) kwoty po 144,54 zł.

W pozostałym zakresie Sąd postanowił nie obciążać stron opłatą sądową ponad kwotę już uiszczoną. Główny spór toczyli wnioskodawca i Z. K. (1) – osoby o niewielkich środkach finansowych. Na zasadach słuszności Sąd uznał, że ich sytuacja pozwala jedynie na częściowe poniesienie kosztów postępowania.

X., dnia 01.04.2026 r. Sędzia Elżbieta Wojciechowska