Wyrok z 11 kwietnia 2025, sygn. I C 144/25
Pokaż pozostałe podstawy prawne (10)
Sygn. akt: I C 144/25
WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 kwietnia 2025 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
|
Przewodniczący: |
Sędzia Krystian Szeląg |
|
Protokolant: |
Sekretarz sądowy Kamila Lobert-Bruździak |
po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2025 r. w Olsztynie
sprawy z powództwa B. P.
przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W.
o ustalenie
1. ustala, że umowa kredytu hipotecznego z dnia 25 kwietnia 2006 r., nr (...) indeksowanego do waluty obcej (...), zawarta pomiędzy (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – (...) Oddział w Ł., wpisanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem (...), będący poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. KRS: (...), a konsumentką B. P., jest nieważna.
UZASADNIENIE
Powódka B. P. w pozwie skierowanym przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W. (dalej: Bank), wniosła o:
1. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego z dnia 25 kwietnia 2006 r. nr (...), indeksowanego do waluty obcej (...) zawarta pomiędzy (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – DOM Oddziałem w Ł., wpisanym w KRS pod nr (...), będącym poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. KRS: (...) konsumentką B. P. jest nieważna ex tunc;
2. zasądzenie od pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powódki kwoty 168.904,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności roszczenia do dnia zapłaty;
ewentualnie:
3. zasądzenie od pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powódki kwoty 168.904,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności roszczenia do dnia zapłaty;
ewentualnie, z ostrożności procesowej:
4. ustalenie, że postanowienia umowne zawarte w § 2 ust. 2 oraz § 4 ust. 2 umowy kredytu hipotecznego z dnia 25 kwietnia 2006 r. nr (...), indeksowanego do waluty obcej (...) zawarta pomiędzy (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – DOM Oddziałem w Ł., wpisanym w KRS pod nr (...), będącym poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. KRS: (...) konsumentką B. P. oraz § 2 Regulaminu Kredytu Hipotecznego Dom, który stanowi integralną część umowy, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i w związku z tym są bezskuteczne względem powódki;
5. zasądzenie od pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powódki kwoty 48.769,96 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności roszczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu sumy nienależnie nadpłaconych przez powódkę rat, z uwagi na zawarcie abuzywnych klauzul przeliczeniowych w umowie kredytu hipotecznego z dnia 25 kwietnia 2006 r. nr (...), indeksowanego do waluty obcej (...) zawarta pomiędzy (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – DOM Oddziałem w Ł., wpisanym w KRS pod nr (...), będącym poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. KRS: (...) konsumentką B. P.;
ewentualnie, z najdalej posuniętej ostrożności procesowej:
6. zasądzenie od pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. wpisanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem (...) na rzecz powódki B. P. kwoty 48.769,96 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności roszczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu sumy nienależnie nadpłaconych przez powódkę rat, z uwagi na zawarcie abuzywnych klauzul przeliczeniowych w umowę kredytu hipotecznego z dnia 25 kwietnia 2006 r. nr (...) zawartej pomiędzy (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – DOM Oddziałem w Ł., wpisanym w KRS pod nr (...), będącym poprzednikiem prawnym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. KRS: (...) konsumentką B. P..
Nadto, powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu powódka wskazała, że posiadając status konsumenta, zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę o kredyt indeksowany do waluty obcej (...). W ocenie strony powodowej umowa jest nieważna jako sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa tj. art. 69 ust. 1 i 2 ustawy prawo bankowe, art. 353 1 k.c. oraz zasadami współżycia społecznego. Ponadto, umowa zawiera postanowienia abuzywne tj. § 2 ust. 2 i § 4 ust. 2 Umowy. Pozwany mógł kształtować wysokość kursu waluty (...) służącego do obliczania rat spłaty kredytu bieżącego salda zadłużenia w sposób dowolny. Tak ukształtowanie przez pozwanego przedmiotowego stosunku prawnego sprzeciwia się właściwości (naturze) tego stosunku prawnego i świadczy o naruszeniu przez pozwanego zasad współżycia społecznego i w rezultacie prowadzi do nieważności umowy kredytu w całości. Jako podstawę prawną dochodzonego roszczenia o zapłatę wskazany został art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c., zaś roszczenia o ustalenie art. 189 k.p.c.
(pozew k. 4-27)
W odpowiedzi na pozew Syndyk masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. wniósł o:
1. umorzenie postępowania z uwagi na następczy brak bezwzględnych przesłanek procesowych będący czynnikiem determinującym niedopuszczalność wydania wyroku w rozumieniu art. 355 k.p.c.;
ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia wniosku w pkt 1 powyższej:
2. na mocy art. 200 § 1 1 k.p.c. oraz art. 29 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm., dalej p.u.) w zw. z art. 144 p.u. oraz art. 236 ust. 1 p.u. podniósł zarzut niewłaściwości Sądu, wnosząc – na podstawie art. 200 § 2 k.p.c. – o przekazanie sprawy Syndykowi Masy Upadłości jako zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, zarówno w zakresie roszczenia o ustalenie, jak również roszczenia o zapłatę;
z najdalszej ostrożności procesowej, w razie nieuwzględnienia wniosków z pkt 1. i 2. powyżej:
3. na mocy art. 200 § 1 k.p.c. oraz art. 229 p.u. w zw. z art. 144 p.u. i art. 236 ust. 1 p.u. podnoszę zarzut niewłaściwości trybu postępowania, wnosząc – na podstawie art. 200 § 2 k.p.c. – o przekazanie sprawy Syndykowi Masy Upadłości jako zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, zarówno w zakresie roszczenia o ustalenie, jak również roszczenia o zapłatę;
w razie nieuwzględnienia zrzutów wniosków z pkt 1., 2. i 3. powyższej:
4. oddalenie powództwa w całości jako oczywiście bezzasadnego;
5. na mocy art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 145 p.u. zawieszenie postępowania do czasu wyczerpania trybu związanego z ustaleniem listy wierzytelności w toku prowadzonego wobec (...) postępowania upadłościowego;
oraz
6. zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z kwotą 51,00 zł tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (odpowiadającej trzykrotności kwoty 17,00 zł – odpowiednio dla każdego z pełnomocników) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c.;
7. oddalenie wniosku powoda o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu pozwany zakwestionował status strony powodowej jako konsumenta i przyznał, że strony zawarły Umowę Kredytu indeksowanego do (...), istnieje pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z treści Umowy Kredytu, wypłata kredytu nastąpiła zgodnie z treścią Umowy Kredytu oraz potwierdził formę i walutę kredytowania. Dalej pozwany zaprzeczył następującym kwestiom:
1. prawidłowość ustalenia przez powoda wysokości roszczenia (przyjętego na podstawie dowolnie obranych kryteriów),
2. powód nie był informowany o związanym z Umową ryzyku walutowym,
3. powód nie był informowany o treści i zobowiązaniach umownych,
4. powód zwarł umowę pod wpływem przymusu,
5. powód nie miał w pływu na treść Umowy, w tym jej walutę,
6. na podstawie Umowy (...) Bank uprawniony był do określania kursu waluty w sposób dowolny,
7. sporne postanowienia Umowy Kredytu w zakresie indeksacji kwoty kredytu wpisane zostały do rejestru klauzul niedozwolonych,
8. Bank związany był treścią wpisów do rejestru klauzul niedozwolonych dotyczących innych podmiotów oraz innych – niż stosowane przez pozwanego – treści warunków umownych,
9. w Umowie znajdowały się postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 1 k.c., w tym w szczególności w zakresie określania kursu,
10. Umowa Kredytu zawarta została z naruszeniem dobrych obyczajów lub rażącym naruszeniem interesów strony powodowej,
11. Skutkiem zarzucanej abuzywności miałoby być uznanie Umowy Kredytu za nieważną w całości lub w części,
12. Umowa nie zawiera obligatoryjnych elementów wymaganych przez prawo,
13. Umowa narusza zasady współżycia społecznego,
14. z najdalszej ostrożności, pozwany kwestionuje okoliczności i fakty, zaprzeczone w odpowiedzi na pozew, w tym w szczególności w jej uzasadnieniu.
(odpowiedź na pozew k. 211-221v)
Postanowieniem z dnia 02 października 2023 r. Sąd, na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. postępowanie w sprawie zawiesił z uwagi na toczące się postępowanie upadłościowe.
(postanowienie z dnia 02.10.2023 r. k. 115)
Na skutek zażalenia powódki Sąd Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 13 listopada 2024 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że m.in. podjął postępowanie w części dotyczącej ustalenia nieważności umowy z udziałem Syndyka masy upadłości.
(postanowienie z dnia 13.11.2024 r., k. 199).
W odpowiedzi na pozew z dnia 11 marca 2025 r., pozwany Syndyk Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości na mocy art. 200 § 1 1 k.p.c. oraz art. 29 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm., dalej p.u.) w zw. z art. 144 p.u. oraz art. 236 ust. 1 p.u. podniósł zarzut niewłaściwości Sądu, wnosząc – na podstawie art. 200 § 2 k.p.c. – o przekazanie sprawy Syndykowi masy upadłości jako zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, zarówno w zakresie roszczenia o ustalenie, jak również roszczenia o zapłat.
Tym samym pismem Syndyk Masy (...) Bank S.A. w upadłości na mocy art. 200 § 1 k.p.c. oraz art. 229 p.u. w zw. z art. 144 p.u. i art. 236 ust. 1 p.u. podniósł zarzut niewłaściwości trybu postępowania, wnosząc – na podstawie art. 200 § 2 k.p.c. – o przekazanie sprawy Syndykowi Masy Upadłości jako zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, zarówno w zakresie roszczenia o ustalenie, jak również roszczenia o zapłatę i na mocy art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 145 p.u. wniósł o zawieszenie postępowania do czasu wyczerpania trybu związanego z ustaleniem listy wierzytelności w toku prowadzonego wobec (...) postępowania upadłościowego.
(odpowiedź na pozew k. 211v)
Sąd na rozprawie w dniu 04 kwietnia 2005 r. oddalił powyższe wnioski strony pozwanej, na co pełnomocnik pozwanego zgłosił zastrzeżenie do protokołu w trybie art. 162 k.p.c.
(protokół rozprawy k. 264-264v)
Sąd ustalił, co następuje:
(...) Bank S.A. z siedzibą w W. był następcą prawnym (...) Bank S.A. (...) Oddział w Ł. z siedzibą w K. (bezsporne).
W dniu 13 kwietnia 2006 r. powódka zwróciła się do banku z wnioskiem o udzielenie kredytu hipotecznego w kwocie 123.000,00 zł, indeksowanej kursem waluty (...) na okres kredytowania wynoszący 20 lat.
Następnie w dniu 20 kwietnia 2006 r. wydana została pozytywna decyzja kredytowa.
W dniu 27 kwietnia 2006 r. powódka B. P. zawarła z Bankiem umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej – (...), która została sporządzona w dniu 25 kwietnia 2006 r.
Zgodnie z zawartą umową, Bank udzielił powódce kredytu w kwocie 125.646,46 zł, indeksowanego kursem (...) w warunkach określonych w niniejszej umowę kredytowej oraz regulaminie do umowy kredytu hipotecznego (§ 1 ust. 1 umowy).
Umowa została zawarta na okres 240 miesięcy w formie rat równych kapitałowo–odsetkowych (§ 1 ust. 2 umowy).
Zgodnie z § 1 ust. 3 umowy, kredyt przeznaczony był na:
1. 3.000,00 zł – na spłatę zobowiązań finansowych powódki,
2. 120.000,00 zł – na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego na nieruchomości opisanej w § 8 ust. 1 umowy kredytowej,
3. 1.256,46 zł – na uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości,
4. 1.390,00 zł – na pokrycie składek ubezpieczeniowych, o których mowa w § 1 ust. 4 umowy.
Spłata kredytu została zabezpieczona hipoteką kaucyjną w złotych polskich do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu określonej w § 1 ust. 1 nieruchomości (§ 8 ust. 1 umowy). Ponadto, spłata rat kredytu została zabezpieczona cesją z tytułu umowy ubezpieczenia domu na kwotę odpowiadającą wartości odtworzeniowej budynku lub na inną kwotę zaakceptowaną przez Bank od ognia, powodzi i innych zdarzeń losowych oraz weksle in blanco wraz z deklaracją wekslową do czasu przedstawienia odpisu KW nieruchomości zawierającego prawomocny wpis hipoteki (§ 8 ust. 2 i 3 umowy).
Wypłata kredytu miała nastąpić bezgotówkowo jednorazowo na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę, o ile nie jest to sprzeczne z postanowieniami umowy – w terminach i wysokościach określonych w umowie kredytowej (§ 2 ust. 1 umowy). Zgodnie z treścią § 2 ust. 2 umowy, w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu, kwota wypłaconych środków będzie przeliczana na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” – obowiązującego w dniu uruchomienia środków.
W § 6 ust. 1 umowy wskazano, że oprocentowanie kredytu jest zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosi 2,51% w skali roku, na które składa się suma obowiązującej stawki (...) i stałej marży Banku, która wynosi 1,49%. Zgodnie z § 14 ust. 1 regulaminu, stawka (...) została przewidziana dla kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego.
W § 4 ust. 1 umowy wskazano, że spłata wszelkich zobowiązań z tytułu niniejszej umowy będzie dokonywana w złotych na rachunek pomocniczy określony w każdorazowym harmonogramie spłat Kredytu, zaś wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w walucie indeksacyjnej – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do waluty wyrażonej w umowie – obowiązującego w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 umowy).
W § 2 regulaminu zostało zdefiniowane pojęcie „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów” jako tabela sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili jej sporządzania i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP; tabela jest sporządzana o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.
Kredytobiorczyni, w § 4 ust. 3 umowy oświadczyła, że jest świadoma ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
Regulamin do umowy przewidywał w § 19 ust. 5, że w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia wpływu środków.
(dowód: wniosek o kredyt hipoteczny nr (...) k. 225-2268v; decyzja kredytowa k. 229; umowa kredytu hipotecznego k. 32-34; deklaracja weksla in blanco k. 35; oświadczenie o poddaniu się egzekucji k. 36; harmonogram wypłaty transz k. 37; oświadczenie o prawie odstąpienia od umowy kredytu k. 38; oświadczenie o ustanowieniu hipoteki na rzecz Banku k. 39; regulamin kredytu hipotecznego dom k. 45-53)
Umowa nie była indywidualnie negocjowana przez strony.
(dowód: zeznania powódki k. 264v)
Kredyt został wypłacony powódce zgodnie ze złożoną dyspozycją wypłaty i był spłacany w walucie PLN.
(dowód: potwierdzenie wypłaty środków k. 73)
Powódka B. P., pismem z dnia 26 kwietnia 2023 r. wezwała pozwanego do zapłaty na jej rzecz kwoty 168.904,00 zł tytułem zwrotu świadczeń nienależnie spełnionych w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej zawartej w dniu 27 kwietnia 2006 r. (datowana na 25 kwietnia 2006 r.) w terminie 30 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania.
(dowód: pismo z dnia 26.04.2023 r. wraz z potwierdzeniem doręczenia k. 80-85)
Pozwany, odpowiedzią na reklamację z dnia 13 maja (...). nie uznał reklamacji powódki.
(dowód: odpowiedź na reklamację z dnia 13.05.2023 r. k. 86-87)
Pozwany (...) Bank S.A. w W. jest następcą prawnym (...) Banku (...) S.A. w K. – Oddział Dom-Bank w Ł..
(okoliczność bezsporna, odpis KRS pozwanego – k. 88-98)
W dniu 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w W., XVIII Wydział Gospodarczy postanowieniem w sprawie o sygn. akt WA1M/GU/188/2023 ogłosił upadłość (...) Bank S.A.
(okoliczność bezsporna).
Sąd zważył, co następuje:
Roszczenie powódki o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 25 kwietnia 2006 r., zaś zawarta przez powódkę z poprzednikiem prawnym pozwanego w dniu 27 kwietnia 2006 r. jest w całości ex tunc z mocy prawa nieważna uznano za zasadne. W ocenie Sądu, mimo, że sama konstrukcja umowy nie jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, to jednak zawiera ona postanowienia niedozwolone, których eliminacja skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą.
Sąd dokonał ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o załączone do akt i niekwestionowane przez strony dokumenty oraz zeznania powódki nie stwierdzając podstaw do podważenia ich wiarygodności.
Powódka w pierwszym rzędzie domagała się ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej z dnia 25 kwietnia 2006 r. zawarta z poprzednikiem prawnym pozwanego w dniu 27 kwietnia 2006 r. jest w całości ex tunc z mocy prawa nieważna oraz zapłaty na jej rzecz kwoty 168.904,00 zł z tego tytułu. Tytułem żądania ewentualnego powódka żądała ustalenia, że bezskuteczne wobec niej są postanowienia umowy kredytu zawarte w § 2 ust. 2, § 4 ust. 2 oraz zapłaty na jej rzecz kwoty 48.769,96 zł z tego tytułu.
Z uwagi na fakt, iż postępowanie w zakresie żądania zapłaty zostało zawieszone, Sąd w toku niniejszego procesu rozstrzygnął wyłącznie o żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu wydając wyrok częściowy.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że postępowania sądowe dotyczące ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej zawarta w dniu 27 kwietnia 2006 r. jest nieważna, mimo ogłoszenia upadłości pozwanego może być kontynuowane. Należy podkreślić, że przedmiotem niniejszego postępowania jest roszczenia oparte na przepisie art. 189 k.p.c., które nie jest wierzytelnością w rozumieniu art. 236 ustawy prawo upadłościowe. Z tego względu powódka nie może w toku postępowania upadłościowego dokonać skutecznego zgłoszenia wierzytelności w zakresie żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Tego rodzaju żądanie nie zostanie uwzględnione na liście wierzytelności, w żadnej z kategorii. Jednocześnie wskazać należy, że przepis art. 144 ustawy prawo upadłościowe nie stoi na przeszkodzie rozpoznaniu niniejszej sprawy cywilnej.
Sposób przeprowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego (...) Bank S. A., polegający na przeniesieniu aktywów do (...) S.A., a pozostawieniu kredytów „frankowych” w G. (...) Bank oznacza wyłączenie w praktyce z masy upadłości istotnych aktywów. W tej sytuacji pozbawienie konsumentów możliwości procesowego ustalenia ich sytuacji prawnej przez niekorzystną dla nich interpretację prawa upadłościowego doprowadzi do naruszenia ich praw.
Wobec powyższego Sąd oddalił wniosek pozwanego o zawieszenie postępowania w tym zakresie.
Następnie należy wskazać, że godnie z art. 189 k.p.c. można domagać się stwierdzenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli strona ma w tym interes prawny, rozumiany jako obiektywną potrzebę usunięcia wątpliwości lub niepewności co do istnienia lub charakteru stosunku łączącego ją z inną stroną. Przyjmuje się również, że interesu w wytoczeniu powództwa o ustalenie nie ma, jeżeli swój cel strona może osiągnąć formułując dalej idące żądanie, które będzie czynić zadość jej potrzebom, np. w formie żądania zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieistniejącego lub nieważnego stosunku prawnego.
W ocenie Sądu powódka ma interes prawny w wystąpieniu z żądaniem pozwu, a polega on na tym, że w istocie domaga się definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego. Zgodnie z art. 385 1 k.c. skutkiem eliminacji abuzywnych postanowień nie zawsze musi być upadek całej umowy, gdyż co do zasady powinna ona obowiązywać dalej w zmienionej treści. W przypadku umowy długoterminowej, jakim jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości co do jej istnienia lub treści. Taką możliwość daje natomiast rozstrzygnięcie o żądaniu ustalenia nieważności lub nieistnienia stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu wskutek jej upadku spowodowanego następczym powołaniem się przez kredytobiorcę – konsumenta – na niedozwolony charakter niektórych jej zapisów, względnie ustalenie, że te zapisy nie są dla niego wiążące (są bezskuteczne).
Zgodnie z treścią przepisów art. 58 § 1-3 k.c. nieważna jest czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest też czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.
Udzielony kredyt miał charakter kredytu indeksowanego. Kwota kredytu była ustalona w PLN i dopiero w efekcie zabiegu waloryzacyjnego przeliczono ją na (...). Fakt zawarcia umowy kredytu indeksowanego do (...) co do zasady nie był między stronami sporny. Sąd w zakresie treści umowy i czynności ją poprzedzających oparł się na dokumentach złożonych przez obie strony, w tym umowie kredytu, jak również zeznaniach powódki. Sporne były natomiast między stronami jej określone postanowienia oraz inne około kontraktowe czynności wzajemne stron. Sąd, zatem w pierwszej kolejności odniesie się do samej umowy kredytu, która ze swej istoty charakteryzuje się skomplikowaną siatką pojęć zawartych w jej postanowieniach.
Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 1896) przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
Zawarta przez strony w dniu 27 kwietnia 2006 r. umowa jest właśnie taką umową kredytu. W wykonaniu umowy bank wydał (udostępnił) kredytobiorcy określoną sumę kredytową w złotych. Kredytobiorca zaś był zobowiązani do zwrotu w ratach kredytowych, z odsetkami i należnościami okołoumownymi. Zawarte w niej były przedmiotowo istotne elementy umowy kredytowej. Bank udzielał kredytu w kwocie 125.646,46 zł a kredytobiorca miał to zwrócić uiszczając 240 równych miesięcznych rat kapitałowo-odsetkowych.
Oceny postanowień przedmiotowej umowy nie zmienia fakt, że kwota udzielonego kredytu miała być indeksowana kursem waluty obcej przez przeliczenie wysokości sumy kredytowej wypłaconej w walucie polskiej na walutę obcą, ustalenie rat spłaty w walucie obcej i następnie przeliczanie wartości konkretnych spłat dokonywanych w walucie polskiej na walutę obcą i odpowiednie do tego określanie wysokości pozostałego do spłaty zadłużenia w tej właśnie walucie ( (...)).
Treść art. 358 1 § 2 k.c. wprost przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się przy tym, że w omawianym przepisie chodzi o pieniądz polski, a innym miernikiem wartości może być również waluta obca (wyroki SN w sprawie I CSK 4/07, I CSK 139/17, uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 339/06).
Zważywszy, że postanowienia umowy wyraźnie wskazują, że Bank udziela kredytu w złotych polskich, a jego spłata następuje przez pobieranie należnych rat z rachunku prowadzonego również w tej walucie, nie ulega wątpliwości, że strony zamierzały zawrzeć umowy kredytu bankowego w tej właśnie walucie, która była jednocześnie walutą zobowiązania, jak i jego wykonania.
Umowa stron zawiera zatem elementy przedmiotowo istotne, które mieszczą się w konstrukcji umowy kredytu bankowego i stanowią jej w pełni dopuszczalny oraz akceptowany przez ustawodawcę wariant, o czym świadczy nadto wyraźne wskazanie tego rodzaju kredytów (indeksowanych i denominowanych) w treści art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 ustawy prawo bankowe oraz wprowadzenie art. 75b ustawy prawo bankowe, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r.
Istotą kredytu indeksowanego, z którym mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy, jest dodatkowo to, że strony umówiły się, że kwota kapitału kredytu wyrażona początkowo w walucie polskiej (125.646,46) zostanie, w drodze indeksacji, przeliczona na walutę obcą i oprocentowana w sposób właściwy dla tej waluty. Kredytobiorca wnioskował o kredyt określając jego kwotę jako indeksowaną do waluty wymienialnej, tj. franka szwajcarskiego ( (...)), który został wypłacony zgodnie z umową w złotówkach, zaś wysokość zadłużenia w walucie kredytu (...), obliczana była według kursu kupna walut określonego w Tabeli kursów, obowiązującego w banku w dniu uruchomienia środków (§ 2 ust. 3 umowy). W momencie wypłaty kredytu w złotówkach, po stronie powodowej powstało zatem zobowiązanie do zwrotu równowartości tej kwoty w walucie indeksacji.
W świetle postanowień umowy kredytu zawartej w dniu 27 kwietnia 2004 r. nie budzi zatem wątpliwości, że strony zgodnie postanowiły, że kredyt adekwatnie do postulatu kredytobiorcy zostanie udzielony i wypłacony w złotych polskich i w tej samej walucie będzie odbywała się jego spłata, przy założeniu jednak, że w obu przypadkach będzie on indeksowany do kursu waluty obcej, czyli franka szwajcarskiego.
W świetle powyższego przyjąć należy, że faktyczna wysokość zobowiązania kredytobiorcy w chwili podpisywania umowy była znana. Kwota udzielonego kredytu została ściśle oznaczona w umowie. Kredytobiorca zobowiązany jest do zwrotu tego świadczenia (udzielonego i wykorzystanego kredytu), tyle że według wartości ustalonej w klauzuli indeksacyjnej, dopuszczalnej z punktu widzenia art. 69 Prawa bankowego. W sposób oczywisty jest to związane z ryzykiem, że na przestrzeni obowiązywania umowy dojdzie do zmiany wartości tej waluty w porównaniu do polskiego złotego. Ryzyko to rekompensowane jest niższym oprocentowaniem tego typu kredytów. Różnica pomiędzy kursem kupna, a kursem sprzedaży waluty jest też oczywista dla każdego przeciętnego konsumenta. Jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 maja 2012 r., wydanym w sprawie o sygnaturze akt II CSK 429/11, biorący kredyt, zwłaszcza długoterminowy z przeliczeniem zobowiązań okresowych (rat spłacanego kredytu) według umówionej waluty (klauzula walutowa) ponosi ryzyko polegające albo na płaceniu mniejszych rat w walucie kredytu, albo większych, niż to wynika z obliczenia w tej walucie, gdyż na wysokość każdej raty miesięcznej wpływa wartość kursowa waluty kredytu w stosunku do waloryzacji tego kredytu. Oznacza to, że w umowę kredytu bankowego co do zasady wpisana jest niepewność co do wielkości ostatecznych kosztów udzielonego kredytu, które wiążą się z jego udzieleniem i które ostatecznie obciążą kredytobiorcę.
Wykorzystanie mechanizmu indeksacji, w ocenie Sądu, co do zasady nie narusza natury kredytu i przepisów Prawa bankowego. Umowy kredytów indeksowanych do waluty mogą być zawierane również obecnie - po nowelizacji Prawa bankowego z dnia 29 lipca 2011 r., która weszła w życie w dniu 26 sierpnia 2011 r. (Dz. U. z 2011.165.984), jednak od tego czasu w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, elementy przedmiotowo istotne umowy stanowią też zawarcie szczegółowych zasad określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a). Umowy kredytów indeksowanych do waluty obcej mogły i nadal mogą funkcjonować w obrocie i same w sobie nie są sprzeczne z powszechnie obowiązującymi przepisami ustawy - prawo bankowe.
Przedstawione okoliczności pozwalają uznać, że kredytobiorca miał świadomość zarówno rodzaju zawartej z pozwanym umowy kredytu, jak też wiążących się z tym konsekwencji prawnych i finansowych, w tym ryzyka kursowego. Ponadto, w § 4 ust. 3 umowy zostało zawarte oświadczenie kredytobiorcy, że jest świadomy ryzyka kursowego związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
Nadto umowa stron jest dopuszczalna w świetle treści art. 353 1 k.c., zgodnie z którym strony zawierając umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Istota zawartej przez strony umowy polegała na stworzeniu przez Bank możliwości wykorzystania przez kredytobiorcę określonej kwoty pieniędzy w walucie polskiej z obowiązkiem zwrotu w określonym czasie jej równowartości wyrażonej przez odniesienie do miernika w postaci kursu waluty szwajcarskiej. Nie był zatem to w żadnej mierze kredyt udzielony w walucie obcej, niezależnie od tego, w jaki sposób, z jakich źródeł i w jakiej walucie kredytobiorca pozyskiwał środki na spłacenie pozwanemu kwoty kredytu, a nadto jak pozwany księgował te kredyty w swoich księgach rachunkowych po ich udzieleniu, skoro przedmiotem zobowiązań obu stron od początku była waluta polska.
Ryzyko zmiany kursu waluty obcej przyjętej jako miernik wartości świadczenia w walucie polskiej z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu podwyższając wartość zobowiązania kredytobiorcy w stosunku do pierwotnej kwoty wyrażonej w walucie wypłaty, a w przypadku obniżenia kursu – obniżając wysokość jego zadłużenia w tej walucie, a tym samym obniżając wysokość wierzytelności Banku z tytułu spłaty kapitału kredytu w stosunku do kwoty wypłaconej.
Trudno zatem uznać, aby konstrukcja umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej była sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża co do zasady obie strony. Nie ma również przeszkód, by strony w umowie określiły sposób ustalania kursu dla uniknięcia wątpliwości na tym tle w toku wykonywania umowy. Umowy tego rodzaju wiążą się ze znacznym ryzykiem dla kredytobiorców, ale na poziomie porównywalnym z niewątpliwie dopuszczonym przez prawo kredytem walutowym, wypłacanym i spłacanym w (...). Kredytobiorca zawierając umowę nie znajdował się w nietypowej sytuacji, w szczególności nie działał w warunkach konieczności finansowej. Również właściwości osobiste kredytobiorcy nie wskazują na wykorzystanie wyjątkowej przewagi banku, bowiem nie wskazywały na wyjątkowe utrudnienia w rozumieniu umowy kredytowej i jej warunków ekonomicznych.
Zamieszczenie postanowień w tym zakresie samo w sobie nie narusza zatem przepisów prawa, zasad współżycia społecznego, ani nie jest sprzeczne z naturą zobowiązania kredytowego.
Powyższe ustalenia aktualizowały konieczność rozstrzygnięcia o tym, czy zawarte w umowie postanowienia dotyczące indeksacji są bezskuteczne z uwagi na ich niedozwolony charakter. Powódka wskazywała na abuzywność postanowień umowy w zakresie w jakim dotyczą klauzuli indeksacyjnej i sposobu ustalania kursów kupna/sprzedaży waluty.
Ustalony w umowie z konsumentem sposób ustalania kursu waluty indeksacyjnej przyjmowanego do rozliczeń umowy może być przedmiotem oceny, czy nie stanowi postanowienia niedozwolonego. Zgodnie bowiem z art. 385 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” (vide wyrok SA w Warszawie z 14 czerwca 2013 r. w sprawie VI ACa 1649/12 oraz wyrok SA w Poznaniu z 6 kwietnia 2011 r. w sprawie I ACa 232/11).
Konieczne jest też ustalenie czy opisane wyżej postanowienia dotyczą świadczeń głównych stron czy tylko się do nich pośrednio odnoszą.
W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( (...)), zajętym w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 na tle wykładni dyrektywy 93/13/EWG, i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany (indeksacyjnych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku), postanowienia w tym zakresie podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie (art. 3851 § 1 zd. drugie k.c.). W przypadku uznania ich za niedozwolone konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
W niniejszej sprawie bezsporne było między stronami, to że kredytobiorca zawarł umowę kredytu jako konsument w rozumieniu art. 22 1 k.c. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na wyciągniecie wniosku przeciwnego.
Przechodząc do oceny postanowień wskazywanych przez powódkę jako niedozwolone, wskazać trzeba, że postanowienia § 2 ust. 2 i § 4 ust. 2 umowy dotyczyły tzw. mechanizmu indeksacji. Przewidywały, że wysokość zobowiązania stron będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej. Kwota kredytu wypłaconego w PLN miała zostać przeliczona na (...) zgodnie z kursem kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującym w Banku w dniu uruchomienia środków (§ 2 ust. 2 umowy). Natomiast raty spłaty miały być obliczane według kursu sprzedaży walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującym w Banku w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 umowy).
Bezspornie mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób ani w umowie, ani w regulaminie. Jedynie w § 2 regulaminu zdefiniowano, że „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów” zwana Tabelą kursów jest tabelą sporządzaną przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili jej sporządzania i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP; tabela jest sporządzana o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy. W żaden bowiem sposób nie opisano szczegółowo, jak powstaje tabela zawierająca te kursy, co oznacza, że pozwany miał swobodę w zakresie ustalania kursu waluty indeksacyjnej.
W ocenie Sądu Okręgowego nie ulega wątpliwości, że umowa stron została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank. Kredytobiorca mógł wybrać rodzaj kredytu, który najbardziej im odpowiadał, uzgodnić kwotę kredytu w walucie polskiej, natomiast nie uzgadniano z nim wszystkich pozostałych postanowień, w szczególności nie uzgadniano kwestii tego, czy może skorzystać z innego kursu waluty niż przyjmowany przez pozwanego.
W tym stanie rzeczy nie ma podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty, wyznaczającego wysokość zobowiązania kredytobiorcy względem pozwanego, zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie.
Oznacza to, że te postanowienia nie były uzgodnione indywidualnie z powódką w rozumieniu art. 385 1 § 1 i 3 k.c.
Z uwagi na to, że powódka wskazywała, że ww. postanowienia są niedozwolone, należało rozważyć, czy – skoro dotyczą głównego przedmiotu umowy – są wystarczająco jednoznaczne i czy wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powódki jako konsumenta. Kwestionowane postanowienia przewidują indeksację kredytu kursem waluty obcej i odwołują się do tabeli, co do której wskazano jedynie, że chodzi o tabelę obowiązującą w banku, bez wskazania, w jaki konkretnie sposób jest ona ustalana i jak ustalane są umieszczone tam kursy walut. To zaś nie pozwala na jednoznaczne określenie zakresu tych postanowień i konsekwencji płynących dla kredytobiorcy. Trudno uznać, aby tak sformułowane postanowienia były wystarczająco jednoznaczne. Podkreślenia wymaga, że kwestionowane postanowienia wskazywały na dwa rodzaje kursów – kurs kupna do ustalenia wysokości kredytu w tej walucie po jego wypłacie w walucie polskiej oraz kurs sprzedaży do ustalenia wysokości kolejnych rat spłaty w PLN i spłaty całego zadłużenia w przypadku wypowiedzenia. Zważywszy, że sposób ustalania tych kursów nie został określony w umowie, oznacza to, że mogły być one wyznaczane jednostronnie przez Bank. Nie zmienia tego okoliczność, że w pewnym zakresie Bank mógł doznawać pewnych ograniczeń dotyczących wyznaczania kursu z uwagi na działania regulatora rynku, czy z uwagi na sytuację gospodarczą, gdyż nadal były to czynniki niezależne od kredytobiorców, na które kredytobiorcy nie mieli żadnego wpływu. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem waloryzacji (przeliczania) zobowiązań wynikających z umowy kredytu bankowego utrwalony jest pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (vide uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 382/18 i przywołane tam orzecznictwo). Wysokość kredytu w walucie obcej, na którą ma być przeliczony po wypłacie w walucie polskiej, a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej będą zaliczane na spłatę kredytu wyrażonego w walucie obcej, zależy bowiem wyłącznie od jednej ze stron umowy. Oznacza to, że po zawarciu umowy kredytobiorcy mieli ograniczoną możliwość przewidzenia wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu w PLN, skoro kursy wymiany określić miał Bank. Co więcej, uprawnienie do określania kursów wymiany dawało Bankowi możliwość wpływania na wysokość zobowiązania do spłaty w PLN w całym okresie wykonywania umowy. W sposób dowolny mógł kształtować wysokość zobowiązania kredytobiorców w walucie, w jakiej spłacali kredyt. Tym samym uzyskał też narzędzie do potencjalnego zminimalizowania niekorzystnych dla siebie skutków zmiany kursów na rynku międzybankowym lub zmian w zakresie oprocentowania (obniżka stopy bazowej), gdyż teoretycznie mógł je rekompensować podwyższeniem kursu sprzedaży przyjętego do rozliczenia spłat kredytu.
W ocenie Sądu przyznanie sobie przez pozwanego we wskazanych postanowieniach jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy kredytobiorcy w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c., oceniane na datę zawarcia umowy (art. 385 2 k.p.c. – por. uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie III CZP 29/17). Takie rozwiązania dawały bowiem Bankowi, czyli tylko jednej ze stron stosunku prawnego, możliwość przerzucenia na kredytobiorców całego ryzyka wynikającego ze zmiany kursów waluty indeksacyjnej i pozostawiały mu całkowitą swobodę w zakresie ustalania wysokości jego zadłużenia przez dowolną i pozbawioną jakichkolwiek czytelnych i obiektywnych kryteriów możliwość ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia spłaty kredytu. Nie ma zaś znaczenia, czy z możliwości tej Bank korzystał, ani to, czy w toku wykonywania umowy zmienił swoje zasady na bardziej transparentne. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym zgodnie z art. 385 2 k.c. ewentualna abuzywność postanowień umowy podlega badaniu na datę jej zawarcia z uwzględnieniem towarzyszących temu okoliczności i innych umów pozostających w związku z umową objętą badaniem (vide uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie III CZP 29/17). Skoro zatem dla oceny abuzywności zapisów umowy istotny jest stan z daty jej zawarcia, to bez znaczenia dla tej oceny pozostaje, w jaki sposób pozwany wykonywał lub wykonuje umowę, w szczególności to, w jaki sposób ustalał, czy też ustala swoje kursy, czy odpowiadały one kursom rynkowym, w jaki sposób pozyskiwał środki na prowadzenie akcji kredytowej i w jaki sposób księgował, czy też rozliczał te środki oraz środki pobrane od kredytobiorców. Z tej przyczyny oddalono wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, jako nieistotny dla rozstrzygnięcia.
W świetle powyższych okoliczności w ocenie Sądu wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (Bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie z kredytobiorcą i kształtowały jego zobowiązania w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 k.c. i w związku z tym nie wiążą kredytobiorcy w zakresie w jakim odnoszą się one do indeksacji kursem (...).
Wyeliminowanie wskazanych zapisów i związanie stron umową w pozostałym zakresie, czyli przy zachowaniu postanowień dotyczących indeksacji kredytu oznaczałoby, że kwota kredytu wypłaconego kredytobiorcy powinna zostać przeliczona na walutę szwajcarską, a kredytobiorca w terminach płatności kolejnych rat powinien je spłacać w walucie polskiej, przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma przy tym możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty.
Zgodnie z wiążącą wszystkie sądy Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy 93/13/EWG dokonaną przez (...) w powołanym już wyżej wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie C-260/18:
- w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy (którą implementowały do polskiego porządku prawnego przepisy art. 385 1 i nast. k.c.), skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje,
- w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisem, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. wyroku (...)),
- nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to twórczą interwencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów (dotyczy m.in. art. 56 k.c., art. 65 k.c. i art. 354 k.c. - por. w szczególności pkt 57-62 wyroku (...)),
- w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać (por. w szczególności pkt 41-45 wyroku (...)),
- nawet jeżeli skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień miałoby być unieważnienie umowy i potencjalnie niekorzystne dla konsumenta następstwa, decyzja co do tego, czy niedozwolone postanowienia mają obowiązywać, czy też nie, zależy od konsumenta, który przed podjęciem ostatecznej decyzji winien być poinformowany o takich skutkach (por. w szczególności pkt 66-68 wyroku (...)).
Przenosząc powyższe uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy należy wskazać, że brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Po pierwsze, świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a (...) był tylko walutą indeksacyjną). Po drugie, wspomniany przepis nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie z dniem 24 stycznia 2009 r.), zaś uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie przepisu, który wówczas nie obowiązywał. Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie, to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu.
W ocenie Sądu brak określenia kursów wymiany i możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje koniecznością wyeliminowania z umowy całego mechanizmu indeksacji, który - określony przy pomocy niedozwolonych postanowień dotyczących kursu wymiany - jawi się w całości jako sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy kredytobiorcy - konsumenta.
Wskazać należy, że w dniu 25 kwietnia 2024 r. została wydana przez skład całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uchwała w sprawie o sygn. akt III CZP 25/22. Podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała ma moc zasady prawnej. Zgodnie z powyższą uchwałą:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie, z uwagi na treść uchwały Sądu Najwyższego III CZP 25/22 z dnia 25 kwietnia 2024 r. oraz w świetle orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Białymstoku odstąpił od dotychczasowego poglądu, że po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umowa stron nadal może być wykonywana. Wobec powyższego, w ocenie Sądu eliminacja postanowień określających kurs wymiany i brak możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą, tj. jako umowy kredytu bankowego.
Z podanych przyczyn, na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 69 pr. bank, powództwo o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej z dnia 25 kwietnia 2004 r. przez powódkę B. P. z poprzednikiem prawnym pozwanego w dniu 27 kwietnia 2004 r. jest w całości ex tunc z mocy prawa nieważna należało uwzględnić, o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku częściowego.
Zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c. Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. W wyroku częściowym sąd nie orzeka o kosztach procesu, ponieważ wyrok taki nie kończy sprawy w instancji (zob. też orz. SN z 6.6.1962 r., 4 CR 930/61, RPEiS 1963, Nr 4, s. 254). Wobec powyższego, w wyroku nie rozstrzygano kwestii ponoszenia kosztów procesu przez strony.
SSO Krystian Szeląg