Wyrok SN z 28 stycznia 2010, sygn. IV KO 137/09
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono kasację jako oczywiście bezzasadną
Typ sprawy
sprawa karna
Etap
postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tematy
rozbój / art. 280 § 1 k.k.
Role w sprawie
oskarżony
pokrzywdzony
obrońca z urzędu
prokurator
inspektor PIP
Data orzeczenia
28 stycznia 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Jerzy Grubba
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
IV KO 137/09
Przewidziany w art. 540 § 2 k.p.k. wymóg stwierdzenia przez Trybu-
nał Konstytucyjny niezgodności z ustawą zasadniczą przepisu, który był
podstawą orzeczenia, to nie tylko stwierdzenie tej niezgodności wprost wo-
bec przepisu, w oparciu o który wydano orzeczenie sądowe, ale także
stwierdzenie jej przez Trybunał w stosunku do przepisu ustawy wprowa-
dzającej ten przepis, bez względu na powody z jakich doszło do stwierdze-
nia tej niekonstytucyjności, gdyż także wówczas, sam wprowadzony w ten
sposób, czyli niezgodnie z Konstytucją, przepis prawa będący następnie
podstawą orzeczenia, traci swą moc.
Przewodniczący: sędzia SN J. Grubba.
Sędziowie SN: T. Grzegorczyk (sprawozdawca), E. Strużyna.
Sąd Najwyższy w sprawie Romana T. i Oleksandry B., skazanych z
art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w brzmieniu po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia
27 lipca 2005 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 1363) w zw. z art. 280 § 1 k.k., a Ro-
man T. nadto w zw. z art. 64 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na po-
siedzeniu w dniu 28 stycznia 2010 r. wniosków obrońcy skazanych o
wznowienie, w części dotyczącej kwalifikacji prawnej i kary, postępowania
prawomocnie zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w R. z dnia 16
października 2008 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w P.
z dnia 7 lipca 2008 r.,
2
u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w R. i utrzymany nim w
mocy wyrok Sądu Okręgowego w P. w części dotyczącej kwalifikacji praw-
nej i kary, i w z n o w i ł postępowanie karne wobec Romana T. i Oleksan-
dry B., p r z e k a z u j ą c tę sprawę w uchylonym zakresie Sądowi Okręgo-
wemu w P. do ponownego rozpoznania (...).
U Z A S A D N I E N I E
Wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 7 lipca 2008 r. Roman T. i
Oleksandra B. zostali uznani za winnych tego, że w dniu 12 marca 2007 r.
w M., działając wspólnie i porozumieniu, z zamiarem bezpośrednim doko-
nania rozboju na osobie Stanisława S. i jednocześnie przewidując możli-
wość nastąpienia określonego skutku w postaci jego śmierci i godząc się
na to, poprzez przyciśnięcie twarzy pokrzywdzonego do podłoża w wyniku
unieruchomienia jego tułowia oraz zaciągnięcie paska na szyi Stanisława
S. doprowadzili do zatkania otworów oddechowych skutkujących upośle-
dzeniem czynności oddychania, co w konsekwencji doprowadziło do zgonu
pokrzywdzonego, a następnie zabrali z jego mieszkania pieniądze w kwo-
cie 1800 zł oraz telefon komórkowy NOKIA 1600 wraz z ładowarką o war-
tości 200 zł, przy czym Roman T. dopuścił się tego czynu w warunkach
powrotu do przestępstwa, co zakwalifikowano z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w zw.
z art. 280 § 1 k.k. oraz w zw. z art. 11 § 2, a wobec Romana T. nadto z art.
64 § 1 k.k., wymierzając każdemu z oskarżonych karę 25 lat pozbawienia
wolności.
Po rozpoznaniu apelacji obrońców oskarżonych Sąd Apelacyjny w R.,
wyrokiem z dnia 16 października 2008 r., utrzymał w mocy to orzeczenie.
Kasację w tej sprawie, wywiedzioną jedynie przez obrońcę Oleksan-
dry B., Sąd Najwyższy – postanowieniem z dnia 9 marca 2009 r. – oddalił
jako oczywiście bezzasadną.
3
W dniu 29 października 2009 r., ustanowiony dla każdego ze skaza-
nych odrębnie, ale ten sam obrońca z urzędu wystąpił z oddzielnymi wnio-
skami o wznowienie wobec nich postępowania w tej sprawie, w zakresie
kwalifikacji prawnej i kary, o uchylenie w tej części obu wydanych wyroków
oraz przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania w
pierwszej instancji. Jako powód do wznowienia, przywołano w uzasadnie-
niach wniosków fakt, że wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. (P 11/08, Dz.
U. Nr 63, poz. 533) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność obowią-
zującego od dnia 26 września 2005 r. art. 148 § 2 k.k., w brzmieniu obo-
wiązującym w wyniku nowelizacji z dnia 27 lipca 2005 r., z Konstytucją, co
zdaniem wnioskodawcy uzasadnia wznowienie tego postępowania odno-
śnie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego skazanym i co do kary. W
związku z tymi wnioskami prokurator Prokuratury Krajowej wystąpił o ich
uwzględnienie przywołując jako podstawę prawną wznowienia art. 540 § 2
k.p.k. i podnosząc, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza cał-
kowitej derogacji art. 148 § 2 k.k. w tym sensie, że dekryminalizuje opisane
tam czyny zabronione, ale oznacza zmianę w sposobie ich penalizacji, po-
legającą na tym, że czyny, które do opublikowania tego wyroku stanowiły
postacie zabójstwa zagrożone surowszą sankcją, objęte są teraz sankcją z
§ 1 art. 148 k.k.
Rozpoznając powyższe wnioski o wznowienie Sąd Najwyższy połą-
czył ich rozpoznanie w jednym postępowaniu i stwierdził, co następuje.
Wnioski te są zasadne. Czyn przypisany Romanowi T. i Oleksandrze
B. został bowiem popełniony po dniu 26 września 2005 r., czyli po wejściu
w życie nowelizacji Kodeksu karnego, dokonanej ustawą z dnia 27 lipca
2005 r. (Dz. U. Nr 163, poz. 1363), w wyniku której doszło do zmiany treści
art. 148 § 2 k.k., a w sprawie tej osoby uznane za jego współsprawców
prawomocnie osądzono przed dniem 23 kwietnia 2009 r., to znaczy przed
datą opublikowania we wskazanym już Dzienniku Ustaw wyroku Trybunału
4
Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r. (P 11/08, OTK-A 2009, nr 4,
poz. 49), w którym uznano za niezgodny z Konstytucją tryb uchwalenia te-
go przepisu w 2005 r. Przestępstwo oskarżonych zostało tym samym za-
kwalifikowane z zaostrzonego już przepisu § 2 art. 148 k.k.
Nowelizacja Kodeksu karnego dokonana w lipcu 2005 r. nie wprowa-
dzała wprawdzie żadnych nowych kwalifikowanych postaci zabójstwa, gdyż
Kodeks karny z 1997 r. znał je już wcześniej i penalizował w tymże § 2 art.
148, uznając za taką m.in. popełnienie zabójstwa w związku rozbojem (art.
148 § 2 pkt 2 k.k.), co przypisano skazanym, ale zaostrzała ona sankcje za
te postacie zabójstwa. O ile, przed tą nowelizacją groziła za nie kara po-
zbawienia wolności na czas nie krótszy od 12 lat (podczas gdy przy postaci
podstawowej z § 1 na czas nie krótszy od lat 8) oraz (jak także w § 1 art.
148 k.k.) kara 25 lat pozbawienia wolności i kara dożywotniego jej pozba-
wienia, to w jej wyniku możliwe sankcje karne ograniczono tylko do kary 25
lat pozbawienia wolności oraz dożywotniego pozbawienia wolności. I to, w
oparciu o tak brzmiący przepis skazano oboje oskarżonych w tej sprawie. Z
kolei, w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r. nie
stwierdzono wprost niekonstytucyjności nowego art. 148 § 2 k.k., ale uzna-
no, że art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 27 lipca 2007 r., wprowadzający jego
nowe brzmienie, jest niezgodny z art. 118 ust. 1 i art. 119 ust. 1 i 2 ustawy
zasadniczej, a więc że naruszano tu konstytucyjne wymogi uchwalania tej
zmiany. Tym samymjednak także przepis § 2 art. 148 k.k. utracił swą moc z
dniem ogłoszenia tego wyroku Trybunału w Dzienniku Ustaw (art. 190 ust.
2 i 3 Konstytucji), jako przepis wprowadzony w sposób niezgodny z ustawą
zasadniczą. W konsekwencji oskarżeni zostali w tej sprawie prawomocnie
skazani na podstawie przepisu, którego wprowadzenie uznane zostało na-
stępnie, już po prawomocnym ich skazaniu, za niezgodne z Konstytucją.
Stosownie do art. 190 ust. 4 ustawy zasadniczej orzeczenie Trybuna-
łu o niezgodności z Konstytucją przepisu, na podstawie którego wydane
5
zostało prawomocne orzeczenie sądowe stanowi podstawę do wznowienia
postępowania w trybie i na zasadach określonych we właściwych dla tego
postępowania przepisach. W postępowaniu karnym określenie tego trybu i
zasad wyznaczają przepisy rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego.
W umieszczonym w nim art. 540 § 2, w jego obecnym brzmieniu – nada-
nym ustawą z dnia 16 lipca 2009 r. (Dz. U. Nr 144, poz. 1178), obowiązują-
cą od dnia 19 września 2009 r. – zakłada się, że postępowanie wznawia
się na korzyść strony, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności
z Konstytucją (lub umową międzynarodową albo ustawą) przepisu prawne-
go, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Tym samym,
uwzględniając wcześniejsze rozważania, w sprawie niniejszej istnieje pod-
stawa do wznowienia prawomocnie zakończonego procesu wobec obojga
skazanych. Przez przewidziany w art. 540 § 2 k.p.k. wymóg stwierdzenia
przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z ustawą zasadniczą przepisu,
który był podstawą orzeczenia, rozumieć bowiem należy nie tylko stwier-
dzenie tej niezgodności wprost wobec przepisu, w oparciu o który wydano
orzeczenie sądowe, ale także stwierdzenie jej przez Trybunał w stosunku
do przepisu ustawy wprowadzającej ów przepis, bez względu przy tym na
powody z jakich doszło do stwierdzenia tej niekonstytucyjności, gdyż także
wówczas, sam wprowadzony w ten sposób, czyli niezgodnie z Konstytucją,
przepis prawa będący następnie podstawą orzeczenia, traci swą moc.
W sprawie niniejszej w obu wnioskach wystąpiono o wznowienie po-
stępowania jedynie w części dotyczącej kwalifikacji prawnej przypisanego
czynu. Takie zakreślenie granic zaskarżenia orzeczenia we wniosku o
wznowienie jest prawnie możliwe, a w niniejszej sprawie także trafne. Jest
ono prawnie możliwe, gdyż art. 545 § 2 k.p.k. przewiduje odpowiednie sto-
sowanie przy instytucji wznowienia postępowania art. 425 § 2 k.p.k., a ten
ostatni przepis zakłada, że orzeczenie można zaskarżyć w całości albo w
części. Należy tu mieć na uwadze, że wprowadzony w 2005 r. niekonstytu-
6
cyjnie przepis art. 148 § 2 k.k. nie zmienił części dyspozytywnej swego po-
przednika, a więc sytuacji, w jakich zabójstwo nabierało postaci kwalifiko-
wanej, a jedynie zakres reakcji karnej możliwej wówczas do zastosowania,
który ograniczył do dwóch szczególnych postaci pozbawienia wolności.
Także orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie wnikało w meritum sa-
mego uregulowania zawartego w § 2 art. 148 k.k., nie odnosiło się więc do
samych postaci kwalifikowanego zabójstwa, a zakwestionowano nim tylko
sposób uchwalenia tej zmiany stwierdzając, że był on niezgodny z określo-
nymi przepisami ustawy zasadniczej (zob. W. Wróbel, S. Zabłocki: Glosa
do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 kwietnia 2009 r., Pal. 2009, nr
7-8, s. 290 – 291). Rację ma więc prokurator Prokuratury Krajowej, gdy
podnosi, że orzeczenie Trybunału nie oznacza dekryminalizacji zachowań
ujętych w art. 148 § 2 k.k., ale wynika z niego jedynie konieczność objęcia
tych zachowań innym zakresem sankcji karnych i odmienną kwalifikacją
prawną. Kwalifikacja prawna czynu wiąże się wprawdzie z zagadnieniem
sprawstwa i winy – o czym świadczy choćby art. 110 k.p.k. nakazujący, aby
narada nad wyrokiem odbywała się „osobno” co do winy i kwalifikacji praw-
nej czynu oraz osobno co do kary, co do środków karnych i wreszcie co do
innych kwestii – ponieważ przypisywanie winy za przestępstwo dotyczyć
musi zachowania, uznanego uprzednio (w wyniku narady) przez sąd, za
wypełniające znamiona określonego przepisu ustawy karnej przyjmujące-
go, że zachowanie o takich znamionach stanowi czyn zabroniony jako
przestępstwo. Kwalifikacja prawna decyduje jednak także, co naturalne, o
zakresie możliwych do zastosowania sankcji karnych, ich rodzaju i rozmia-
rze, łączy się zatem ściśle także z kwestią kar i środków karnych.
Uwzględniając fakt, że przywoływane orzeczenie Trybunału Konsty-
tucyjnego nie wnika w zagadnienie konstytucyjności karalności samego
przestępstwa zabójstwa w różnych jego typach, należy uznać, że nie daje
ono podstaw do wznowienia postępowania w zakresie dotyczącym także
7
sprawstwa i winy przypisanego oskarżonym przestępstwa. Jak bowiem
trafnie stwierdzono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2009 r. (II
KO 22/09, OSNKW 2009, z. 11, poz. 98): „Wskazany w orzeczeniu Trybu-
nału Konstytucyjnego zakres, w jakim badany przepis jest sprzeczny z
Konstytucją, determinuje granice modyfikacji, które są jego następstwem w
wyrokach podlegających uchyleniu na podstawie art. 540 § 2 k.p.k.” Na
gruncie omawianego wyroku Trybunału oznacza to, że gdy orzeczenie to
ma on być podstawą do wznowienia procesu niezbędne jest uchylenie
prawomocnego orzeczenia, w którym przyjęto kwalifikację z art. 148 § 2
k.k. w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 15 ustawy nowelizującej z
2005 r., ale jedynie w celu określenia na nowo kwalifikacji prawnej przypi-
sanego prawomocnie czynu oraz wymierzenia nowej możliwej kary, a więc
tylko odnośnie kwalifikacji prawnej czynu i kary. Wadliwości legislacyjne,
jakie zdecydowały o stwierdzeniu niezgodności z Konstytucją przepisu
wprowadzającego w 2005 r. nowe brzmienie § 2 art. 148 k.p.k., nie mają
bowiem żadnego związku z tokiem procesu w sprawie i poczynionymi w
nim ustaleniami faktycznymi odnośnie samego zdarzenia przestępnego,
sprawstwa określonych osób i ich winy, nie ma zatem powodów do wzno-
wienie postępowania także i w tym zakresie.
Tak jest właśnie w tej sprawie. Dlatego Sąd Najwyższy uchylił oba
wydane wobec skazanych wyroki, ale jedynie w części dotyczącej przyjętej
w nich kwalifikacji prawnej przypisanych im czynów oraz kary za nie i w tym
zakresie przekazał tę sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego
rozpoznania. Przedmiotem ponownego rozpoznania będzie zatem ten sam
obraz zdarzenia z dnia 12 marca 2007 r., jaki ustalono poprzednio, tyle tyl-
ko, że trzeba go obecnie zakwalifikować odmiennie i orzec kary stosownie
do nowej kwalifikacji, oczywiście z uwzględnieniem art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k.,
jeżeli sytuacja tam opisana zaistnieje w realiach sprawy.
8
Należy w tym miejscu stwierdzić – co ma znaczenie dla kwestii przy-
jęcia w ponownym postępowaniu odpowiedniej kwalifikacji prawnej czynu –
że zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie Trybunału Konstytucyj-
nego, zauważalne są dwa podejścia do konsekwencji stwierdzenia niekon-
stytucyjności przepisów uchylających inne przepisy, a mianowicie odżycia
wówczas przepisu w poprzednim brzmieniu oraz przeciwstawnego mu
przyjmującego, że nie prowadzą one jednak do takiej konsekwencji, a mo-
gą wręcz oznaczać powstanie luki prawnej (zob. W. Wróbel, S. Zabłocki,
glosa, op. cit., s. 293 – 298 i przywołane tam piśmiennictwo i orzeczenia
TK). Trybunał Konstytucyjny wskazywał jednak, gdy przyjmował koncepcję
przywrócenia mocy obowiązującej poprzedniego przepisu, że nie jest to re-
guła, a jedynie wyjątek, który możne być wynikiem oceny dokonywanej od-
rębnie w każdym takim przypadku z uwzględnieniem treści zarzutów sfor-
mułowanych we wniosku do Trybunału oraz charakteru zakwestionowane-
go przepisu, i wyraźnie przyjmował „odżycie” mocy określonej normy (zob.
np. postanowienie z dnia 21 marca 2000 r., K 4/99, OTK-A 2000, nr 2, poz.
65 czy wyrok z dnia 24 marca 2009 r., K 53/07, OTK-A 2009, nr 3, poz. 27).
W związku z tym trzeba zauważyć, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 16
kwietnia 2007 r. Trybunał stwierdził, że „w następstwie niniejszego wyroku
sfera dyskrecjonalnej władzy sędziego w zakresie sankcji za zabójstwo
kwalifikowane zostaje poszerzona w porównaniu z dotychczasowym sta-
nem prawnym. W rezultacie wyroku Trybunału (…) pozostaje w mocy art.
148 § 1 k.k., co stwarza sędziemu możliwość wymierzenia kary nie tylko 25
lat pozbawienia wolności albo dożywotniego pozbawienia wolności, ale też
– w indywidualnych sprawach – kary od 8 do 15 lat pozbawienia wolności”.
Powyższe oznacza, że nie przyjęto tu konstrukcji odżycia przepisu § 2 art.
148 k.k. w jego brzmieniu sprzed nowelizacji z 2005 r. Wprawdzie, jak
wskazano w uzasadnieniu przywoływanego już wyroku Sądu Najwyższego
z dnia 8 lipca 2009 r. (II KO 22/09), zacytowane stwierdzenia z uzasadnie-
9
nia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wydają się wyrażać różne
sprzeczne stanowiska, gdyż z jednej strony Trybunał uważa, że wyrokiem
swym całkowicie wyeliminował art. 148 § 2 k.k., choć uznał za niezgodny z
Konstytucją jedynie przepis ustawy nowelizującej wprowadzający nowe
brzmienie tego przepisu, z drugiej zaś mówi o istnieniu nadal typów kwalifi-
kowanych zabójstwa, tyle że z poszerzoną władzą sędziego w zakresie
możliwych do zastosowania sankcji karnych. W konsekwencji jednak Sąd
Najwyższy w tym wyroku uznał, że z uwagi na orzeczenie Trybunału Kon-
stytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r. w sprawach o zabójstwa, popełnio-
ne po dniu 26 września 2005 r. i osądzone przed tym wyrokiem Trybunału
z zakwalifikowaniem tych zachowań z ówczesnego art. 148 § 2 k.p.k., nie-
zbędne staje się powołanie nowej kwalifikacji prawnej „odpowiadającej
podstawowemu typowi zabójstwa”. Rzecz bowiem w tym, że Trybunał w
analizowanym orzeczeniu nie przyjął koncepcji przywrócenia mocy obo-
wiązującej przepisu zderogowanego przez ustawę nowelizującą, której
przepis derogujący uznał za niezgodny z Konstytucją. Tylko zaś w razie
wyraźnego wskazania odnośnie „odżycia” poprzedniej normy prawnej –
mając na uwadze, że także orzeczenia Trybunału o niezgodności z Konsty-
tucją przepisu derogującego z uwagi na wadliwości trybu legislacyjnego
działają z założenia skutkiem pro futuro, poza samą kwestią możliwości
wznowienia procesu (zob. np. K. Gonera, E. Łętowska: Wieloaspektowość
następstw stwierdzania niekonsytucyjności, PiP 2008, nr 5, s. 27) – można
byłoby przyjąć, że przywrócono moc obowiązującą przepisowi derogowa-
nemu (zob. W. Wróbel, S. Zabłocki, glosa, op. cit., s. 298). Jak wcześniej
wskazano, w uzasadnieniu swego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny wy-
raźnie przyjął jednak odmiennie. W konsekwencji nie funkcjonuje obecnie
przepis § 2 art. 148 k.k., a okoliczności determinujące ocenę prawną za-
bójstwa jako typu kwalifikowanego straciły swe znaczenie z punktu widze-
nia samej kwalifikacji prawnej czynu. Pozostają one jednak nadal okolicz-
10
nościami, które nie są obojętne z punktu widzenia wymiaru kary także na
gruncie zabójstwa określonego w § 1 art. 148 k.k., który w swych sankcjach
zakłada również kary przewidziane w dawnym art. 148 § 2 k.k. Powyższe
zapatrywanie prawne powinny mieć na uwadze sądy przy ponownym pro-
wadzeniu postępowania w tej sprawie. (...). Powyższe
zapatrywanie prawne powinny mieć na uwadze sądy przy ponownym pro-
wadzeniu postępowania w tej sprawie. (...)