Wyrok z 23 grudnia 2024, sygn. I C 252/22
W skrócie
Pokaż pozostałe podstawy prawne (11)
Sygn. akt: I C 252/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 grudnia 2024 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie: Przewodniczący: sędzia Juliusz Ciejek
Protokolant: sekretarz sądowy Krystian Dąbrowski
po rozpoznaniu w dniu 23 grudnia 2024 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwa M. I.
przeciwko (...) Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą we W.
o ustalenie i zapłatę
I. ustala, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...)zawarta 24 stycznia 2008 r. we W. pomiędzy powódką a pozwanym jest nieważna,
II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 156.678 zł 30 gr (sto pięćdziesiąt sześć tysięcy sześćset siedemdziesiąt osiem złotych trzydzieści groszy) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 30 listopada 2023 r. do dnia zapłaty,
III. w pozostałym zakresie powództwo oddala,
IV. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 8.263 zł 23 gr (osiem tysięcy dwieście sześćdziesiąt trzy złote dwadzieścia trzy grosze) tytułem zwrotu kosztów procesu w tym kwotę 5.417 (pięć tysięcy czterysta siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
Sygn. akt I C 252/22
UZASADNIENIE
Powódka M. I. w dniu 24.02.2022 r. złożyła pozew przeciwko pozwanemu (...) Bank S.A. z siedzibą we W., w którym wniosła o:
1. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...) zawarta w dniu 24.01.2008 r. we W. pomiędzy powódką i pozwanym jest nieważna – żądanie podstawowe,
ewentualnie,
ustalenie, że umowa zawiera postanowienia niedozwolone, które nie wiążą powódki tj. § 2 ust. 1 zdanie pierwsze w zakresie w jakim przewiduje nominowanie kredytu do (...), § 3 ust. 2, § 5 ust. 3, ust. 4 i ust. 5 zdanie drugie umowy
2. zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 10.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi za okres od 07.02.2022 r. do dnia zapłaty – w przypadku uwzględnienia ewentualnego żądania o ustalenie,
Ponadto, wniosła o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu pozwu wskazała, że jako konsument zawarła z pozwanym Bankiem umowę o kredyt indeksowany do waluty (...). W ocenie powódki postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 zdanie pierwsze w zakresie w jakim przewiduje nominowanie kredytu do (...), § 3 ust. 2, § 5 ust. 3, ust. 4 i ust. 5 zdanie drugie są postanowieniami niedozwolonymi w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. oraz art. 3 ust. 1 Dyrektywy Rady (...). Bank mógł określać wysokość świadczeń kredytobiorców z tytułu umowy kredytu w sposób arbitralny i nieograniczony. Powyższe postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione z powódką. Eliminacja kwestionowanych postanowień skutkowałaby brakiem możliwości wykonywania umowy. Taka umowa jest nieważna w całości jako sprzeczna art. 69 ust. 1 i ust. 1 pkt 2 ustawy prawo bankowe. Jako podstawę roszczenia o zapłatę wskazała przepis art. 410 § 1 k.c. zw. z art. 405 k.c.
(pozew k. 4-10)
W odpowiedzi na pozew pozwany (...) Bank S.A. z siedzibą we W. (dalej: Bank, pozwany) wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powódki na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Pozwany podniósł zarzut przedawnienia oraz braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia.
Pozwany wskazał, że umowa kredytu zawarta przez strony niniejszego sporu była dozwolona przez prawo, zgodna z prawem, ważna i wiążąca strony. Powódka po przedstawieniu jej oferty kredytowej, świadomie i dobrowolnie wybrała produkt jakim był kredyt indeksowany do waluty (...). Wskazał, że nie mógł w sposób dowolny kształtować stosowanych przez siebie kursów walut. Kwestionowane przez powódkę postanowienia nie stanowią klauzul abuzywnych.
(odpowiedź na pozew k. 47-75)
Powódka pismem z dnia 15.11.2023 r. dokonała zmiany powództwa w ten sposób, że wniosła o:
1. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...) zawarta w dniu 24.01.2008 r. we W. pomiędzy powódką i pozwanym jest nieważna,
2. zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 156.678,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 15.11.2023 r. do dnia zapłaty,
ewentualnie,
3. ustalenie, że zawarte w niej postanowienia są niedozwolone i nie wiążą powódki tj. § 2 ust. 1 zdanie pierwsze w zakresie w jakim przewiduje nominowanie kredytu do (...), § 3 ust. 2, § 5 ust. 3, ust. 4 i ust. 5 zdanie drugie umowy
4. zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 10.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi za okres od 07.02.2022 r. do dnia zapłaty.
(pismo powódki – k. 361-362)
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Jednocześnie zgłosił zarzut potrącenia wskazując, że w przypadku nieważności umowy pozwanemu przysługuje w stosunku do strony powodowej roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia tj. zwrot kwoty 138.180.27 zł wypłaconej w lutym 2008 r. i zapłaty kwoty 59.976,65 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia (korzyści) po stronie powodowej.
(pismo pozwanego – k. 374-381)
Powódka pismem z dnia 23.10.2023 r. dokonała zmiany powództwa w zakresie żądania ewentualnego o zapłatę w ten sposób, że wniosła o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 64.533,81 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot:
- 10.000 zł z od 07.02.2022 r. do dnia zapłaty,
- 54.533,91 zł od 23.10.2024 r. do dnia zapłaty.
(pismo powódki – k. 438-439)
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości.
(pismo pozwanego – k. 442-444)
Na rozprawie w dniu 23.12.2024 r. pełnomocnik powódki wniósł o nieuwzględnianie zarzutu potrącenia.
(protokół rozprawy – k. 454)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Powódka w dniu 08.01.2008 r. podpisała wniosek kredytowy, w którym zawnioskowała o kredyt w kwocie 130.000 zł wskazując jako walutę kredytu (...) z przeznaczeniem na sfinansowanie nabycia lokalu mieszkalnego. Nieruchomość miała na celu zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych powódki. Powódka w dacie składania wniosku pracowała na podstawie umowy o pracę i osiągała dochód w PLN.
Powódka składając wniosek kredytowy podpisała oświadczenie, że została jej w pierwszej kolejności przedstawiona oferta kredytu hipotecznego w polskim złotym. Jednak, po zapoznaniu się z tą ofertą zdecydowała, że dokonuje wyboru oferty kredytu nominowanej w walucie obcej, mając pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem. Oświadczyła, że jest świadoma tego, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost wartości całego zadłużenia. Ponadto oświadczyła, że została poinformowana przez pracownika pozwanego o jednoczesnym ponoszeniu ryzyka zmiany stopy procentowej, polegającym na tym, że w wyniku niekorzystnej zmiany stopy procentowej może ulec zwiększeniu comiesięczna rata spłaty kredytu oraz wartość całego zaciągniętego zobowiązania.
(dowód: wniosek kredytowy z zał. k. 82-86, ocena wniosku k. 88-89, oświadczenie – k. 87, zeznania powódki – k. 402-403)
W dniu 24 stycznia 2008 r. powódka jako konsument zawarła z pozwanym umowę „kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...)” na kwotę 138.190,27 PLN – „nominowanego” do waluty (...) według kursu kupna walut dla (...) obowiązującego w banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz. Kredyt wypłacany jest w złotych polskich. Kredyt udzielany był na okres 360 miesięcy, a okres kredytowania rozpoczynał się w dniu podpisania umowy (§ 2 ust 1 umowy).
Prowizja przygotowawcza została zawarta w kwocie kredytu i wynosiła 2.072,71 zł (§ 2 ust. 3 umowy).
Celem kredytu miało być sfinansowanie nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego (§ 1 ust. 1 umowy).
Zgodnie z § 5 umowy kwota kredytu została rozłożona na 360 równych rat kapitałowo-odsetkowych w terminie do 15 dnia każdego miesiąca począwszy od miesiąca, w którym kredyt został wypłacony w całości, pod warunkiem, że okres między wypłatą, a deklarowanym dniem spłaty jest dłuższy niż 15 dni.
Zgodnie z § 2 ust. 2 umowy, informacje o:
a) okresie kredytowania,
b) kwocie kredytu w (...),
c) wysokości kursu kupna obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia kredytu,
d) wysokości oprocentowania,
e) terminach płatności i wysokości rat,
miały zostać „określone” w harmonogramie spłat, który miał być przekazany kredytobiorcy niezwłocznie po uruchomieniu kredytu. Jednocześnie powódka upoważniła bank do jednostronnego sporządzenia harmonogramu spłat oraz do sporządzania jego zmian w okresie kredytowania, zgodnie z postanowieniami umowy oraz każdorazowego przekazywania mu harmonogramu spłat.
W umowie wskazano, że oprocentowanie jest zmienne, na dzień podjęcia decyzji kredytowej wynosiło 4,13% w stosunku rocznym (§ 2 ust. 4 umowy).
Zgodnie z umową, bank zobowiązał się uruchomić kredyt w jednej transzy w drodze przelewu środków na podstawie pisemnej dyspozycji kredytobiorcy (§ 3 ust. 1 umowy). W § 3 ust. 2 umowy wskazano, że bank wypłaca kredyt w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty (transzy) na (...) wg kursu kupna walut dla (...) ustalonego przez bank i obowiązującego w banku w dniu wypłaty środków.
Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych miała zostać ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na (...), stosownie do postanowień umowy. Każda rata kredytu wraz z należnymi odsetkami płatna miała być w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość (...) na rachunek kredytu. Jako datę spłaty rat kredytu ustalono datę wpływu środków na rachunek kredytu. Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana była na (...) wg kursu sprzedaży obowiązującego w banku w dniu wpływu środków do banku (§ 5 ust. 3-5 umowy).
Ani w umowie, ani w regulaminie nie wyjaśniono mechanizmu ustalania kursów waluty stosowanych przy wypłacie kredytu i ustalenia salda zadłużenia.
(dowód: umowa k. 14-16 oraz k. 90-94, regulamin k. 17-21 oraz k. 95-99, wydruk KW (...) – k. 35-39, zeznania powódki – k. 402-403, harmonogram spłat - k. 101, k. 106-120)
Umowa została zawarta na podstawie wzorca umownego i nie była negocjowana między powódką, a pozwanym.
(dowód: zeznania powódki – k. 402-403)
Pozwany wypłacił powódce w dniu 05.02.2008 r. kwotę 130.000 zł. Ponadto, z kwoty kredytu kredytowane zostały następujące koszty: prowizja (2.072,71 zł), ubezpieczenie kredytu (1.188,35 zł), ubezpieczenie na życie (2.846,51 zł), ubezpieczenie pracy (2.072,70 zł).
(dowód: zaświadczenie - k. 22-24 oraz k. 364, dyspozycja kredytobiorcy – k. 100, zeznania powódki – k. 402-403)
W okresie od 24.01.2008 r. do 16.10.2023 r. na rzecz pozwanego powódka uiściła kwotę 156.678,30 zł tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych.
(dowód: opinia biegłej sadowej I. Ł. – k. 410-428, zaświadczenie z dnia 13.01.2022 r. – k. 25-29, zaświadczenie z dnia 20.04.2022 r. – k. 103-105, haromonogram spłat – k. 365-366, zaświadczenie z dnia 21.10.2023 r. – k. 367-369)
Powódka pismem z dnia 21.01.2022 r. wezwała pozwanego do zawarcia porozumienia stwierdzającego nieważność umowy kredytu zawartej przez strony oraz wzajemnego rozliczenia stron. Pozwany nie uznał roszczeń powódki.
(dowód: wezwanie z dnia 21.01.2022 r. – k. 30-32, pismo pozwanego – k. 33-34)
Sąd zważył, co następuje:
Roszczenie powódki o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...) zawarta w dniu 24.01.2008 r. we W. pomiędzy powódką i pozwanym jest nieważna uznano za zasadne. W konsekwencji Sąd uwzględnił żądanie zapłaty z tego tytułu. W ocenie Sądu, mimo, że sama konstrukcja umowy nie jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, to jednak zawiera ona postanowienia niedozwolone, których eliminacja skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą. Sąd oddalił powództwo jedynie co do części żądanych odsetek.
Sąd dokonał ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o załączone do akt i niekwestionowane przez strony dokumenty i opinię biegłego oraz zeznania świadka i powódki nie stwierdzając podstaw do podważenia ich wiarygodności.
Świadek A. B. (k. 299-309) wskazała, że pamięta powódki, a tym samym okoliczności związanych z podpisaniem umowy i prowadzonymi rozmowami w tym przedmiocie. Zeznała na temat ogólnych kwestii związanych z funkcjonowaniem kredytów i finansowaniem banku oraz konstrukcji umów.
Sąd na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 4 k.p.c. pominął dowód z zeznań świadka U. Z. (poprzednio P.) jako niemożliwy do przeprowadzenia. Korespondencja wielokrotnie kierowana do świadka nie została odebrana .
Powódka w pierwszym rzędzie domagała się ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) (...) zawarta w dniu 24.01.2008 r. we W. pomiędzy powódką i pozwanym jest nieważna i zapłaty z tego tytułu. Tytułem żądania ewentualnego powódka wniosła o ustalenia bezskuteczności w stosunku do niej postanowień odnoszących się do indeksacji kredytu oraz zapłaty z tego tytułu.
Powódka ma interes prawny w wystąpieniu z żądaniem pozwu, a polega on na tym, że w istocie domagają się definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych ich postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. W przypadku umowy długoterminowej, jakim jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości co do jej istnienia lub treści. W świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w B. jak i Sądu Najwyższego powyższa kwestia nie budzi wątpliwości.
Wyjaśnić należy, że mimo zawartych w umowie sformułowań, że kredyt udzielony powódce jest „nominowany”, to faktycznie miał on charakter kredytu indeksowanego. Kwota kredytu była bowiem ustalona w PLN i dopiero w efekcie zabiegu waloryzacyjnego przeliczono ją na (...). Strony niniejszego procesu łączyła zatem umowa kredytu indeksowanego do (...), co ostatecznie nie było sporne w sprawie.
Zasadnicze postanowienia umowy w ocenie Sądu spełniają przesłanki z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia) i pozwalają na uznanie jej za umowę kredytu bankowego. Znane są bowiem strony umowy, kwota i waluta kredytu, cel, na jaki został udzielony, zasady i termin jego spłaty (ratalnie), wysokość oprocentowania i zasady jego zmiany (suma stałej marża i zmiennej stopy referencyjnej) oraz inne niezbędne warunki wynikające z art. 69 ust. 2 powołanej ustawy.
Oceny postanowień ww. umowy nie zmienia fakt, że kwota udzielonego kredytu miała być indeksowana kursem waluty obcej przez przeliczenie wysokości sumy kredytowej wypłaconej w walucie polskiej na walutę obcą, ustalenie rat spłaty w walucie obcej i następnie przeliczanie wartości konkretnych spłat dokonywanych w walucie polskiej na walutę obcą i odpowiednie do tego określanie wysokości pozostałego do spłaty zadłużenia w tej właśnie walucie ( (...)).
Art. 358 1 § 2 k.c. wprost przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się przy tym, że w omawianym przepisie chodzi o pieniądz polski, a innym miernikiem wartości może być również waluta obca (vide: wyroki SN w sprawie I CSK 4/07, I CSK 139/17, uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 339/06).
Umowa stron zawiera zatem elementy przedmiotowo istotne, które mieszczą się w konstrukcji umowy kredytu bankowego i stanowią jej w pełni dopuszczalny oraz akceptowany przez ustawodawcę wariant, o czym świadczy nadto wyraźne wskazanie tego rodzaju kredytów (indeksowanych i denominowanych) w treści art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego oraz wprowadzenie art. 75b prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r.
Nadto umowa stron jest dopuszczalna w świetle treści art. 353 1 k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Ryzyko zmiany kursu waluty obcej przyjętej jako miernik wartości świadczenia w walucie polskiej z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu podwyższając wartość zobowiązania kredytobiorcy w stosunku do pierwotnej kwoty wyrażonej w walucie wypłaty, a w przypadku obniżenia kursu - obniżając wysokość jego zadłużenia w tej walucie, a tym samym obniżając wysokość wierzytelności Banku z tytułu spłaty kapitału kredytu w stosunku do kwoty wypłaconej.
Trudno zatem uznać, aby konstrukcja umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej była sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża co do zasady obie strony. Nie ma również przeszkód, by strony w umowie określiły sposób ustalania kursu dla uniknięcia wątpliwości na tym tle w toku wykonywania umowy. Zamieszczenie postanowień w tym zakresie samo w sobie nie narusza zatem przepisów prawa, zasad współżycia społecznego, ani nie jest sprzeczne z naturą zobowiązania kredytowego.
Ustalony w umowie z konsumentem sposób ustalania kursu waluty indeksacyjnej przyjmowanego do rozliczeń umowy może natomiast być przedmiotem oceny, czy nie stanowi postanowienia niedozwolonego. W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( (...)), zajętym w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie(...) na tle wykładni dyrektywy (...), i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany (indeksacyjnych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku), postanowienia w tym zakresie podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie (art. 385 ( 1) § 1 zd. drugie k.c.). W przypadku uznania ich za niedozwolone konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
Nie ulega wątpliwości, że powódka zawarła umowę jako konsument w rozumieniu art. 22 1 k.c. Z umowy i wniosku kredytowego wynika, że powódka zaciągnęła kredyt na cele mieszkaniowe. Okoliczność ta nie była kwestionowana przez pozwanego na żadnym etapie postępowania.
Powódka wskazała, że postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 zdanie pierwsze w zakresie w jakim przewiduje nominowanie kredytu do (...), § 3 ust. 2, § 5 ust. 3, ust. 4 i ust. 5 zdanie drugie umowy stanowią klauzulę waloryzacyjną. Powyższe zapisy dotyczyły kursów waluty obcej stosowanych do przeliczeń na potrzeby ustalenia wzajemnych zobowiązań stron. Wskazane zapisy przewidywały, że wysokość zobowiązania stron będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej.
Bezspornie mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób ani w umowie, ani w regulaminie.
W ocenie Sądu Okręgowego nie ulega wątpliwości, że umowa stron została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank. Kredytobiorczyni mogła wybrać rodzaj kredytu, który najbardziej jej odpowiadał, uzgodnić kwotę kredytu w walucie polskiej, natomiast nie uzgadniano z nią wszystkich pozostałych postanowień, w szczególności nie uzgadniano tego, czy mogą skorzystać z innego kursu waluty niż przyjmowany przez pozwanego. Oznacza to, że te pozostałe postanowienia, podobnie jak postanowienia regulaminu (stanowiącego wszak integralną część umowy), nie były uzgodnione indywidualnie z kredytobiorczynią w rozumieniu art. 385 1 § 1 i 3 k.c.
Z zeznań powódki wynika, że nie informowano kredytobiorczyni o możliwości negocjacji umowy „ W banku nie było takiej sytuacji, aby negocjowano ze mną umowę, dostała ją do podpisania. U doradcy też nie było możliwości negocjacji. Ni miałam możliwości, aby wcześniej zapoznać się z umową. Nie przesłano mi jej na maila. Nie poinformowano mnie o możliwości wcześniejszego zapoznania się z umową. Umówiono mnie na spotkanie w banku, celem podpisania umowy. W banku nie było możliwości zapoznania się z umową. Przeczytałam w umowie najważniejsze elementy, które mi wskazano. (…). Nikt nie poinformował mnie, że to bank sam będzie ustała kursy. Nie mówiono mi jak te kursy będą ustalane.” (protokół k. 403-403).
W tym stanie rzeczy nie ma podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty, wyznaczającego wysokość zobowiązania strony powodowej względem pozwanego, zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie.
Z uwagi na to, że powódka wskazywała, że ww. postanowienia są niedozwolone, należało rozważyć, czy – skoro dotyczą głównego przedmiotu umowy – są wystarczająco jednoznaczne i czy wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powódki jako konsumenta. Kwestionowane postanowienia przewidują indeksację kredytu kursem waluty obcej i odwołują się w zakresie wypłaty kredytu jak i jego spłaty do kursu (...) obowiązującego w Banku. Nie wskazano, w jaki konkretnie sposób jest ustalany kurs waluty. To zaś nie pozwala na jednoznaczne określenie zakresu tych postanowień i konsekwencji płynących dla kredytobiorczyni. Trudno uznać, aby tak sformułowane postanowienia były wystarczająco jednoznaczne. Podkreślenia wymaga, że kwestionowane postanowienia wskazywały na dwa rodzaje kursów – kurs kupna do ustalenia wysokości kredytu w tej walucie po jego wypłacie w walucie polskiej oraz kurs sprzedaży do ustalenia wysokości kolejnych rat spłaty w PLN. Zważywszy, że sposób ustalania tych kursów nie został określony w umowie, oznacza to, że mogły być one wyznaczane jednostronnie przez Bank. Nie zmienia tego okoliczność, że w pewnym zakresie Bank mógł doznawać pewnych ograniczeń dotyczących wyznaczania kursu z uwagi na działania regulatora rynku, czy z uwagi na sytuację gospodarczą, gdyż nadal były to czynniki niezależne od kredytobiorczyni, na które kredytobiorczyni nie miała żadnego wpływu. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem waloryzacji (przeliczania) zobowiązań wynikających z umowy kredytu bankowego utrwalony jest pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (vide uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 382/18 i przywołane tam orzecznictwo).
W ocenie Sądu przyznanie sobie przez pozwanego we wskazanych postanowieniach jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powódki w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c., oceniane na datę zawarcia umowy (art. 385 2 k.p.c. – por. uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie III CZP 29/17). Takie rozwiązania dawały bowiem Bankowi, czyli tylko jednej ze stron stosunku prawnego, możliwość przerzucenia na powódkę całego ryzyka wynikającego ze zmiany kursów waluty indeksacyjnej i pozostawiały mu całkowitą swobodę w zakresie ustalania wysokości jej zadłużenia przez dowolną i pozbawioną jakichkolwiek czytelnych i obiektywnych kryteriów możliwość ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia spłaty kredytu. Nie ma zaś znaczenia, czy z możliwości tej Bank korzystał, ani to, czy w toku wykonywania umowy zmienił swoje zasady na bardziej transparentne. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym zgodnie z art. 385 2 k.c. ewentualna abuzywność postanowień umowy podlega badaniu na datę jej zawarcia z uwzględnieniem towarzyszących temu okoliczności i innych umów pozostających w związku z umową objętą badaniem (vide uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie III CZP 29/17).
W świetle powyższych okoliczności w ocenie Sądu wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (Bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie z kredytobiorczynią i kształtowały zobowiązania powódki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 k.c. i w związku z tym nie wiążą powódki.
Wyeliminowanie wskazanych zapisów i związanie stron umową w pozostałym zakresie, czyli przy zachowaniu postanowień dotyczących indeksacji kredytu oznaczałoby, że kwota kredytu wypłaconego powódce powinna zostać przeliczona na walutę szwajcarską, a powódka w terminach płatności kolejnych rat powinna je spłacać w walucie polskiej, przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma przy tym możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty.
Zgodnie z wiążącą wszystkie sądy Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy (...)dokonaną przez (...) w powołanym już wyżej wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie (...) w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy, skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje. Jedynie w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym lub takiego, który można zastosować za zgodą obu stron – wyłącznie wtedy gdy brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi. W wyroku tym (...) wskazał, że nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego.
Przenosząc powyższe uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy należy wskazać, że brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się kursem średnim NBP w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Po pierwsze, świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a (...) był tylko walutą indeksacyjną). Po drugie, wspomniany przepis nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie z dniem 24 stycznia 2009 r.), zaś uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie przepisu, który wówczas nie obowiązywał. Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie, to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu.
W ocenie Sądu brak określenia kursów wymiany i możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje koniecznością wyeliminowania z umowy całego mechanizmu indeksacji, który - określony przy pomocy niedozwolonych postanowień dotyczących kursu wymiany - jawi się w całości jako sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy kredytobiorcy - konsumenta.
Wskazać należy, że w dniu 25.04.2024 r. została wydana przez skład całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uchwała w sprawie o sygn. akt (...). Podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała ma moc zasady prawnej. Zgodnie z powyższą uchwałą:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie, z uwagi na treść uchwały Sądu Najwyższego(...) z dnia 25.04.2024 r. oraz w świetle orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w (...) odstąpił od dotychczasowego poglądu, że po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umowa stron nadal może być wykonywana. Wobec powyższego, eliminacja postanowień określających kurs wymiany i brak możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą, tj. jako umowy kredytu bankowego.
Z podanych przyczyn, na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 69 pr. bank, powództwo o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) Standardowe Oprocentowanie zawarta w dniu 24.01.2008 r. we W. pomiędzy powódką i pozwanym jest nieważna należało uwzględnić, o czym Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.
Z uwagi na powyższe w oparciu o art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 156.678,30 zł, o czym orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku.
Powyższa kwota stanowi sumę uiszczonych od 24.01.2008 r. do 16.10.2023 r. rat kapitałowo-odsetkowych w kwocie 156.678,30 zł. Powódka udokumentowała żądaną kwotę zaświadczeniem wystawionym bezpośrednio przez bank, którego autentyczności pozwany nie podważył. Ponadto, kwota ta wynika również z opinii sporządzonej przez biegłą sądową I. Ł.. W ocenie Sądu przedmiotowa opinia jest jasna, pełna oraz koresponduje z zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a wnioski w niej zawarte są logiczne oraz zgodne z doświadczeniem życiowym. Z tego względu Sąd oparł na niej swoje ustalenia, co do wysokości należnego powódce świadczenia.
Zgodnie z poglądem przyjętym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.05.2021 r. w sprawie(...), w przypadku następczej nieważności umowy kredytowej po obu jej stronach powstają odrębne roszczenia o zwrot świadczeń nienależnie spełnionych. Ostatecznie zatem świadczenia te podlegają zwrotowi niezależnie od siebie, bez konieczności badania z urzędu, czy ich wzajemna wysokość prowadzi do powstania stanu wzbogacenia, który byłby miarą zwrotu różnicy między tymi świadczeniami. Sąd Najwyższy nadał wskazanej uchwale moc zasady prawnej, co oznacza, że będzie ona stosowana przez ten sąd również w innych sprawach.
Bezzasadne byłoby przy tym powoływanie się na przez Bank na brak obowiązku zwrotu świadczenia z uwagi na przepisy art. 411 k.c., gdyż w pkt 1 tej regulacji wyraźnie wskazano, że nie dotyczy on sytuacji, w której zwrot ma dotyczyć świadczenia spełnionego m.in. w wykonaniu nieważnej czynności prawnej – jak w sprawie niniejszej.
Strona powodowa spłacając kredyt nie spełniała również świadczeń z tytułu umowy przed nadejściem terminu ich wymagalności (art. 411 pkt 4 k.c.), skoro z uwagi na nieważność umowy nie była zobowiązana do takich spłat, a co najwyżej do zwrotu świadczenia nienależnego, jakim stała się wypłacona im kwota kredytu.
Ponadto, wskazać należy że dochodzone przez powódkę roszczenie nie jest przedawnione. Zastosowanie zatem znajdzie co do zasady w niniejszej sprawie dziesięcioletni termin przedawnienia, albowiem roszczenie powódki powstało przed zmianą przepisów wprowadzonych ustawą z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 poz. 1104).
Bieg terminu przedawnienia takich roszczeń nie może się skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taka mógł obiektywnie rzecz biorąc powziąć. „Należy zauważyć, że termin przedawnienia może być zgodny z zasadą skuteczności tylko wtedy, gdy konsument miał możliwość poznania swoich praw przed rozpoczęciem biegu lub upływem tego terminu.” (teza 46 do wyroku (...) (...)). Stanowisko takie zostało wyrażone w wyrokach (...) z dnia 22.04.2021 r. w sprawie(...)i z dnia 10.06.2021 r. w sprawie (...) oraz w połączonych sprawach od (...). Podobne stanowisko do wyroku (...), w dniu 7 maja 2021 r zajął polski Sąd Najwyższy. Sąd uznał, iż rozpoczęcie biegu terminu przedawnienie rozpoczyna się w momencie zakwestionowania umowy frankowej - złożenia reklamacji, wystosowania wezwania do zapłaty, złożenia pozwu w Sądzie.
Powódka żądała zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie od dochodzonej kwoty od dnia 15.11.2023 r. do dnia zapłaty - i to żądanie zostało uwzględnione w części tj. od innej daty początkowej.
Powódka przed wniesieniem pozwu nie wzywała pozwanego do zapłaty w związku z nieważnością umowy kredytu lub zawarciem w niej klauzul niedozwolonych. Dopiero w dniu otrzymania pisma z dnia 15.11.2023 r. rozszerzającego powództwo pozwany miał wiedzę o tym, że powódka sformułowania żądanie zapłaty w związku z nieważnością umowy. Powyższe pismo zostało odebrane przez pełnomocnika pozwanego w dniu 29.11.2023 r. Wobec tego pozwany pozostawał w opóźnieniu w spełnieniu wyżej wskazanego świadczenia od dnia 30.11.2023 r. i od tej daty Sąd orzekł o początku biegu odsetek ustawowych za opóźnienie.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie, z uwagi na aktualne orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Białymstoku odstąpił od dotychczasowego poglądu, że odsetki za opóźnienie od nienależnego świadczenia z tytułu uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych należą się od dnia wydania wyroku. Wobec powyższego odsetki należą się od dnia, w którym pozwany bank został w sposób jednoznaczny poinformowany przez kredytobiorców o tym, że w ich ocenie umowa jest nieważna bądź zawiera klauzule niedozwolone i zostało w sposób prawidłowy sformułowane żądanie zapłaty.
W związku z tym, Sąd na podstawie art. 481 § 1 k.c. zasądził odsetki od kwoty 156.678,30 zł od dnia 30.11.2023 r. do dnia, o czym orzekł w punkcie II sentencji wyroku, zaś w pozostałym zakresie żądanie odsetkowe oddalił, o czym orzekł w punkcie III sentencji wyroku.
Sąd nie uwzględnił zarzutu potrącenia kwoty 198.156,92 zł zgłoszonego przez pozwanego. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. „Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.”. Jak wynika z powyższego przepisu mogą zostać potrącone wierzytelności jeżeli przedmiotem ich są pieniądze – warunek spełniony w niniejszym stanie faktycznym. Jednakże nie został spełniony warunek dotyczący wymagalności wierzytelności. Roszczenie pozwanego o zapłatę kwoty 198.156,92 zł nie było wymagalne w chwili złożenia oświadczenia o potrąceniu tej wierzytelności, w szczególności że pozwany do wydania wyroku kwestionował fakt nieważności umowy kredytu. W związku z tym na dzień wyrokowania roszczenie pozwanego nie było wymagalne, a więc nie podlegało ono potrąceniu, z tego względu zarzut potrącenia zgłoszony przez pozwanego nie został uznany za zasadny.
Sąd pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny finansów i bankowości. Okoliczności, na które miał dowód ten być przeprowadzony okazały się nieistotne dla rozstrzygnięcia sporu. Niniejsze postępowanie ostatecznie wymagało ustalenia czy zawarte postanowienia umowy mają charakter abuzywny – a więc wymagało ustalenia czy są one sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interes konsumenta. Powyższe nie wymagało wiedzy specjalnej biegłego sądowego lecz opierało się na kwestii prawidłowego stosowania przepisów prawa, a analiza i ocena postanowień umownych w kontekście norm prawnych należy do Sądu.
Uwzględnienie tego żądania dezaktualizuje potrzebę odnoszenia się do żądania ewentualnego.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. poprzez obciążanie pozwanego obowiązkiem ich zwrotu na rzecz powódki w całości. Powódka przegrała proces w niewielkiej części tj. w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 156.678,30 zł od dnia 15.11.2023 r. do 30.11.2023 r.
Koszty procesu po stronie powódki obejmowały uiszczoną opłatę od pozwu (1.000 zł), opłatę za pełnomocnictwo (17 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (radcy prawnego) w stawce wynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (5.400 zł) i wynagrodzenie biegłego sądowego w związku z sporządzoną w niniejszej sprawie opinią (1.846,23 zł).
O odsetkach od zasądzonych kosztów procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 1 k.p.c.
Z tego względu Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 5.417 zł, o czym orzekł jak w punkcie IV sentencji wyroku.