Wyrok z 4 lutego 2026, sygn. I C 410/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 19 grudnia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący:Sędzia Andrzej Kuryłek

Protokolant:Jakub Wojdyna

po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2025 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa Banku (...) S.A. z siedzibą w W.

przeciwko M. L.

o zapłatę

I.  oddala powództwo,

II.  ustala, że powód Bank (...) S.A. z siedzibą w W., jako przegrywający sprawę, jest zobowiązany do zwrotu pozwanej M. L. całości kosztów procesu, przy czym szczegółowe wyliczenie pozostawia Referendarzowi Sądowemu.

Sygn. akt I C 410/22

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 21 maja 2014 r. powód Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o zasądzenie od pozwanej M. L. kwoty 114 630,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 23 marca 2013 r. do dnia zapłaty. Powód wniósł również o zasądzenie od pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, iż w ramach swojej działalności na podstawie umowy nr (...) z dnia 13 grudnia 2000 r. udzielił Z. T. pożyczki gotówkowej w kwocie 200 000 zł. Zabezpieczeniem przedmiotowej umowy były weksle in blanco wraz z deklaracją wekslową wystawione przez pożyczkobiorcę, a poręczone przez pozwaną oraz A. W., W. T. oraz T. A.. Powód wskazał nadto, iż zadłużenie wynikające z pożyczki nie zostało spłacone przez pożyczkobiorcę, co spowodowało, że powód wypełnił weksel zgodnie z deklaracją wekslową. Oświadczeniami skierowanymi do pozwanej z dnia 25 marca 2013 r. i 15 kwietnia 2013 r. powód dokonał potrącenia wzajemnych wymagalnych należności przysługujących mu z weksla z należnościami pozwanej wobec powoda a wynikającymi z obowiązku zwrotu pozwanej kwot wyegzekwowanych od niej w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym w oparciu o bankowy tytuł egzekucyjny. Tytuł ten został bowiem pozbawiony wykonalności wyrokiem Sądu Rejonowego w Zamościu I Wydziału Cywilnego z dnia 21 listopada 2012 r. sygn. akt I C 429/12. Po dokonaniu potrąceń pozostała do zapłaty na rzecz powoda kwota 114 630,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

(pozew, k. 2-4)

Pozwana odpowiedzią na pozew z dnia 7 października 2013 r. wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów według norm przepisanych.

W uzasadnieniu swojego stanowiska wskazała, iż powód wystawił przeciwko niej Bankowy Tytuł Egzekucyjny nr (...), który został pozbawiony wykonalności przez Sąd Rejonowy w Zamościu. Pozwana podniosła, iż w lutym 2013 r. wezwała powoda do zwrotu wszystkich kwot wyegzekwowanych przez komornika. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie otrzymała informację o wypełnieniu weksla. Zdaniem pozwanej weksel został wypełniony niezgodnie z porozumieniem tj. po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego. Dodatkowo zdaniem pozwanej powód naruszył przepisy prawa materialnego, w szczególności art. 5 k.c.

(odpowiedź na pozew, k. 67-70)

Powód zakwestionował powyższe twierdzenia pozwanej wskazując, iż stroną stosunku podstawowego jest wyłącznie Z. T. i to w stosunku do niego roszczenie musiałoby się przedawnić, aby zarzut pozwanej mógł zostać uwzględniony. Pozwana jako poręczyciel wekslowy, który nie jest stroną stosunku podstawowego tj. umowy pożyczki, nie może powoływać się na przedawnienie roszczenia stosunku podstawowego wobec własnej osoby.

(protokół rozprawy z 23 stycznia 2014 r., k. 84)

Wyrokiem z dnia 16 października 2014 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od M. L. na rzecz Banku (...) S.A. w W. kwotę 114 630,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 23 marca 2013 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 9 332 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

(wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 16 października 2014 r., sygn. akt III C 808/13, k. 139)

Pozwana zaskarżyła wyrok całości, zarzucając mu naruszenie art. 10 prawa wekslowego w zw. z art. 65 k.c., art. 10 prawa wekslowego w zw. z art. 117 § 2 k.c. wzw. zart. 372 k.c. i art. 513 k.c., art. 372 k.c., art. 123 § 1 pkt 1 k.c., art. 233 k.p.c.

W konkluzji wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie jego zmianę i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu za obie instancje. Z kolei powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2016 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 16 października 2014 r.

(wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 lutego 2016 r., k. 184)

W następstwie rozpoznania skargi kasacyjnej wniesionej przez pozwaną Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18 maja 2017 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zgodził się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że o uzupełnieniu weksla in blanco zgodnie z upoważnieniem osoby na nim podpisanej można mówić jedynie wtedy, gdy uzupełnienie to nastąpiło przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu i wyraził pogląd, że zarzut uzupełnienia weksla po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego przysługuje również poręczycielowi. Za gołosłowną jednak uznał ocenę sądu odwoławczego, że in casu weksel został uzupełniony przed upływem terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, tj. z umowy pożyczki. Zwrócił bowiem uwagę, że okoliczności istotne dla tej oceny nie zostały ustalone, podobnie jak nie zostało ustalone, kiedy rozpoczął się i zakończył bieg przedawnienia, w tym czy uległ on zawieszeniu lub przerwaniu.

(wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2017 r. wraz z uzasadnieniem, k. 275-277v.)

Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 22 października 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie ponownie oddalił apelację pozwanej.

(wyrok Sądu Apelacyjnego z 22 października 2018 r., k. 331)

Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej pozwanej Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 września 2021 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy odnosząc się do zarzutów dotyczących przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego oraz skutków art. 823 k.p.c., podkreślił, że w postępowaniu kasacyjnym niedopuszczalne jest powoływanie nowych faktów i dowodów, a wobec braku skutecznych zarzutów naruszenia przepisów postępowania pozostaje on związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez Sąd Apelacyjny.

Ponadto Sąd Najwyższy przyjął za wiążące ustalenie, że postępowanie egzekucyjne w zakresie niedotyczącym nieruchomości toczyło się nieprzerwanie od 2003 roku do 2014 roku, a z poczynionych ustaleń nie wynikało, aby kontynuowanie egzekucji po przekazaniu sprawy innemu komornikowi wymagało dodatkowej czynności wierzyciela. W konsekwencji Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska skarżącej, jakoby doszło do umorzenia postępowania egzekucyjnego z mocy prawa na podstawie art. 823 k.p.c., skutkującego brakiem przerwania biegu przedawnienia. Odnosząc się do zarzutu nieważności umowy pożyczki (podniesionego w skardze kasacyjnej pozwanej), Sąd Najwyższy wskazał, że dłużnik wekslowy, w tym poręczyciel, może powoływać się wobec wierzyciela na nieważność lub bezskuteczność stosunku podstawowego oraz podnosić zarzut wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem. Jeżeli bowiem sprzeczna z prawem i nieważna umowa była podstawą porozumienia wekslowego, wypełnienie weksla na sumę wynikającą z tej umowy może zostać uznane za niezgodne z porozumieniem. Sąd Najwyższy zaznaczył przy tym, że reguła wyrażona w art. 32 ust. 2 prawa wekslowego nie wyłącza możliwości podnoszenia przez poręczyciela zarzutów osobistych wynikających z porozumienia wekslowego. Sąd Najwyższy podkreślił ponadto konieczność zbadania, czy umowa pożyczki miała charakter konsumencki oraz czy jej postanowienia – w szczególności § 7 ust. 2 dotyczący zmiany stopy podstawowej banku – nie mają charakteru niedozwolonego. Wskazał, że klauzule przewidujące możliwość jednostronnej zmiany oprocentowania powinny określać w sposób jednoznaczny i weryfikowalny przesłanki takiej zmiany oraz relację pomiędzy zmianą wskazanych parametrów a rozmiarem zmiany oprocentowania. W tym zakresie Sąd Najwyższy odwołał się do dotychczasowego orzecznictwa krajowego oraz do dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jednocześnie Sąd Najwyższy wskazał, że w razie stwierdzenia abuzywności § 7 ust. 2 umowy pożyczki konieczne jest rozważenie wpływu bezskuteczności tego postanowienia na dalsze obowiązywanie umowy, w tym ewentualnego upadku całej umowy, z uwzględnieniem dorobku orzeczniczego krajowego i unijnego oraz skutków dla konsumenta.

(wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r. wraz z uzasadnieniem, k. 431-442)

Wyrokiem z 15 lipca 2022 roku Sąd Apelacyjny, po ponownym rozpoznaniu sprawy wskutek wyroku Sądu Najwyższego z 2021 roku, uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że zasadnicze znaczenie dla dalszego biegu sprawy ma podniesiony przez pozwaną w skardze kasacyjnej zarzut nieważności umowy pożyczki na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c., który dotychczas nie był przedmiotem merytorycznej analizy sądów meriti. Ewentualne przesłankowe stwierdzenie nieważności umowy pożyczki miałoby bowiem decydujący wpływ na ocenę zasadności roszczenia wekslowego, skoro brak istnienia wierzytelności ze stosunku podstawowego skutkowałby niezgodnością wypełnienia weksla in blanco z porozumieniem wekslowym i wyłączałby powstanie zobowiązania wekslowego. Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego, podkreślił, że dłużnik wekslowy – w tym poręczyciel – może powoływać się na zarzuty wynikające ze stosunku podstawowego, w tym na nieważność umowy, a w takiej sytuacji nie znajduje zastosowania art. 32 ust. 2 prawa wekslowego w zakresie, w jakim chroni on ważność zobowiązania poręczyciela mimo nieważności zobowiązania głównego. W dalszej części uzasadnienia Sąd Apelacyjny wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne jest zbadanie zgodności umowy pożyczki z prawem, a w razie ustalenia jej konsumenckiego charakteru – dokonanie z urzędu kontroli postanowień umownych pod kątem ich abuzywności, w szczególności klauzuli uprawniającej bank do jednostronnej zmiany oprocentowania. W tym zakresie odwołał się do wytycznych zawartych w wyroku Sądu Najwyższego oraz do orzecznictwa TSUE, podkreślając obowiązek zbadania czy postanowienia umowy miały charakter blankietowy i czy umożliwiały konsumentowi oszacowanie konsekwencji ekonomicznych umowy. Sąd Apelacyjny stwierdził, że dotychczasowe postępowanie koncentrowało się zasadniczo na kwestii przedawnienia roszczenia wekslowego i nie obejmowało analizy umowy pożyczki pod kątem jej ważności ani abuzywności poszczególnych postanowień. W konsekwencji uznał, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c., gdyż nie zbadał kluczowej dla rozstrzygnięcia kwestii istnienia i ważności wierzytelności ze stosunku podstawowego. Z uwagi na konieczność poczynienia nowych ustaleń faktycznych oraz przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie dotychczas niebadanym, a także z uwagi na zasadę dwuinstancyjności postępowania, Sąd Apelacyjny uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu sądowi ocenę ważności umowy pożyczki, ewentualnej abuzywności jej postanowień oraz konsekwencji prawnych tych ustaleń dla bytu roszczenia zabezpieczonego wekslem.

(wyrok Sądu Apelacyjnego z 15 lipca 2022 r. wraz z uzasadnieniem, k. 480-485v.)

Pismem procesowym z dnia 21 listopada 2022 roku pozwana przedstawiła aktualne stanowisko w sprawie po uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.

W piśmie tym wskazała, że w jej ocenie Sąd Najwyższy przesądził abuzywny charakter postanowienia § 7 ust. 2 umowy pożyczki, zaś przedmiotem dalszych rozważań pozostaje wyłącznie wpływ tej abuzywności na ważność całej umowy. Pozwana podniosła, że zakwestionowane postanowienie nie było indywidualnie uzgodnione, zostało wprowadzone do umowy na podstawie wzorca przygotowanego przez bank oraz przyznawało bankowi dowolność w zakresie zmiany oprocentowania, bez określenia jednoznacznych i weryfikowalnych przesłanek oraz relacji pomiędzy nimi. W jej ocenie klauzula ta narusza art. 353 ¹ k.c., co prowadzi do nieważności umowy na podstawie art. 58 k.c. Pozwana wskazała ponadto, że konsument (pożyczkobiorca) ma świadomość abuzywnego charakteru postanowienia i nie wyraził zgody na jego utrzymanie w mocy, domagając się stwierdzenia nieważności całej umowy. Podniosła również, iż jako poręczyciel wekslowy jest uprawniona do podnoszenia wszelkich zarzutów wynikających ze stosunku podstawowego, w tym zarzutu nieważności umowy pożyczki oraz niezgodnego z deklaracją wekslową wypełnienia weksla in blanco. W dalszej części pisma pozwana argumentowała, że umowa pożyczki bankowej ma charakter odpłatny, a postanowienia dotyczące oprocentowania i warunków jego zmiany stanowią element przedmiotowo istotny tej umowy, wobec czego eliminacja § 7 ust. 2 uniemożliwia jej dalsze obowiązywanie. W jej ocenie nie jest dopuszczalne utrzymanie umowy jako pożyczki o oprocentowaniu stałym, gdyż prowadziłoby to do zmiany charakteru prawnego zobowiązania ukształtowanego przez strony jako zobowiązanie o oprocentowaniu zmiennym. Konsekwencją nieważności umowy miałby być brak istnienia wierzytelności zabezpieczonej wekslem oraz niezgodność jego wypełnienia z porozumieniem wekslowym.

(pismo procesowe pozwanej z 21 listopada 2022 r., k. 509–518)

Pismem procesowym z dnia 29 listopada 2022 roku powód przedstawił aktualne stanowisko w sprawie, w którym w całości podtrzymał dotychczasowe stanowisko procesowe, poparł żądania pozwu oraz wniósł o zasądzenie dochodzonych pozwem kwot wraz z odsetkami, a także kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, z uwzględnieniem wszystkich instancji oraz postępowania wywołanego skargą kasacyjną. Powód nie zgodził się ze stanowiskiem pozwanej, jakoby postanowienie § 7 ust. 2 umowy pożyczki miało charakter abuzywny, jednakże wskazał, że z uwagi na związanie stanowiskiem prawnym zawartym w wyroku Sądu Najwyższego z 2021 roku nie podejmuje w tym zakresie polemiki, podnosząc jedynie, iż jego zdaniem nie cały § 7 ust. 2 dotknięty jest abuzywnością, albowiem niektóre spośród wskazanych w nim przesłanek zmiany oprocentowania mają charakter obiektywny i poddają się weryfikacji, w szczególności zmiana stopy oprocentowania kredytu lombardowego NBP oraz zmiana stawek WIBOR. Powód wskazał ponadto, iż ewentualne uznanie abuzywności § 7 ust. 2 umowy lub jego części prowadzi jedynie do eliminacji tych zapisów z umowy, nie zaś do nieważności całej umowy pożyczki, która w pozostałym zakresie powinna obowiązywać, przy czym oprocentowanie winno być ustalane na podstawie § 7 umowy w zakresie niedotkniętym abuzywnością, a w odniesieniu do zadłużenia przeterminowanego – na podstawie § 12 ust. 2 umowy.

(pismo procesowe z 29 listopada 2022 r., k. 526–527)

Pismem z 28 sierpnia 2024 r. pełnomocnik powoda poinformował, że umową z dnia 21 listopada 2023 roku wierzytelność objęta pozwem w niniejszej sprawie została zbyta na rzecz Prokura Niestandaryzowanego Funduszu Wierzytelności Fundusz Inwestycyjny Zamknięty z siedzibą we W.. W związku z powyższym wniósł o zwrócenie się do nabywcy wierzytelności z zapytaniem, czy wyraża wolę wstąpienia do sprawy w miejsce dotychczasowego powoda w trybie art. 192 pkt 3 k.p.c., oświadczając jednocześnie, że powód wyraża zgodę na wstąpienie funduszu w jego miejsce.

W odpowiedzi pozwana sprzeciwiła się wstąpieniu nabywcy do postępowania, podnosząc, iż nie przedstawiono umowy cesji, nie wykazano zakresu ani tytułu przelewu. Ponadto wobec nieważności umowy pożyczki brak było w ogóle wierzytelności mogącej stanowić przedmiot cesji.

(pismo powoda z 28 sierpnia 2024 r., k. 556a-556b; pismo pozwanej z 28 lutego 2025 r., k. 587-588)

Do zamknięcia rozprawy strony podtrzymywały dotychczasowe stanowiska w sprawie.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny :

Umową z dnia 13 grudnia 2000 r. zawartą pomiędzy Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. a Z. T., powodowy Bank udzielił pożyczkobiorcy pożyczki gotówkowej na cel konsumpcyjny w kwocie 200 000 zł na okres od 13 grudnia 2000 r. do dnia 13 grudnia 2004 r.

Zgodnie z § 3 umowy uruchomienie pożyczki miało nastąpić po podpisaniu umowy, ustanowieniu prawnego zabezpieczenia jej spłaty oraz wniesieniu prowizji za udzielenie pożyczki w wysokości 2% kwoty pożyczki.

Stosownie do § 5 ust. 1 umowy od kwoty pożyczki bank pobierał odsetki za okres od dnia powstania zadłużenia do dnia poprzedzającego spłatę pożyczki. W myśl § 5 ust. 2 odsetki naliczane były za każdy dzień wykorzystania pożyczki zgodnie ze stanem faktycznego zadłużenia. Zgodnie z § 5 ust. 3 raty odsetkowe były płatne miesięcznie wraz z ratami kapitałowymi, przy czym w przypadku rat kapitałowych spłacanych rzadziej niż co miesiąc, w miesiącach, w których nie przypadała spłata kapitału, raty odsetkowe były płatne w terminach odpowiadających płatności raty kapitałowej.

W § 6 ust. 1 umowy postanowiono, że za dzień spłaty uznaje się dzień wpływu środków na rachunek banku. Zgodnie z § 6 ust. 2 wpłacone środki zaliczane były w pierwszej kolejności na spłatę należnych odsetek, a następnie na spłatę kapitału. W myśl § 6 ust. 3 w przypadku spłaty raty w terminie wcześniejszym zmniejszenie kwoty zadłużenia z tytułu udzielonej pożyczki następowało w dniu płatności najbliższej raty.

Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy pożyczka była oprocentowana według zmiennej stopy procentowej ustalanej na bazie zmiennej stopy podstawowej banku. W dniu zawarcia umowy oprocentowanie pożyczki wynosiło 23,75% w stosunku rocznym.

W § 7 ust. 2 wskazano, że stopa podstawowa banku mogła ulec zmianie w przypadku zaistnienia niektórych lub wszystkich spośród następujących okoliczności:

1)  zmiany stopy oprocentowania kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego,

2)  zmiany stopy redyskontowej weksli przyjmowanych od banków do redyskonta przez Narodowy Bank Polski,

3)  zmiany stawek WIBOR/WIBID określających oprocentowanie lokat międzybankowych,

4)  zmiany rentowności papierów skarbowych (np. bonów skarbowych, obligacji Skarbu Państwa),

5)  zmiany poziomu inflacji,

6)  zmiany stopy rezerwy obowiązkowej ustalanej przez Narodowy Bank Polski oraz warunków jej odprowadzania.

Stosownie do § 7 ust. 3 w przypadku zmiany stopy podstawowej banku wysokość oprocentowania pożyczki miała ulec zmianie o tyle punktów procentowych, o ile zmieni się stopa podstawowa banku. Zgodnie z § 7 ust. 4 aktualna wysokość stopy podstawowej banku miała być podawana do publicznej wiadomości w lokalach oddziałów banku w formie komunikatu.

Zgodnie z § 8 ust.1 umowy, prawnym zabezpieczeniem spłaty pożyczki było poręczenie według prawa wekslowego przez A. W., M. B. (aktualnie noszącą nazwisko M. L.) oraz P. T..

Zgodnie z § 12 ust. 1 niespłacone w terminie określonym w umowie lub niezwłocznie po upływie okresu wypowiedzenia należności banku z tytułu umowy były traktowane jako zadłużenie przeterminowane, w tym kwota kapitału/rata kapitałowa jako kapitał przeterminowany.

W myśl § 12 ust. 2 od kapitału przeterminowanego bank pobierał odsetki w wysokości 1,5-krotności odsetek ustawowych należności złotowych.

Zgodnie z § 12 ust. 3 od dnia wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego albo wytoczenia powództwa o zapłatę wymagalnych należności bank pobierał odsetki w wysokości określonej w ust. 2 od całości zadłużenia przeterminowanego (tj. kapitału przeterminowanego i odsetek).

Stosownie do § 12 ust. 4 odsetki w wysokości określonej w ust. 2 naliczane były od dnia powstania zadłużenia przeterminowanego do dnia poprzedzającego jego spłatę.

W § 26 umowy pożyczkobiorca oświadczył, że w przypadku niewywiązania się ze zobowiązań wynikających z umowy, na podstawie art. 97 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, poddaje się egzekucji prowadzonej według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego oraz wyraża zgodę na wystawienie przez bank bankowego tytułu egzekucyjnego obejmującego roszczenia z tytułu umowy do kwoty równej dwukrotności wysokości udzielonej pożyczki, tj. 400 000 zł. Bank mógł wystawić bankowy tytuł egzekucyjny w terminie do dnia 13 grudnia 2007 r.

(umowa k. 10-14)

W dniu 13 grudnia 2000 r., w związku z zawarciem umowy pożyczki Z. T. złożył na rzecz banku weksel in blanco jako zabezpieczenie spłaty pożyczki udzielonej na podstawie tej umowy. Jednocześnie sporządzona została deklaracja do weksla in blanco.

Z treści deklaracji wynikało, iż bank jest uprawniony do wypełnienia weksla na sumę odpowiadającą kwocie wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami, prowizją oraz innymi należnościami banku, w przypadku niedotrzymania umownego terminu spłaty kredytu w całości lub w części, jak również we wszystkich przypadkach, w których bankowi przysługiwało prawo dochodzenia wierzytelności przed nadejściem terminu płatności.

W deklaracji wskazano, że bank ma prawo opatrzyć weksel datą płatności według swojego uznania. Weksel miał być płatny w miejscu wskazanym przez bank. Przewidziano możliwość opatrzenia weksla klauzulą „bez protestu” i klauzulą waluty, w postaci numeru umowy kredytowej.

Deklaracja została podpisana przez wystawcę weksla. Pod treścią deklaracji podpisy złożyły również osoby poręczające weksel, w tym pozwana.

(deklaracja do weksla in blanco, k. 6)

Pozwana udzieliła poręczenia na prośbę Z. T., który był jej pracodawcą. W chwili składania oświadczeń miała 25 lat, wykształcenie średnie, nie posiadała doświadczenia w zawieraniu umów kredytowych ani w obrocie wekslowym. Nie uzyskała żadnej korzyści z tytułu udzielenia poręczenia. Nie pozostawała ze Z. T. w relacjach pozazawodowych ani osobistych, nie miała wobec niego zobowiązań finansowych.

Pozwana nie została pouczona o charakterze prawnym weksla ani o przysługujących jej uprawnieniach, w szczególności o możliwości żądania zwrotu weksla po spłacie zobowiązania. W chwili podpisywania dokumentów pozwana nie posiadała wiedzy prawniczej. Studia prawnicze rozpoczęła w 2007 roku i ukończyła w 2012 roku w trybie niestacjonarnym.

Po kilku miesiącach od udzielenia pożyczki przedsiębiorstwo Z. T. upadło. Pozwana nie posiadała wiedzy o dalszym przebiegu spłaty pożyczki, stanie rozliczeń między kredytobiorcą a bankiem ani o sytuacji po śmierci Z. T..

(zeznania pozwanej, protokół rozprawy z 17 lipca 2025 roku, k. 618–620)

Wobec zaprzestania spłat rat pożyczki, w dniu 26 czerwca 2002 r. powód wystawił Bankowe Tytuły Egzekucyjne nr (...) (przeciwko pożyczkobiorcy) i nr (...) (przeciwko pozwanej).

Bankowy Tytuł Egzekucyjny przeciwko pozwanej wystawiono na kwotę 165 643,21 zł, w tym kapitał w wysokości 150 001,20 zł oraz odsetki ustawowe w kwocie 15 642,01 zł, a ponadto odsetki w wysokości 1,5 x odsetek ustawowych.

(bankowy tytuł egzekucyjny k. 71 i k. 313)

W oparciu o powyższy tytuł powód wszczął przeciwko pozwanej postępowanie egzekucyjne kwoty 165 643,21 zł wraz z odsetkami w wysokości 1,5 x odsetek ustawowych liczonych od należności głównej od dnia 26 czerwca 2002 r. do dnia zapłaty.

Następnie po uzyskaniu klauzul wykonalności zainicjował przeciwko tym dłużnikom postępowania egzekucyjne.

Postępowanie przeciwko pożyczkobiorcy toczyło się pod sygnaturą KM (...) przed M. G., komornikiem przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy Mokotowa i nie dotyczyło nieruchomości. W dniu 2 marca 2012 r. zostało ono przekazane komornikowi rejonowemu w G., R. S. i toczyło się pod sygnaturą KM (...), po czym zostało umorzone postanowieniem z dnia 3 października 2014 r. na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c. ze względu na bezskuteczność egzekucji.

W dniu 27 lutego 2012 r. powodowy bank złożył wniosek o wszczęcie egzekucji z nieruchomości, jednak postępowanie zostało umorzone na podstawie art. 823 k.p.c.

Postępowanie egzekucyjne przeciwko pozwanej było prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Zamościu. W jego toku wyegzekwowano oraz przekazano bankowi kwotę 97 978,15 zł.

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2012 r. wydanym w sprawie sygn. akt I C 429/12 Sąd Rejonowy w Zamościu I Wydział Cywilny pozbawił wykonalności Bankowy Tytuł Egzekucyjny nr (...) z dnia 26 czerwca 2002 r. wystawiony przez Bank (...) S.A w W., któremu nadana została klauzula wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 18 lipca 2003 r., w całości.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy w Zamościu wskazał m.in., iż wobec treści art. 125 § 1 k.c. w zw. z art. 840 § 1 pkt. 2 k.p.c. pozbawił wykonalności Bankowy Tytuł Egzekucyjny nr (...) z dnia 26 czerwca 2002 r. uznając, iż doszło do przedawnienia świadczenia objętego postępowaniem egzekucyjnym, bowiem ponowne wszczęcie postępowania egzekucyjnego winno nastąpić przed upływem trzech lat od uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w sprawie Km (...), czyli przed dniem 28 lutego 2007 r.

(wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, k. 22-23, postanowienie o przekazaniu sprawy Km (...), k. 24, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z nieruchomości Km (...), k. 25; postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności k. 72, akta sprawy egzekucyjnej Km (...), akta sprawy I C 429/12; wyrok z 21 listopada 2012 r. wraz z uzasadnieniem I C 429/12, k. 73-76)

W zaistniałej sytuacji powód w dniu 14 marca 2013 r. uzupełnił wystawiony uprzednio jako weksel in blanco dokument wekslowy, na kwotę 273 648,67 zł z terminem płatności oznaczonym na dzień 22 marca 2013 r., z zastrzeżeniem zapłaty „bez protestu”. W treści weksla jako wystawca został wskazany pożyczkobiorca, a na odwrocie dokumentu, pod formułą „poręczam” podpis uprzednio złożyła m.in. pozwana.

(weksel, k. 5-5v.)

Pismem z dnia 15 marca 2013 r. powód poinformował poręczycieli, w tym pozwaną, iż weksel in blanco, złożony przez Z. T. jako zabezpieczenie pożyczki na mocy umowy nr (...) z dna 13 grudnia 2000 r. i poręczony przez pozwaną został wypełniony przez Bank na kwotę 273 648,67 zł z datą płatności na dzień 22 marca 2013 r. Przedmiotowym pismem wezwano wszystkich poręczycieli do zapłaty powyższej kwoty.

(pismo z 15 marca 2013 r., k. 15)

W dniu 25 marca 2013 r. powód skierował do pozwanej pismo, w którym powołał się na art. 498 i nast. k.c., wskazując, że jego wierzytelność stała się wymagalna i złożył oświadczenie o potrąceniu wierzytelności przysługującej Bankowi wobec pozwanej w kwocie 273 648,67 zł wynikającą z poręczenia weksla płatnego dnia 22 marca 2013 r. z wierzytelnością przysługującą pozwanej wobec Banku (...) S.A. w W. o zapłatę kwoty 157 308,34 zł, na którą składała się: kwota 97 978,15 zł wyegzekwowana i przekazana Bankowi (...) S.A. w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Zamościu, kwota 42 624,22 stanowiąca odsetki ustawowe od wpłat składających się na kwotę 97 978,15 zł, obliczone od dat wpływu tych kwot na rachunek Banku do dnia 22 marca 2013r. oraz kwota 16 705,97 zł stanowiąca wyegzekwowane od pozwanej wynagrodzenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Zamościu. W przedmiotowym oświadczeniu o potrąceniu powód wskazał, iż powyższe potrącenie ma moc od dnia 22 marca 2013 r.

(oświadczenie o potrąceniu k. 16)

Następnie pismem z dnia 15 kwietnia 2013 r. powód wskazał, iż potrąca wierzytelność przysługującą Bankowi (...) S.A. w W., którą określił jako wymagalną, w kwocie 116 340,33 zł z przysługującą pozwanej wierzytelnością wobec Banku (...) S.A. w W. w kwocie 1 709,40 zł. Wskazano, że potrącenie ma moc od dnia 22 marca 2013 r. Ponadto poinformowano, iż wskutek potrącenia w/w wierzytelności umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej, co oznacza, że Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W. w wyniku dokonania niniejszego potrącenia przysługuje wg stanu na dzień 22 marca 2013 r. wierzytelność w kwocie 114 630,93 zł, którą będzie dochodził na podstawie weksla, o ile kwota ta wraz z odsetkami ustawowymi nie zostanie uiszczona w terminie 7 dni od otrzymania pisma.

(oświadczenie o potrąceniu k. 17)

W odpowiedzi na oświadczenie o potrąceniu pozwana zakwestionowała skuteczność dokonanego przez bank potrącenia, wskazując, że w jej ocenie nie zostały spełnione przesłanki z art. 498 k.c., albowiem wierzytelność banku wynikająca z wypełnionego weksla nie miała charakteru wymagalnego. Pozwana podniosła, że roszczenie wobec niej wynikające ze stosunku podstawowego uległo przedawnieniu 1 marca 2007 r. Jednocześnie ponowiła wezwanie do zwrotu kwot uprzednio wyegzekwowanych od niej w toku postępowania egzekucyjnego.

(pismo, k. 18 - 20)

W odpowiedzi na powyższe powód podtrzymał swoje stanowisko wskazując, że roszczenie ze stosunku podstawowego, którego zabezpieczeniem jest przedmiotowy weksel nie mogło ulec przedawnieniu w stosunku do pozwanej, bowiem takie roszczenie w ogóle nie istnieje, gdyż pozwana nie jest stroną stosunku podstawowego.

(pismo, k. 21)

W 2013 roku wyegzekwowano od pozwanej łącznie około 150 000 zł. Zajęciu podlegała około połowa jej wynagrodzenia. Z. T. nie zwrócił pozwanej żadnych kwot uiszczonych przez nią na rzecz banku. Pozwana nie występowała formalnie z roszczeniem regresowym wobec kredytobiorcy.

(zeznania pozwanej, protokół rozprawy z 17 lipca 2025 roku, k. 618–620)

W oświadczeniu datowanym na 20 października 2022 r. Z. T. oświadczył, że jako konsument (pożyczkobiorca) ma świadomość abuzywnego charakteru postanowienia § 7 ust. 2 umowy pożyczki i nie wyraża zgody na jego utrzymanie w mocy.

(oświadczenie, k. 521)

Na dzień płatności weksla, tj. 22 marca 2013 r., wysokość zadłużenia Z. T. z tytułu umowy pożyczki z 13 grudnia 2000 r., przy hipotetycznym przyjęciu założenia, że oprocentowanie pożyczki miało charakter stały i wynosiło 23,75% p.a. (§ 7 ust. 1 umowy), zaś od kapitału przeterminowanego należne były odsetki w wysokości 1,5-krotności odsetek ustawowych (§ 12 ust. 2 umowy), wyniosłaby: 31 891,70 zł tytułem należnego kapitału, 54 921,89 zł tytułem należnych odsetek od kredytu, 115 565,51 zł tytułem należnych odsetek ustawowych, co łącznie stanowiłoby kwotę 202 379,10 zł.

Natomiast przy przyjęciu założenia, że pożyczka nie była oprocentowana, jednakże od kapitału przeterminowanego należne było oprocentowanie stanowiące 1,5 – krotność odsetek ustawowych (§ 12 ust. 2 umowy), wysokość zadłużenia na dzień 22 marca 2013 r. wynosiłaby: 31 891,70 zł tytułem należnego kapitału, 115 565,51 zł tytułem należnych odsetek ustawowych, pomniejszone o kwotę 41 397,74 zł stanowiącą równowartość odsetek pobranych w okresie od 7 stycznia 2001 r. do 7 grudnia 2011 r., co łącznie dawało kwotę 106 059,47 zł. Przy dokonywaniu powyższych wyliczeń uwzględniono również dodatkowe spłaty dokonane w okresie od 8 grudnia 2016 r. do 11 sierpnia 2017 r. w łącznej kwocie 9 744 zł, które obniżały wartość zaległych odsetek ustawowych.

(opinia biegłego z zakresu rachunkowości bankowej M. M. (1), k. 560–571)

Sąd ustalił stan faktyczny sprawy na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów oraz akt sprawy I C 429/12 Sądu Rejonowego w Zamościu oraz akt sprawy egzekucyjnej Km (...). Dokumenty te nie pozostawały ze sobą w sprzeczności, a strony w toku procesu nie zakwestionowały skutecznie ich prawdziwości, autentyczności i zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy; co więcej, nie budziły one wątpliwości Sądu, w związku z czym mogły stanowić wiarygodne dowody w sprawie. Sąd dokonując ich kontroli od strony formalnej i zawartości merytorycznej nie dopatrzył się żadnych uchybień ani śladów wskazujących na ich fałszowanie przez podrabianie lub przerabianie. Zawarte w dokumentacji informacje tworzyły spójny obraz stanu faktycznego sprawy.

Opinia biegłego sądowego z zakresu rachunkowości została oceniona jako rzetelna i poprawna pod względem rachunkowym. Biegły dokonał obliczeń w oparciu o dane wynikające z systemów bankowych oraz przedstawioną dokumentację. Jednakże opinia nie przesądzała o zasadności roszczenia w płaszczyźnie materialnoprawnej, w szczególności w kontekście abuzywności postanowień umownych, ważności umowy oraz skuteczności wypełnienia weksla.

Zeznania pozwanej Sąd ocenił jako spójne, logiczne i korespondujące z dokumentacją sprawy. Pozwana w sposób konsekwentny przedstawiała okoliczności udzielenia poręczenia, wskazując na brak powiązań osobistych i majątkowych z dłużnikiem głównym, swój młody wiek w chwili podpisywania dokumentów, zależność pracowniczą wobec dłużnika oraz brak świadomości skutków prawnych związanych z podpisaniem weksla. Zeznania te pozostają zgodne z chronologią zdarzeń wynikającą z dokumentów oraz z charakterem stosunku prawnego łączącego strony. Sąd nie znalazł podstaw do odmowy im wiary.

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w wyżej wymienionym zakresie, w ocenie Sądu w momencie zamknięcia rozprawy okoliczności sporne zostały wyjaśnione w sposób kompleksowy i wszechstronny, a tym samym wystarczający do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnie bowiem z dyspozycją art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu mogą być jedynie fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Rozpoznając niniejszą sprawę ponownie, Sąd Okręgowy miał na uwadze, że postępowanie w niniejszej sprawie było przedmiotem wieloinstancyjnej kontroli, w tym dwukrotnego rozpoznania przez Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym. Wyrokiem z 15 lipca 2022 roku Sąd Apelacyjny, po ponownym rozpoznaniu sprawy wskutek wyroku Sądu Najwyższego z 2021 roku, uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Stosownie do art. 386 § 6 k.p.c., Sąd Okręgowy związany jest oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego. Ocena ta została ukształtowana przy uwzględnieniu wykładni prawa dokonanej w sprawie przez Sąd Najwyższy (art. 398 ²⁰ k.p.c.), co oznacza, że kierunek interpretacyjny wyznaczony w orzeczeniach kasacyjnych wyznacza również granice ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd pierwszej instancji.

W konsekwencji, przedmiotem ponownego rozpoznania były w szczególności kwestie wskazane w uzasadnieniu wyroku kasacyjnego, a więc potrzeba zbadania charakteru i skuteczności klauzuli zmiennego oprocentowania zawartej w § 7 umowy pożyczki, wpływu ewentualnej abuzywności tego postanowienia na dalszy byt umowy oraz relacji między stosunkiem podstawowym a zobowiązaniem wekslowym, w tym skuteczności wypełnienia weksla in blanco. Sąd obowiązany był przy tym uwzględnić standard ochrony konsumenta wynikający z przepisów prawa krajowego implementujących dyrektywę 93/13/EWG oraz dorobek orzeczniczy Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z kierunkiem interpretacyjnym wyznaczonym przez Sąd Najwyższy.

W tych granicach Sąd dokonał ponownej, kompleksowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz podniesionych przez strony zarzutów, przy czym wcześniejsze oceny faktyczne i prawne, które zostały uchylone w toku kontroli instancyjnej, nie wiążą Sądu w niniejszym postępowaniu.

I.  Abuzywność klauzuli zmiennego oprocentowania oraz ważność umowy

Umową pożyczki z dnia 13 grudnia 2000 r. zawartą pomiędzy Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. a Z. T., powodowy Bank udzielił pożyczkobiorcy pożyczki, wobec czego ważność tej umowy oraz skuteczność poszczególnych postanowień podlega ocenie według stanu prawnego obowiązującego w tej dacie, przy uwzględnieniu przepisów bezwzględnie obowiązujących oraz zasad prawa zobowiązań.

Zgodnie z art. 720 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym w tej dacie przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Przepis ten określa istotę (essentialia negotii) umowy pożyczki jako zobowiązanie do przeniesienia określonej sumy pieniędzy oraz jej zwrotu, nie regulując jednak szczegółowych mechanizmów wynagrodzenia za korzystanie z kapitału ani zasad kształtowania oprocentowania.

Należy zaznaczyć, że chociaż przedmiotowa umowa została nazwana przez strony „umową pożyczki”, do której co do zasady zastosowanie znajduje art. 720 k.c., to miała ona charakter odpłatnej czynności bankowej, udzielanej przez bank w ramach działalności regulowanej ustawą Prawo bankowe. Konstrukcyjnie odpowiadała ona modelowi kredytu bankowego w rozumieniu art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia.

Oznacza to, że postanowienia dotyczące zmiennego oprocentowania muszą podlegać ocenie zarówno w świetle art. 353 ¹ k.c., jak i w relacji z konsumentem tj. art. 385 ¹ k.c., niezależnie od przyjętej przez strony nazwy umowy.

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939, w brzmieniu obowiązującym w 2000 r.) przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, do zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz do zapłaty prowizji od udzielonego kredytu (ust. 1). Umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy (ust. 2).

Warunki zmiany oprocentowania stanowią więc niewątpliwie ustawowo wymagany element treści umowy kredytu w rozumieniu art. 69 ust. 2 Prawa bankowego, a ich nieprawidłowe określenie prowadzi do wadliwości konstrukcyjnej tego elementu umowy.

Jednocześnie w dacie zawarcia umowy obowiązywał art. 353 ¹ k.c. (wprowadzony ustawą z dnia 28 lipca 1990 r.), zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Niezależnie od powyższego, w dacie zawarcia umowy obowiązywał art. 58 § 1–3 k.c., zgodnie z którym czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy (ust. 1); nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (ust. 2); jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana (ust. 3).

Jednocześnie, jeszcze przed przystąpieniem Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej, ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. 2000 nr 22 poz. 271) do kodeksu cywilnego wprowadzono m.in. art. 385 ¹ –385 ³ k.c., implementujące dyrektywę 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W szczególności art. 385 ¹ § 1 k.c. stanowił, że postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Sąd w składzie niniejszym w pełni podziela utrwalone w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stanowisko, zgodnie z którym celem dyrektywy 93/13/EWG nie jest eliminowanie z obrotu wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki, lecz przywrócenie rzeczywistej równowagi kontraktowej stron przy zachowaniu (co do zasady) ważności umowy jako całości. Jak wskazał Trybunał w wyroku z 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13 (K.): „ Zastąpienie nieuczciwego warunku przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym jest bowiem zgodne z celem art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, ponieważ zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepis ten zmierza do zastąpienia ustanowionej w umowie równowagi formalnej między prawami i obowiązkami stron równowagą rzeczywistą, pozwalającą na przywrócenie równości tych stron bez konieczności unieważnienia wszystkich umów zawierających nieuczciwe warunki” (teza 82 wyroku). W wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C-19/20, podkreślono, że celem zamierzonym przez dyrektywę 93/13 jest ochrona konsumenta i przywrócenie równowagi pomiędzy stronami poprzez wyłączenie zastosowania warunków uznanych za nieuczciwe, przy jednoczesnym zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych warunków danej umowy jako całości. Celem dyrektywy nie jest bowiem wyeliminowanie z obrotu wszystkich zawierających nieuczciwe warunki umów (vide: wyrok z 15 marca 2012 r., P. i P., C 453/10, EU:C:2012:144, pkt 31).

Zdaniem Sądu, o ile zasadą jest utrzymanie umowy w mocy, o tyle nie można utrzymywać jej za wszelką cenę, jeżeli mechanizm określający świadczenie konsumenta został skonstruowany w sposób pozwalający przedsiębiorcy na jednostronne, nieweryfikowalne kształtowanie wysokości zobowiązania.

Przechodząc do analizy § 7 ust. 2 Umowy należy ocenić, że postanowienie to przyznawało Bankowi kompetencję do zmiany stopy podstawowej w przypadku zaistnienia „niektórych lub wszystkich” spośród enumeratywnie wskazanych okoliczności, takich jak zmiana stóp NBP, stawek WIBOR/WIBID, rentowności papierów skarbowych, poziomu inflacji czy stopy rezerwy obowiązkowej. Jednocześnie umowa nie określała ani mechanizmu powiązania tych czynników z konkretną skalą zmiany oprocentowania, ani relacji pomiędzy zakresem zmiany danego parametru a rozmiarem korekty stopy procentowej.

Tego rodzaju konstrukcja była już wielokrotnie oceniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 6 marca 1992 r., III CZP 141/91 (OSNC 1992, nr 6, poz. 90), przyjęto, że zastrzeżenie dla banku możliwości zmiany wysokości oprocentowania bez określenia konkretnych uwarunkowań faktycznych narusza zasadę równości stron stosunków obligacyjnych i zasady słuszności. Wskazano, że umowy bankowe powinny wskazywać konkretne okoliczności uzasadniające zmianę oprocentowania w taki sposób, aby możliwa była późniejsza weryfikacja, czy rzeczywiście one wystąpiły i czy zmiana była obiektywnie usprawiedliwiona (por. także uchwała z dnia 19 maja 1992 r., III CZP 50/92, a także wyroki z dnia 5 kwietnia 2002 r., II CKN 933/99, z dnia 11 lipca 2002 r., IV CKN 1219/00, oraz z dnia 1 grudnia 2004 r., IV CK 205/04).

Stanowisko to zostało rozwinięte w wyroku z dnia 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11 (OSNC-ZD 2013, z. A, poz. 4), w którym podkreślono, że klauzula zmiennego oprocentowania nie może mieć charakteru blankietowego, lecz powinna precyzyjnie określać zarówno czynniki uzasadniające zmianę stopy procentowej, jak i relację między zmianą tych czynników a rozmiarem zmiany oprocentowania, a w szczególności kierunek, skalę i proporcję korekty. Podobnie w postanowieniu z dnia 21 grudnia 2011 r. I CSK 310/11, uznano za niedozwolone postanowienie pozostawiające bankowi swobodę w zakresie decyzji, czy i w jakim zakresie dokona zmiany oprocentowania.

W świetle powyższego § 7 ust. 2 Umowy, przewidujący możliwość zmiany stopy podstawowej w razie zaistnienia niektórych lub wszystkich wskazanych okoliczności, bez określenia mechanizmu przełożenia tych zmian na wysokość oprocentowania, należy uznać za postanowienie kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszające jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.). Klauzula ta pozostawiała Bankowi nadmierną swobodę decyzyjną, w szczególności co do skorzystania z uprawnienia w przypadku ziszczenia się przesłanek mogących prowadzić do obniżenia oprocentowania.

Stanowisko to znajduje dodatkowe wsparcie w dorobku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przywołanym w uzasadnieniu Sądu Najwyższego, w szczególności w wyrokach z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13 (M.), oraz z dnia 3 marca 2020 r., C-125/18 (G. del M. G.). Trybunał podkreślił, że wymóg przejrzystości oznacza nie tylko formalną zrozumiałość postanowienia, lecz także konieczność takiego przedstawienia mechanizmu zmiany stopy procentowej, aby właściwie poinformowany i rozsądny konsument mógł oszacować konsekwencje ekonomiczne wynikające z umowy. Postanowienie, które odwołuje się do nieprecyzyjnych kryteriów i nie pozwala przewidzieć zakresu potencjalnych zmian, nie spełnia tego standardu.

Zdaniem Sądu, w konsekwencji § 7 ust. 2 Umowy należy uznać za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c., a zatem stosownie do treści § 2 tegoż przepisu niewiążące konsumenta od chwili zawarcia umowy.

Zasadą wynikającą z art. 385 ¹ § 2 k.c. jest utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie. Nie oznacza to jednak, że umowa może obowiązywać niezależnie od znaczenia wyeliminowanego postanowienia dla jej konstrukcji.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r. w sprawie niniejszej wskazano wyraźnie, że wbrew ogólnej regule wyrażonej w art. 385 ¹ § 2 k.c. abuzywność klauzuli może prowadzić do upadku całej umowy, jeżeli bez tej klauzuli obowiązywanie umowy jest prawnie niemożliwe w świetle prawa krajowego, przy czym decydujące jest podejście obiektywne (por. wyrok z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 oraz uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).

W realiach niniejszej sprawy eliminacja § 7 ust. 2 powoduje usunięcie mechanizmu określającego sposób ustalania wysokości oprocentowania w czasie trwania umowy. Pozostawienie jedynie ogólnego odesłania do „zmiennej stopy procentowej ustalanej na bazie zmiennej stopy podstawowej Banku” nie pozwala na obiektywne ustalenie wysokości świadczenia odsetkowego. Brak jest bowiem normy umownej lub przepisu dyspozytywnego prawa krajowego, który mógłby w sposób automatyczny i obiektywny zastąpić wyeliminowaną klauzulę.

Należy zwrócić uwagę, że dominująca linia orzecznicza Sądu Najwyższego kwestionująca klauzule określające w sposób zbyt ogólny lub z zastrzeżeniem nadmiernej dyskrecjonalności przesłanki uzasadniające zmianę oprocentowania kredytu (pożyczki), znajduje wsparcie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz.Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 ze sprostowaniami z dnia 13 października 2016 r., Dz. Urz.UE.L 2016, nr 276, s. 17, z dnia 19 czerwca 2018 r„ Dz. Urz.UE.L 2018, nr 155, s. 35 oraz z dnia 29 października 2020 r., Dz. Urz.UE.L 2020, nr 359, s. 21; dalej – „dyrektywa 93/13”).

Jak wskazał Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną w sprawie niniejszej, „ Umowa pożyczki została zawarta w dniu 13 grudnia 2000 r., a więc przed przystąpieniem Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej, co oznacza, że nie mają do niej zastosowania przepisy tej dyrektywy (por. art. 10 ust. 1 dyrektywy 93/13 i orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r., C-302/04, (...) przeciwko J. V. oraz postanowienie z dnia 3 lipca 2014 r., C-92/14, L. T. i in. przeciwko (...)), jednakże kontekst unijny jest mimo to istotny, gdyż ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. Nr 22, poz. 271), która wprowadziła do kodeksu cywilnego obowiązującą obecnie - z drobnymi późniejszymi zmianami - regulację dotyczącą wzorców umów i kontroli niedozwolonych postanowień umownych (w tym art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c.), miała na celu m.in. przedakcesyjną transpozycję dyrektywy 93/13. W związku z tym, jak wyjaśniono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 (OSNC 2018, nr 7 - 8, poz. 79), dążąc do zapewnienia jednolitości wykładni istotnych w niniejszej sprawie przepisów kodeksu cywilnego w czasie ich obowiązywania przez akcesją i po akcesji, a także mając na względzie zobowiązanie wynikające z art. 68 Układu Europejskiego, ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, sporządzonego w B. dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38) oraz zobowiązanie do prowadzenia negocjacji akcesyjnych w dobrej wierze, należy kierować się przy tej wykładni wskazówkami wynikającymi z prawa unijnego oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Dorobek ten wskazuje jednoznacznie, że dla oceny abuzywności postanowienia istotne znaczenie ma także wymagana przez art. 385 § 2 zd. 1 k.c. i art. 5 dyrektywy 93/13 transparentność postanowienia, a więc jego jednoznaczność i zrozumiałość (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2020 r., III CSK 343/17, OSNC 2021, nr 2, poz. 13 i tam przywoływane orzecznictwo oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 października 2019 r., C-621/17, G. K. przeciwko (...) Bank (...)., E. K., G. K., pkt 49), przy czym ważna jest nie tylko zrozumiałość postanowienia pod względem formalnym i gramatycznym, ale także wymaganie, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się to postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 lutego 2015 r„ C-143/13, B. M. i loana O. M. v.(...) SA, pkt 73, z dnia 20 września 2017 r., C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 44-45, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...).(...) (...) Zrt. PrzeciwkoT. l. i E. K., pkt 74-78, z dnia 5 czerwca 2019 r., C-38/17, (...) przeciwko (...), pkt 33, 34, 36). W odniesieniu do postanowień określających przesłanki zmiany stopy procentowej dodatkowym punktem odniesienia jest załącznik do dyrektywy 93/13, zawierający tzw. szarą listę postanowień abuzywnych, w którym wskazano, że za abuzywne mogą być uznane klauzule, których celem lub skutkiem jest umożliwienie sprzedawcy lub dostawcy „według własnego uznania jednostronnej zmiany warunków bez uzasadnionego powodu wymienionego w umowie" (pkt 1 lit. j). Zarazem w punkcie 2 lit. b zastrzeżono, że stosowanie pkt 1 lit. j nie narusza klauzul, zgodnie z którymi dostawca usług finansowych zastrzega sobie prawo do zmiany stopy procentowej płaconej przez konsumenta lub jemu należnej bez wcześniejszego powiadomienia, „o ile istnieje uzasadniona przyczyna takiego postępowania, pod warunkiem, że dostawca usług będzie zobowiązany do jak najszybszego powiadomienia o tym drugiej strony umowy, która uzyska prawo do niezwłocznego rozwiązania umowy".

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że § 7 ust. 2 nie określał relacji pomiędzy zmianą poszczególnych wskaźników a zmianą oprocentowania ani nie wyznaczał mierzalnego algorytmu korekty stopy procentowej.

Nadto w ocenie Sądu nie istnieje również przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, który mógłby zostać zastosowany w miejsce wyeliminowanej klauzuli. W konsekwencji brak jest podstaw do zastąpienia mechanizmu zmiennego oprocentowania innym wskaźnikiem w drodze wykładni lub uzupełnienia umowy przez sąd.

Zdaniem Sądu równie istotne są rozważania dotyczące charakteru ekonomicznego umowy. Umowa pożyczki bankowej ze zmiennym oprocentowaniem jest innym stosunkiem prawnym niż umowa z oprocentowaniem stałym. Zmienna stopa procentowa przenosi ryzyko wahań rynkowych na obie strony i determinuje konstrukcję całego zobowiązania. Zastąpienie mechanizmu zmiennego oprocentowania oprocentowaniem stałym w drodze eliminacji klauzuli i pozostawienia „stałej” wysokości odsetek z chwili zawarcia umowy prowadziłoby do zasadniczej zmiany charakteru prawnego zobowiązania. Nie można tracić z pola widzenia także realiów obrotu gospodarczego. Bank jako profesjonalny podmiot działający w celu osiągnięcia zysku nie udziela pożyczek nieodpłatnych. Utrzymanie w mocy umowy po wyeliminowaniu mechanizmu zmiennego oprocentowania i pozostawienie jej jako umowy de facto z oprocentowaniem stałym, niepodlegającym zmianom rynkowym, prowadziłoby do wypaczenia równowagi kontraktowej i nadania umowie innego charakteru ekonomicznego niż zamierzony przez strony. Byłoby to również sprzeczne z funkcją prewencyjną dyrektywy 93/13, która jak podkreślił Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 26 marca 2019 r., C-179/17 (A. B.) – nie dopuszcza uzupełniania umowy w sposób, który osłabiałby efekt odstraszający wobec przedsiębiorcy.

Skoro po eliminacji niedozwolonego postanowienia umowa nie zawiera mechanizmu pozwalającego w sposób jednoznaczny i weryfikowalny ustalić wysokość świadczenia odsetkowego, dochodzi do naruszenia zasady określoności świadczenia wynikającej z art. 353 ¹ k.c. w związku z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy), które wymagają oznaczenia wysokości oprocentowania oraz warunków jego zmiany.

Reasumując z ustalonego stanu faktycznego wynika, że Umowa pożyczki została zawarta przez Z. T. jako konsumenta w rozumieniu art. 22 ¹ k.c., albowiem została zawarta na cel konsumpcyjny, tym samym do oceny postanowień tej umowy zastosowanie znajduje art. 385 ¹ § 1 k.c. Z kolei eliminacja § 7 ust. 2 jako postanowienia niedozwolonego prowadzi do usunięcia z umowy mechanizmu określającego przesłanki i zakres zmiany oprocentowania, przy czym brak jest w prawie krajowym przepisu dyspozytywnego, który mógłby tę lukę wypełnić. Niedopuszczalne byłoby także zastąpienie zakwestionowanej klauzuli konstrukcją ukształtowaną przez sąd, (np. poprzez ustalenie oprocentowania stałego) gdyż oznaczałoby to modyfikację treści stosunku obligacyjnego i osłabienie ochronnego charakteru art. 385 ¹ k.c. W konsekwencji po wyeliminowaniu postanowienia abuzywnego umowa nie zawiera elementu pozwalającego na ustalenie wysokości świadczenia w sposób zgodny z wymogiem przejrzystości i równowagi kontraktowej, co czyni jej dalsze obowiązywanie prawnie niemożliwym. W tej sytuacji zachodzi przesłankowa podstawa do stwierdzenia nieważności umowy w całości na gruncie art. 58 § 1 k.c., przy zastosowaniu obiektywnego kryterium oceny skutków eliminacji klauzuli.

Skoro zobowiązanie poręczycielki ma charakter akcesoryjny względem zobowiązania głównego, to upadek umowy pożyczki determinuje ocenę jej odpowiedzialności, co podlega dalszym rozważaniom.

II.  Skutki nieważności umowy pożyczki dla odpowiedzialności pozwanej jako poręczyciela wekslowego

Należy zgodzić się z pozwaną, że nieważność Umowy pożyczki sprawia, że Bankowi nie przysługiwała wierzytelność z tego tytułu, którą miał zabezpieczać weksel, a tym samym jego uzupełnienie przez Bank było niezgodne z porozumieniem (deklaracją wekslową) i nie mogło prowadzić do powstania zobowiązania wekslowego.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.), jeżeli weksel niezupełny w chwili wystawienia został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, zobowiązany może powoływać się na ten zarzut wobec posiadacza, który nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Przepis ten w relacji między stronami bezpośrednimi stanowi podstawę podnoszenia zarzutów wynikających ze stosunku podstawowego, który legł u podstaw wystawienia i wypełnienia weksla.

Z kolei art. 32 Prawa wekslowego stanowi, że poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo poręczył. Odpowiedzialność poręczyciela (awalisty) ma charakter samodzielny i formalny, jednak w relacji między stronami bezpośrednimi dopuszczalne jest podnoszenie zarzutów przysługujących dłużnikowi głównemu, w tym zarzutów dotyczących nieważności stosunku podstawowego.

Jak wskazał Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną w sprawie niniejszej „Rozważając przedstawione racje, należy przede wszystkim przypomnieć, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, iż dłużnik wekslowy może powołać się na nieważność lub unieważnienie umowy mającej rodzić stosunek podstawowy i zwalczać powództwo wierzyciela zarzutem nienależnego świadczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 143 i z dnia 2 marca 2012 r., IICSK 351/11, M.Pr.Bank. 2012, nr 12, s. 20). Jeżeli zaś sprzeczna z prawem i nieważna umowa była podstawą zawarcia porozumienia wekslowego, wypełnienie weksla in blanco na sumę wynikającą z tej umowy może być uznane za niezgodne z porozumieniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05, Glosa 2006, nr 3, s. 49 i z dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 142/10, OSNC-ZD 2011, z. D, poz. 73). Na niezgodność zaś wypełnienia weksla z porozumieniem wekslowym może powoływać się także poręczyciel wekslowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2015 r., V CSK 713/14, niepubl. i z dnia 10 czerwca 2016 r., IV CSK 679/15, niepubl.). Nie sprzeciwia się temu wyrażona w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 160; dalej - „Prawo wekslowe”) reguła, że zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z wyjątkiem wady formalnej. Nie dotyczy ona bowiem zarzutów osobistych poręczyciela względem wierzyciela wekslowego, w tym zarzutów wynikających z porozumienia poręczyciela i dłużnika głównego z wierzycielem wekslowym w sprawie gwarancyjnego charakteru weksla, który sprawia, iż poręczyciel odpowiada względem wierzyciela wekslowego tylko wtedy, gdy wierzyciel wekslowy może dochodzić roszczenia wobec dłużnika głównego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 92/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 117). Co do zasady nie ma podstaw do przyjęcia, że porozumieniem wekslowym wiążącym wierzyciela z wystawcą i z poręczycielem objęto również długi wynikłe z umów nieważnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2015 r., V CSK 713/14). Oznacza to, że zasadność podnoszonego przez pozwaną zarzutu wypełnienia poręczonego przez nią Weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym, zależy od tego, czy Bankowi rzeczywiście przysługiwała zabezpieczana tym Wekslem wierzytelność z Umowy pożyczki. To zaś zależy od zgodności tej Umowy z prawem i - ze względu na jej konsumencki charakter - dozwolonego charakteru jej postanowień, które Sąd powinien ocenić pod tym kątem z urzędu (por. co do tego obowiązku uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 i tam przywoływane orzecznictwo). Warto przy tym zaznaczyć, że w wyroku z dnia 7 listopada 2019 r. w połączonych sprawach C-419/18 i C- 483/18, (...) Polska przeciwko B. W. i in., Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, iż w razie, gdy sąd krajowy ma poważne wątpliwości co do zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym, który służy zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego, oraz gdy ten weksel własny początkowo został wystawiony przez wystawcę jako weksel własny in blanco, a następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten powinien z urzędu zbadać, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter.”.

W niniejszej sprawie powód dochodzi roszczenia z weksla zabezpieczającego wierzytelność wynikającą z umowy pożyczki. Wypełnienie weksla in blanco nastąpiło w celu zabezpieczenia roszczenia ze stosunku podstawowego. Skoro Sąd stwierdził, że wierzytelność z umowy pożyczki w ogóle nie powstała (umowa jest nieważna ex tunc), to brak jest causae uzasadniającej wypełnienie weksla i dochodzenie jego sumy.

W sytuacji, gdy roszczenie to nie powstało albo odpadło wskutek nieważności czynności prawnej, brak jest materialnoprawnej podstawy do skutecznego dochodzenia sumy wekslowej.

Nie oznacza to automatycznej nieważności samego weksla jako dokumentu w znaczeniu formalnym. Jednak w relacji między stronami bezpośrednimi zobowiązanie wekslowe nie może być oderwane od oceny istnienia i skuteczności stosunku podstawowego, który stanowił przyczynę jego wystawienia. W konsekwencji, w sytuacji przesłankowej nieważności umowy pożyczki, pozwana jako poręczycielka wekslowa była uprawniona do podniesienia zarzutu nieważności stosunku podstawowego, co prowadzi do braku podstaw do uwzględnienia roszczenia dochodzonego z weksla.

Tym samym brak skutecznie istniejącej wierzytelności ze stosunku podstawowego przekłada się na brak zasadności żądania zapłaty sumy wekslowej wobec pozwanej.

III.  Nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.)

Niezależnie od zasadniczej oceny skutków abuzywności postanowień umowy pożyczki oraz konsekwencji tej wadliwości dla bytu zobowiązania wekslowego, Sąd uznał, że dochodzenie przez powoda roszczenia w realiach niniejszej sprawy stanowi nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c., co samoistnie uzasadnia odmowę udzielenia ochrony prawnej. Ocena ta nie zastępuje wcześniejszej analizy ważności stosunku podstawowego ani skuteczności zobowiązania wekslowego, lecz stanowi odrębną, autonomiczną płaszczyznę kontroli sposobu wykonywania prawa podmiotowego.

Przede wszystkim należy zaznaczyć, że powód jest bankiem, a więc podmiotem profesjonalnym, funkcjonującym w sferze zaufania publicznego. Status ten nie ma charakteru wyłącznie deklaratywnego. Oznacza on podwyższony standard staranności, ale również obowiązek działania w sposób lojalny i uczciwy wobec uczestników obrotu, w szczególności wobec konsumentów oraz osób pozostających wobec nich w relacji słabszej ekonomicznie.

W ocenie Sądu wszystkie okoliczności sprawy rozpatrywane łącznie tworzą konfigurację zdarzeń, która wymaga szczególnej ostrożności przy udzielaniu ochrony prawnej powodowi. Nie chodzi tu o kwestionowanie samej konstrukcji zobowiązania wekslowego ani instytucji awalu, lecz o ocenę sposobu i momentu skorzystania z tych instrumentów w konkretnej sytuacji procesowej.

Z ustalonych okoliczności wynika, że pozwana miała 25 lat w chwili udzielenia poręczenia, była pracownikiem dłużnika głównego i nie pozostawała z nim w relacjach rodzinnych ani majątkowych. Nie uzyskała żadnej korzyści z udzielonej pożyczki, a decyzję o poręczeniu podjęła w warunkach podporządkowania pracowniczego. Nie posiadała wykształcenia prawniczego ani doświadczenia w obrocie finansowym. W kolejnych latach została objęta egzekucją komorniczą, w ramach której ściągnięto od niej znaczne kwoty, a przez długi czas pozostawała w stanie niepewności co do zakresu swojej odpowiedzialności.

Szczególnego znaczenia nabiera fakt, że przeciwko pozwanej prowadzono uprzednio egzekucję na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego. Postępowanie to zakończyło się dla niej korzystnie z uwagi na przedawnienie roszczenia. Po upływie kilkunastu lat bank sięgnął po odmienną konstrukcję prawną – odpowiedzialność z weksla – w celu dochodzenia w istocie tego samego ekonomicznie roszczenia. Nie można abstrahować od tej sekwencji zdarzeń. Sam fakt ustanowienia wielu zabezpieczeń nie jest sprzeczny z prawem. Jednak w określonej konfiguracji faktycznej sposób ich sekwencyjnego wykorzystania może prowadzić do rezultatu sprzecznego z zasadami słuszności.

W niniejszej sprawie doszło bowiem do kumulacji zabezpieczeń obejmujących ten sam stosunek podstawowy. Zabezpieczenia te nie funkcjonowały równolegle w sposób komplementarny, lecz w praktyce stanowiły alternatywne instrumenty umożliwiające bankowi dochodzenie zaspokojenia różnymi ścieżkami, w zależności od procesowej skuteczności poprzedniego mechanizmu.

W ocenie Sądu powstaje pytanie, czy takie działanie nie prowadzi do faktycznego „reaktywowania” roszczenia, które w poprzednim trybie nie mogło być skutecznie dochodzone oraz czy nie stanowi obejścia skutków wcześniejszego rozstrzygnięcia.

Należy podkreślić, że roszczenie powoda w niniejszej sprawie dotyczy tego samego zobowiązania podstawowego, zmienia się natomiast forma prawna jego dochodzenia. Bank korzysta z abstrakcyjności zobowiązania wekslowego oraz z odmiennych reguł odpowiedzialności awalisty. Klauzula generalna art. 5 k.c. może znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do roszczenia wekslowego, jeżeli sposób jego dochodzenia w konkretnych realiach prowadzi do rezultatu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, nawet przy założeniu formalnej poprawności konstrukcji zobowiązania.

W niniejszej sprawie przyjęcie czysto formalnego rozumienia konstrukcji zobowiązania wekslowego mogłoby prowadzić do sytuacji, w której pozycja pozwanej jako poręczyciela byłaby w praktyce mniej korzystna niż pozycja dłużnika głównego. Taka asymetria budzi zasadnicze wątpliwości z punktu widzenia zasad słuszności.

Należy również odwołać się do art. 354 § 2 k.c., zgodnie z którym wierzyciel powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania w sposób odpowiadający jego treści, celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego. Obowiązek ten ma charakter materialny i obejmuje również sposób realizowania zabezpieczeń. Wierzyciel nie powinien generować sytuacji, w których wykonanie zobowiązania przybiera charakter represyjny lub prowadzi do nieproporcjonalnego obciążenia osoby zobowiązanej.

Art. 5 k.c. pełni w systemie prawa funkcję korekcyjną, zapobiegając sytuacjom, w których formalnie poprawne wykonywanie prawa prowadziłoby do rezultatów oczywiście sprzecznych z poczuciem sprawiedliwości. W niniejszej sprawie kumulacja opisanych wyżej okoliczności uzasadnia wniosek, że dochodzenie roszczenia w aktualnym kształcie wykracza poza granice wyznaczone społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa oraz zasadami współżycia społecznego.

Ubocznie należy wskazać, że choć pozwana podnosiła zarzut przedawnienia również w odniesieniu do odpowiedzialności wekslowej, to w tej części aktualne pozostają wywody poczynione uprzednio przez sądy meriti, w szczególności przez Sąd Apelacyjny, które nie zostały skutecznie zakwestionowane w postępowaniu kasacyjnym. Jednak wobec dokonanej wyżej oceny nieważności umowy pożyczki oraz nieskuteczności wypełnienia weksla zagadnienie przedawnienia nie ma znaczenia rozstrzygającego.

Niezależnie zatem od zasadniczej oceny nieważności stosunku podstawowego oraz konsekwencji dla zobowiązania wekslowego, powództwo podlega oddaleniu również na podstawie art. 5 k.c., jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Z tych wszystkich względów powództwo w niniejszej sprawie jako nieuzasadnione podlegało oddaleniu (pkt I sentencji wyroku).

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c., gdyż pozwana wygrała proces w całości. Na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. szczegółowe rozliczenie jego kosztów Sąd pozostawił referendarzowi sądowemu (pkt II wyroku).

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w wyroku.

Sędzia Andrzej Kuryłek