Wyrok z 3 kwietnia 2025, sygn. I C 930/23
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
Sygn. akt I C 930/23
WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 kwietnia 2025 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: SSO Ewa Ligoń-Krawczyk
Protokolant: starszy sekretarz sądowy Ewa Kocielnik
po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2025 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwa L. M.
przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. z siedzibą w W. - M. K.
o ustalenie
oddala powództwo.
Sygn. akt I C 930/23
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 3 kwietnia 2025 r.
Po rozszerzeniu powództwa z dnia 6 listopada 2019 r. (data prezentaty) skierowanego przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W., L. M. – w piśmie z dnia 10 stycznia 2023 r. (data stempla pocztowego) – wniosła o:
1. ustalenie, że Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawarta w dniu 14 czerwca 2006 r. zawarta pomiędzy powódką, a poprzednikiem prawnym pozwanego Banku, ze zmianami, jest nieważna całości;
oraz zasądzenie kwoty 214 990,54 zł oraz kwoty 25 080,00 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 4 890,00 CHF od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz od kwoty 20 190,00 CHF od dnia rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty, z uwagi na nieważność Umowy kredytu;
Ewentualne, w przypadku stwierdzenia przez Sąd, że powódce nie przysługuje interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., a wobec tego nie jest dopuszczalne kumulatywne uwzględnienie obydwu wskazanych powyżej roszczeń, powódka wniosła o:
2. zasądzenie kwoty 214 990,54 zł oraz kwoty 25 080,00 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 4 890,00 CHF od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz od kwoty 20 190,00 CHF od dnia rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty, z uwagi na nieważność umowy kredytu;
Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia wskazanych powyżej roszczeń, wniosła o:
3. ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawarta w dniu 14 czerwca 2006 r. pomiędzy powódką a poprzednikiem prawnym Pozwanego, ze zmianami, jest nieważna w całości;
Ewentualnie, dopiero w przypadku stwierdzenia braku podstaw uwzględnienia w całości lub w części żądań wskazanych w pkt 1, 2 lub 3 powyżej (a zatem uznania przez Sąd, iż umowa kredytu pozostaje ważna), wniosła o:
4. zasądzenie kwoty 70 000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty;
oraz
ustalenie, że §1 ust. 1 w zakresie słów: „indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie kredytowej oraz „Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego” zwanym dalej Regulaminem, stanowiącym integralną część umowy”, § 2 ust. 2 oraz § 4 ust. 2 Umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 14 czerwca 2006 r., ze zmianami, zawartej pomiędzy powódką a poprzednikiem prawnym Pozwanego, a także § 2 Regulaminu do Umowy kredytu hipotecznego w zakresie słów: „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy” oraz § 19 ust. 5 Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powódki.
Powódka wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pozew – k. 22-29; rozszerzenie powództwa – k. 381-390).
W odpowiedzi na pozew, także po jego rozszerzeniu, pozwany Bank wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł według norm przepisanych, również co do powództwa wywiedzionego przez stronę powodową w pismach z dnia 10 stycznia 2022 r. Pozwany podniósł nadto zarzuty braku statusu konsumenta po stronie powodowej, braku interesu prawnego po stronie powodowej, a także zarzut zatrzymania (odpowiedź na pozew – k. 104-160v; pismo pozwanego – wykonanie zobowiązania – k. 416-423).
Postanowieniem z dnia 11 września 2023 r. (sprostowanym postanowieniem z dnia 6 listopada 2023 r.) Sąd m.in. w punkcie 1. – zawiesił postępowanie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. ze skutkiem od dnia 20 lipca 2023 r.; w punkcie 3. – wezwał do udziału w postępowaniu syndyka masy upadłości pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W.; w punkcie 4. – podjął postępowanie w zakresie powództwa o ustalenie z udziałem syndyka masy upadłości pozwanego oraz w punkcie 5. – zawiesił postępowanie w zakresie powództwa o ustalenie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie o sygn. akt WA1M/GU/188/2023 toczącego się przed Sądem Rejonowym dla m. st. Warszawy (postanowienie z dnia 11 września 2023 r., sygn. akt I C 1434/19 – k. 478; postanowienie z dnia 6 listopada 2023 r., sygn. akt I C 930/23 – k. 485).
Pismem procesowym z dnia 31 października 2023 r. (data stempla pocztowego) do sprawy przystąpił Syndyk masy upadłości (...) Bank Spółka Akcyjna w upadłości z siedzibą w W. wnosząc o pozostawienie sprawy w zawieszeniu (pismo pozwanego Syndyka masy upadłości – k. 492-497v).
Na skutek zażalenia powódki na punkt 5. postanowienia tut. Sądu z dnia 11 września 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 października 2024 r. uchylił zaskarżoną część postanowienia (zażalenie powódki z dnia 30 listopada 2023 r. (data stempla pocztowego) – k. 554-560; postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2024 r., sygn. I ACz 1609/23 – k. 605-606v).
Do czasu zamknięcie rozprawy w dniu 6 marca 2025 r. strony podtrzymały tak sformułowane stanowiska procesowe, przy czym strona powodowa oświadczyła, iż wnosi o ustalenie, jak w punkcie 1. pozwu i ewentualnie o ustalenie, jak w punkcie 4. pozwu (protokół z rozprawy z dnia 6 marca 2025 r. – k. 628-629).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
L. M. po zmianie miejsca zamieszkania chciała dokonać zakupu mieszkania. Podjęła więc działania celem uzyskania środków na zakup oraz wykończenie nieruchomości z rynku pierwotnego, którego nabyciem była zainteresowana. Poszukując najkorzystniejszej dla siebie oferty składała oferty do różnych banków, jednak w każdym odmawiali jej przyznania kredytu. Ostatecznie trafiła do (...) Banku S.A. z siedzibą w K. – (...) Oddziału w Ł. (poprzednika prawnego pozwanego Banku), którego pracownik przedstawił jej jedyną dostępną dla niej ofertę kredytu waloryzowanego kursem CHF. Podpisanie spornej Umowy poprzedzały 3 spotkania podczas których powódka mogła swobodnie zapoznać się z jej treścią.
(dowód: zeznania powódki L. M. złożone na rozprawie w dniu 20 stycznia 2023 r. – k. 413-414)
W dniu 15 marca 2006 r. L. M. złożyła do (...) Banku wniosek o kredyt hipoteczny na kwotę 283 000,00 zł indeksowaną kursem waluty CHF na zakup i wykończenie nieruchomości z rynku pierwotnego oraz pokrycie kosztów prowizji kredytowej/składki ubezpieczeniowej i ubezpieczenia od utraty wartości nieruchomości, z okresem kredytowania wynoszącym 30 lat.
W dacie złożenia wniosku powódka miała wykształcenie wyższe i pracowała w oparciu o umowę o pracę na czas nieokreślony na stanowisku dyżuranta telefonu zaufania w (...) w K. osiągając miesięczną płacę podstawową brutto w wysokości 1 800,00 zł wraz z dodatkowym wynagrodzeniem w postaci 13-ej pensji. Osiągała również średniomiesięczną kwotę dochodu brutto w wysokości 4 700,00 zł z innej źródła – umowy o dzieło.
We wniosku tym powódka wyraziła zgodę na przystąpienie do ubezpieczenia D. A., ubezpieczenia od utraty wartości nieruchomości w (...) S.A. oraz ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych w (...) S.A., co do których zawnioskowała o doliczenie składek za ubezpieczenia do kwoty kredytu.
(dowód: wniosek o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 15 marca 2006 r. – k. 22-29)
W dniu 26 czerwca 2006 r. (data złożenia podpisów przez kredytobiorcę, k. 33) L. M. zawarła z (...) Bank Spółką Akcyjną w K. - (...) Oddziałem w Ł. Umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej (dalej: Umowa).
Zgodnie z § 1 ust. 1 Umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 276 054,55 zł indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie kredytowej oraz Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego zwanym dalej Regulaminem, stanowiącym integralną część umowy.
Stosownie do § 1 ust. 2 Umowy spłata kredytu miała nastąpić w 360 miesięcznych ratach równych kapitałowo-odsetkowych.
Zgodnie z § 1 ust. 3 Umowy kredyt miał być przeznaczony na:
a) w wysokości 226 500,00 zł na pokrycie części kosztów budowy lokalu mieszkalnego, opisanego w par. 8 ust. 1 niniejszej umowy, realizowanego przez Dewelopera – (...) Sp. z o.o., jako pełnomocnika (...) Sp. z o.o.;
b) w wysokości 43 500,00 zł na pokrycie części kosztów prac wykończeniowych nieruchomości opisanej w par. 8 ust. 1 niniejszej umowy kredytowej, na rachunek kredytobiorcy;
c) w wysokości 1 944,00 zł na uiszczenie opłaty z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego;
d) w wysokości 2 760,55 zł na uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości;
e) w wysokości 1 350,00 zł na zapłatę prowizji od kredytu.
Jednorazową prowizję za udzielenie kredytu, Bank określił 0,50% kwoty kredytu pomniejszonej o kwotę kredytu przeznaczonego na uiszczenie prowizji, skredytowanych składek ubezpieczeniowych, a także opłaty z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, tj. kwotę 1 350,00 zł (§ 1 ust. 4 Umowy).
Stosownie do § 2 Umowy kredyt określony w § 1 ust.1 Bank wypłacić miał bezgotówkowo w transzach na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę, o ile nie będzie to sprzeczne z postanowieniami umowy – w terminach i wysokościach określonych w umowie kredytowej (ust. 1). W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków miała być przeliczana na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna, walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych" obowiązującego w dniu uruchomienia środków (ust. 2). Uruchomienie kredytu lub transzy kredytu miało nastąpić w terminie 5 dni roboczych od złożenia wniosku wraz z dokumentacją, o której mowa w umowie lub Regulaminie. Wypłata kredytu lub jego I transzy nie mogła nastąpić przed upływem 10 dni, w przypadku, gdy umowa zawarta została poza siedzibą Banku (ust. 3). Bank mógł odmówić wypłaty kredytu w przypadkach określonych w umowie i Regulaminie, a gdy kredyt wypłacany jest w transzach, Bank mógł nadto odmówić wypłaty kolejnych transz w przypadku nieterminowej spłaty rat odsetkowych od wykorzystanej części kredytu.
W § 4 ust. 1 Umowy wskazano, że spłata wszelkich zobowiązań z tytułu umowy będzie dokonywana w złotych na rachunek pomocniczy określony w każdorazowym harmonogramie spłat kredytu.
Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w walucie indeksacyjnej – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do waluty wyrażonej w umowie – obowiązującego w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 Umowy).
Stosownie do treści § 4 ust. 3 Umowy kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzania umowy wynosiło 2,67% w skali roku, na które składała się suma obowiązującej stawki DBF i stałych marży banku, która wynosiła 1,28 % (§ 6 ust. 1 Umowy).
Zabezpieczeniem spłaty kredytu były: hipoteka kaucyjna na rzecz Banku do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu na kredytowanej nieruchomości, cesja na rzecz Banku wierzytelności z tytułu umowy ubezpieczenia lokalu, weksel in blanco wraz z deklaracją do czasu przedstawienia w Banku odpisu z KW nieruchomości, ubezpieczenie z tytułu ryzyka utraty wartości nieruchomości, cesja wierzytelności umowy z deweloperem z tytułu przysługującego zwrotu wniesionych środków na budowę mieszkania wraz z potwierdzeniem przyjęcia tej cesji do wiadomości, przez dewelopera oraz ubezpieczenie kredytu z tytułu niskiego wkładu własnego (§ 8 Umowy).
Zgodnie z § 13 ust. 1 Umowy w sprawach nieuregulowanych niniejszą umową zastosowanie miały przepisy Kodeksu cywilnego, Prawa bankowego oraz „Regulaminu”, który stanowił integralną część umowy.
(dowód: Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF– k. 31-33)
Zgodnie z § 19 ust. 5 Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego, w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota raty spłaty obliczana była według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów z dnia wpływu środków.
(dowód: Regulamin produktu kredytu hipotecznego (...) – k. 35-42)
Uruchomienie pierwszej transzy kredytu zostało dokonane w dniu 30 czerwca 2006 r. w wysokości 220 651,55 zł, tj. po kursie kupna z dnia 30 czerwca 2006 r. w wysokości 2,5230 PLN, co stanowiło równowartość kwoty 87 456,02 CHF, w tym:
a) kwota 214 597,00 zł na budowę na rachunek nr (...);
b) kwota 6 054,55 zł na pokrycie kosztów udzielenia kredytu.
W dniu 13 lipca 2006 r. nastąpiło uruchomienie drugiej transzy kredytu w wysokości 35 403,00 zł, tj. po kursie kupna z dnia 13 lipca 2006 r. w wysokości 2,4980 PLN, co stanowiło równowartość kwoty 14 172,54 CHF, w tym:
a) kwota 11 903,00 zł na budowę na rachunek nr (...);
b) kwota 23 500,00 zł na prace wykończeniowe na rachunek nr (...).
Trzecia transza kredytu została uruchomiona w dniu 1 sierpnia 2006 r. w wysokości 20 000,00 zł, tj. po kursie kupna z dnia 1 sierpnia 2006 r. w wysokości 2,4170 PLN, co stanowiło równowartość kwoty 8 274,72 CHF, na wykończenie na rachunek (...).
(dowód: potwierdzenie wypłaty środków z dnia 6 lutego 2019 r. – k. 66)
W Aneksie nr (...) do Umowy sporządzonym w dniu 27 lipca 2006 r. strony dookreśliły przedmiot hipoteki kaucyjnej będącej jednym z zabezpieczeń spłaty rat kredytu.
(dowód: Aneks nr (...) z dnia 27 lipca 2006 r. – k. 171)
W rezultacie złożonego przez powódkę wniosku o podwyższenie kwoty kredytu strony postępowania Aneksem nr (...) do Umowy sporządzonym w dniu 12 czerwca 2007 r., a podpisanym w dniu 18 czerwca 2007 r. m.in. podwyższyły kwotę kredytu o 70 588,24 zł, do kwoty 346 642,79 zł.
W tym samym dniu powódka podpisała oświadczenie, w którym przyznała, iż po zapoznaniu się z występującym ryzykiem kursowym oraz ryzykiem wynikającym ze zmiennej stopy procentowej wniosła o udzielenie kredytu indeksowanego do waluty obcej.
(dowód: prośba o podwyższenie kredytu – k. 172-172v; oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej – k. 173; Aneks nr (...) z dnia 18 czerwca 2007 r. – k. 44-44v)
W dniu 20 czerwca 2007 r. nastąpiła wypłata czwartej transzy kredytu w wysokości 70 588,24 zł, tj. po kursie kupna z dnia 20 czerwca 2007 r. w wysokości 2,2110 PLN, co stanowiło równowartość kwoty 31 925,93 CHF, w tym:
a) kwota 2 800,00 zł na spłatę karty kredytowej na rachunek nr (...);
b) kwota 1 000,00 zł na spłatę karty kredytowej na rachunek nr (...);
c) kwota 11 242,15 zł na spłatę pożyczki NP. (...) z dnia 21 sierpnia 2006 r. na rachunek nr (...);
d) kwota 19 078,82 zł na spłatę pożyczki (...) z dnia 21 sierpnia 2006 r. na rachunek nr (...);
e) kwota 2 000,00 zł na spłatę ror na rachunek nr (...);
f) kwota 12 187,50 zł na spłatę kredytu (...)- (...) z dnia 20 września 2006 r. na rachunek nr (...);
g) kwota 21 691,53 zł na dowolny cel na rachunek nr (...);
h) kwota 588,24 zł na pokrycie kosztów udzielenia kredytu
(dowód: potwierdzenie wypłaty środków z dnia 6 lutego 2019 r. – k. 66)
Aneksem nr (...) do Umowy sporządzonym i podpisanym w dniu 28 listopada 2014 r. strony m.in. dokonały kapitalizacji wymagalnych wierzytelności w kwocie 516,14 CHF poprzez ich doliczenie do kapitału kredytu. W wyniku dokonanej kapitalizacji kapitał kredytu wynosił 113 981,21 CHF, co w przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF NBP z dnia 28 listopada 2014 r. stanowiło 419 758,60 zł.
(dowód: Aneks nr (...) z dnia 28 listopada 2014 r. – k. 174-175)
Aneksem nr (...) do Umowy sporządzonym w dniu 29 marca 2016 r., a podpisanym w dniu 30 marca 2016 r. strony m.in. dokonały kapitalizacji wymagalnych wierzytelności w kwocie 977,52 CHF, poprzez ich doliczenie do kapitału kredytu. W wyniku dokonanej kapitalizacji kapitał kredytu wynosił 110 637,98 CHF, co w przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF (...) Banku S.A. z dnia 29 marca 2016 r. stanowiło 442 939,15 zł.
(dowód: Aneks nr (...) z dnia 30 marca 2016 r. – k. 176-177v)
Aneksem nr (...) do Umowy sporządzonym dnia 14 lipca 2017 r., a podpisanym w dniu 26 lipca 2017 r. strony m.in. dokonały kapitalizacji wymagalnych wierzytelności wskazanych w kwocie 1 005,06 CHF oraz opłaty wskazanej w § 4 ust. 1 poprzez ich doliczenie do kapitału kredytu. W wyniku dokonanej kapitalizacji kapitał kredytu wynosił 107 048,86 CHF, co w przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF (...) S.A. na dzień 14 lipca 2017 r. wynosiło 417 051,65 zł.
(dowód: Aneks nr (...) z dnia 26 lipca 2017 r. – k. 178-179v)
Aneksem do Umowy z dnia 4 września 2017 r. m.in. umożliwiono kredytobiorcy dokonywanie spłaty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacji CHF.
(dowód: Aneks z dnia 4 września 2017 r. – k. 180-181)
Powódka początkowo spłacała raty kapitałowo-odsetkowe w PLN, a następnie – od 11 października 2017 r. – w CHF. Powódka w dalszym ciągu zobowiązana jest do spłacania należności z tytułu spornej Umowy. Cały czas także mieszka w kredytowanej nieruchomości. W nieruchomości tej nigdy nie była zarejestrowana działalność gospodarcza, zaś koszty kredytu nigdy nie były zaliczane do kosztów uzyskania przychodu prowadzonej przez powódkę działalności gospodarczej. Nigdy również nie była ona wynajmowana.
(dowód: zeznania powódki L. M. złożone na rozprawie w dniu 20 stycznia 2023 r. – k. 413-414; opinia biegłego sądowego z zakresu bankowości H. D. wraz z załącznikami – k. 452-471v)
Przy założeniu, że powódce zostałby udzielony kredyt w złotych polskich, a oprocentowany według każdorazowo aktualnej stawki WIBOR 3M ewentualnie stawki opartej o WIBOR 3M, tj. stawki DBZ/DBPLN, o której mowa w par. 13 Regulaminu nadpłata, w dniu 9 stycznia 2023 r. wynosiłaby 3 346,92 zł.
(dowód: opinia biegłego sądowego z zakresu bankowości H. D. wraz z załącznikami – k. 454)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd w całości dał wiarę dokumentom wymienionym w stanie faktycznym, bowiem żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności, a Sąd nie miał podstaw do podważenia ich wiarygodności bądź zawartej w nich treści z urzędu.
Dokonując ustaleń faktycznych Sąd oparł się również częściowo na dowodzie z przesłuchania powódki L. M. w zakresie wskazanym w ustalonym stanie faktycznym. W ocenie Sądu zeznania powódki dotyczące niespełnienia w sposób należyty obowiązków informacyjnych przez pracowników pozwanego Banku, w tym braku należytego poinformowania jej o ryzyku walutowym, sposobie ustalania kursów przez Bank itd. nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Zebrane w sprawie dowody i ustalony stan faktyczny wskazują, że w chwili zawierania Umowy kredytu powódka została należycie poinformowana i posiadała pełną świadomość ryzyka walutowego oraz warunków oferowanego kredytu indeksowanego. Powódka w oparciu o otrzymane dane i posiadaną wiedzę dokonała własnej analizy opłacalności produktów bankowych i zdecydowała się na skorzystanie z de facto jedynego dostępnego dla niej kredytu waloryzowanego walutą CHF.
Ustalając stan faktyczny Sąd oparł się również na opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości H. D. . Zdaniem Sądu opinia została sporządzona zgodnie z zasadami wiedzy i doświadczenia zawodowego biegłego, w oparciu o całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Opinia w sposób dokładny, zwięzły i wyczerpujący odpowiada na zadane w tezie dowodowej pytania .
Jednocześnie Sąd postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2023 r., na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c., oddalił wniosek strony powodowej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego oraz wniosek strony pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego w pozostałym zakresie, jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy oraz z przyczyn jakie legły u podstaw nieuwzględnienia żądania pozwu, o czym w dalszej części uzasadnienia.
Sąd ustalając stan faktyczny nie oparł się na złożonych na piśmie zeznaniach świadka R. D., bowiem o ile przedstawił on posiadaną przez siebie wiedzę dotyczącą realizacji umów kredytowych indeksowanych w CHF zawieranych w pozwanym Banku, opisał stosowane w nim procedury to nie udzielił informacji kluczowych z punktu widzenia istoty sporu, a mianowicie w zakresie prawidłowości pouczenia powódki o ryzyku kursowym, kursie waluty, spreadzie oraz kosztach kredytu.
Dopuszczony w sprawie dowód z zeznań świadka B. K. nie został zaś w toku postępowania ostatecznie przeprowadzony, gdyż wielokrotnie przesłane do świadka przesyłki listowne na podane przez pozwanego adresy były zwracane, jako niepodjęte w terminie (k. 349, 354, 360, 363).
Sąd nie poczynił ustaleń faktycznych w oparciu o pozostałe, niewymienione a przedłożone przez strony dokumenty, pisemne analizy ekonomiczne i raporty, pisma, ekspertyzy, artykuły i inne, które stanowiły dokumenty prywatne przedstawiające stanowiska stron je składających do akt sprawy, nie zawierały natomiast wiążącej Sąd rozpoznający niniejszą sprawę wykładni przepisów prawa, dotyczyły kwestii niezwiązanych z tą konkretną Umową kredytową, a zatem nie stanowiły w niniejszej sprawie faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.). Sąd potraktował je jedynie jako wyraz poglądów wzmacniających argumentację stron postępowania – podobnie jak dołączone orzecznictwo sądów.
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Powództwo główne o ustalenie podlegało oddaleniu.
Strona powodowa, po rozszerzeniu powództwa pismem z dnia 10 stycznia 2023 r. (data stempla pocztowego), ostatecznie domagała się w niniejszym postępowaniu ustalenia, że Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawarta w dniu 14 czerwca 2006 r. zawarta pomiędzy powódką, a poprzednikiem prawnym pozwanego Banku, ze zmianami, jest nieważna całości oraz zasądzenia kwoty 214 990,54 zł oraz kwoty 25 080,00 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 4 890,00 CHF od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz od kwoty 20 190,00 CHF od dnia rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty, z uwagi na nieważność Umowy kredytu. Ewentualne, w przypadku stwierdzenia przez Sąd, że powódce nie przysługuje interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., a wobec tego nie jest dopuszczalne kumulatywne uwzględnienie obydwu wskazanych powyżej roszczeń, powódka wniosła o zasądzenie kwoty 214 990,54 zł oraz kwoty 25 080,00 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 4 890,00 CHF od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz od kwoty 20 190,00 CHF od dnia rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty, z uwagi na nieważność umowy kredytu. Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia wskazanych powyżej roszczeń, wniosła o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawarta w dniu 14 czerwca 2006 r. pomiędzy powódką a poprzednikiem prawnym Pozwanego, ze zmianami, jest nieważna w całości. Ewentualnie, dopiero w przypadku uznania przez Sąd, iż umowa kredytu pozostaje ważna, wniosła o zasądzenie kwoty 70 000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz
ustalenie, że § 1 ust. 1 w zakresie słów: „indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie kredytowej oraz „Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego" zwanym dalej Regulaminem, stanowiącym integralną część umowy", § 2 ust. 2 oraz § 4 ust. 2 Umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 14 czerwca 2006 r., ze zmianami, zawartej pomiędzy powódką a poprzednikiem prawnym Pozwanego, a także § 2 Regulaminu do Umowy kredytu hipotecznego w zakresie słów: „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy” oraz § 19 ust. 5 Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powódki.
Sąd w niniejszej sprawie zawiesił postępowanie w sprawie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., podejmując postępowanie z udziałem syndyka masy upadłości pozwanego jedynie w zakresie powództwa o ustalenie (postanowienie z dnia 11 września 2023 r., sygn. akt I C 1434/19 – k. 478; postanowienie z dnia 6 listopada 2023 r., sygn. akt I C 930/23 – k. 485; postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2024 r., sygn. akt I ACz 1609/23 – k. 605-606v). Co oczywiste postępowanie to mogło zostać podjęte jedynie w zakresie roszczenia głównego o ustalenie. Dopiero bowiem po przesądzeniu o bezzasadności żądania głównego o zapłatę będzie podstawa do oceny roszczenia ewentualnego o ustalenie (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2021 r., III CZP 70/20) i podjęcia zawieszonego postępowania przy uwzględnieniu poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2024 r. (III CZP 5/24).
Zgodnie z przepisem art. 317 § 1 k.p.c. sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu.
W ocenie Sądu powództwo L. M. skierowane przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W., a następnie Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. w zakresie żądania głównego o ustalenie nieważności Umowy nadawało się do rozstrzygnięcia, wobec czego zasadnym było rozstrzygnięcie o tej części powództwa w wyroku częściowym.
Mając powyższe na uwadze, w następstwie dotychczas przeprowadzonego postępowania, Sąd doszedł do przekonania, iż powództwo w ww. zakresie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Analizę zgłoszonego powództwa o ustalenie rozpocząć jednak należało od przywołania podstawy dochodzonego przez powódkę roszczenia, a więc art. 189 k.p.c. Stosownie do tego przepisu powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 6 k.c. strona powodowa powinna wykazać istnienie po jej stronie interesu prawnego. Sąd z urzędu bada interes prawny będący materialno-prawną przesłanką powództwa o ustalenie, a ustalenie jego braku skutkuje oddaleniem powództwa wprost bez analizy żądania strony powodowej.
Interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. występuje wówczas, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa; niepewność ta powinna być obiektywna, tj. zachodzić według rozumnej oceny sytuacji, a nie tylko subiektywna, tj. według odczucia powodów. Interes ten należy rozumieć jako potrzebę wprowadzenia jasności co do konkretnego prawa lub stosunku prawnego – w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda (wyrok Sądu Najwyższego z 24 marca 1987 r., sygn. akt III CRN 57/87, OSNPG 1987, Nr 7, poz. 27). Skuteczne powołanie się na interes prawny wymaga wykazania, że oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie skutki w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i tym samym wyeliminowane zostanie ryzyko naruszenia w przyszłości praw powodów. W przypadku, gdy dojdzie już do naruszenia prawa, w związku z którym stronie służy dalej idące roszczenie np. o świadczenie (danie, czynienie, zaniechanie lub znoszenie), wyłączona jest możliwość skutecznego wystąpienia z powództwem o ustalenie, skoro sfera podlegająca ochronie jest w takiej sytuacji szersza, a rozstrzygnięcie o różnicy zdań w stanowiskach stron nabiera charakteru przesłankowego. Takie stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 marca 2002 r. sygn. akt: II CKN 919/99 (LEX nr 54376), które Sąd Okręgowy w całości podziela.
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, że strona powodowa – wbrew twierdzeniom pozwanego Banku – ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie. W przedmiotowej sprawie, oceniając interes prawny w powództwie o ustalenie, szczególną uwagę zwrócić należy na fakt, iż stronę powodową oraz pozwany Bank nadal łączy przedmiotowa Umowa kredytu, jak również brak spłaty całości zadłużenia wygenerowanego w oparciu o zawartą między stronami Umowę. W tej sytuacji nie sposób jest przyjąć, że powódce służy dalej idące roszczenie, w szczególności o przyszłe należności przysługujące Bankowi, które mogłaby ona uiścić na podstawie nieważnej – w jej ocenie – Umowy. Biorąc pod uwagę podnoszone przez stronę powodową twierdzenia o nieważności Umowy, uznać należy, że niepewność sytuacji prawnej powódki została wykazana w sposób uzasadniający rozpoznanie sprawy merytorycznie w zakresie powództwa o ustalenie.
Przechodząc do oceny powództwa – w ww. zakresie, wskazać należy na art. 58 § 1 i 2 k.c., zgodnie z którym czynność sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż w miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy jest również wskazanie przepisów regulujących umowę kredytu bankowego, tj. art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: prawo bankowe). Zgodnie z art. 69 ust. 1 prawa bankowego, w brzemieniu obowiązującym na datę zawarcia umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 wskazanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
W treści art. 69 ust. 2 prawa bankowego wskazano zatem, jakie niezbędne postanowienia powinny być zawsze ujawnione w umowie bankowej. Nie wszystkie z tych elementów stanowią essentialia negotii umowy kredytowej. Elementów konstrukcyjnych tej umowy poszukiwać należy w art. 69 ust. 1 prawa bankowego.
W ocenie Sądu, przedmiotowa Umowa, stanowiący jej integralną część Regulamin, jak również zawarte przez strony postępowania aneksy do Umowy zgodne są z art. 69 ustawy prawo bankowe i spełniają wszystkie wymogi zawarte w przytoczonym artykule, nie są próbą obejścia przepisów prawa bankowego, jak również nie wypaczają natury umowy kredytu. W przedmiotowej Umowie kwotę udzielonego kredytu ustalono na kwotę 276 054,55 zł indeksowaną kursem CHF (§ 1 ust. 1 Umowy, k. 31) – następnie podwyższoną Aneksem nr (...) o kwotę 70 588,24 zł do kwoty 346 642,79 zł. Strona powodowa nie wnosiła przy tym, aby kwotę kredytu wypłacono we franku szwajcarskim. Zdaniem Sądu odpowiadają prawu również postanowienia Umowy oraz Regulaminu odnoszące się do oprocentowania kredytu, w tym wysokość oprocentowania kredytu oraz warunki jego zmiany (§ 6 Umowy, k. 32). Zauważyć też należy, że w dacie podpisania Umowy przepisy prawa bankowego nie przewidywały obowiązku zawarcia w umowie postanowień określających mechanizm tworzenia tabel kursowych, kursów walut, czy też umożliwiających stronie wpływanie na ww. elementy. Zawarcia w Umowie takich postanowień nie domagała się również powódka.
Umowa kredytu waloryzowanego mieści się, w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 ustawy Prawo bankowe). Umowa ta nie jest zatem sprzeczna z art. 358 1 § 2 k.c. wedle którego strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Natomiast § 3 tego przepisu stanowi podstawę sądowej waloryzacji świadczeń. Należy wyjaśnić, że przepis art. 69 Prawa bankowego nie należy do przepisów określających w sposób sztywny wysokości świadczenia pieniężnego, w szczególności świadczenia kredytobiorcy, tj. kwoty kredytu, którą powinien zwrócić w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy kredytu. Z tego względu waloryzacja umowna tego świadczenia była dopuszczalna na podstawie art. 358 1 § 2 k.c. Przyjęcie za miernik waloryzacji waluty obcej nie stanowiło również naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów ani zasad współżycia społecznego. Waloryzacja umowna przy zastosowaniu jako jej miernika waluty obcej wyraża się w tym, że kredytobiorca zwraca kredytodawcy wykorzystaną sumę kredytu, przy czym w związku z kursem waluty obcej suma ta może być wyższa odpowiednio do relacji do waluty obcej. Suma wykorzystana w dniu wykonywania umowy kredytu może mieć bowiem inną wartość rynkową w wyniku indeksacji walutowej. Innymi słowy, kredytobiorca może być zobowiązany do zwrotu bankowi sumy pierwotnie wykorzystanego kredytu (w chwili wykonania umowy przez bank), ale taka wykorzystana suma (w całości lub części) może mieć inną (wyższą) wartość rynkową w okresie spłaty kredytu. Tym samym należy zaznaczyć, że zasada nominalizmu zawarta w artykule 358 1 k.c., znajduje rozszerzenie w ustępie 2 wspomnianego artykułu, umożliwiającego waloryzację w drodze umowy (wyrok Sądu Najwyższy z 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 1049/14).
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 kwietnia 2015 r. (sygn. V CSK 445/14, Lex nr 1751291), który to pogląd Sąd Okręgowy podziela i odnosi do przedmiotowej sprawy, potwierdził, że dopuszczalne jest ułożenie stosunku prawnego w taki sposób, że strony ustalą w umowie inną walutę zobowiązania i inną walutę wykonania zobowiązania. Wspomniany powyżej art. 69 Prawa bankowego statuuje, że waluty samego kredytu oraz waluta jego spłaty nie muszą być tożsame. Tym samym, dopuszczalne jest tworzenie umów realizujących essentialia negotii umowy kredytu przy założeniu spłaty wierzytelności w walucie obcej.
Biorący kredyt, zwłaszcza długoterminowy z przeliczeniem zobowiązań okresowych (rat spłacanego kredytu) według umówionej waluty (klauzula walutowa) ponosi ryzyko polegające albo na płaceniu mniejszych rat w walucie kredytu, albo większych, niż to wynika z obliczenia w tej walucie, gdyż na wysokość każdej raty miesięcznej wpływa wartość kursowa waluty kredytu w stosunku do waloryzacji tego kredytu (wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2012 r., sygn. akt II CSK 429/11, Legalis nr 526856). Podkreślenia wymaga więc, że istotną konsekwencją umowy kredytu jest brak pewności w zakresie ostatecznego całkowitego jego kosztu zarówno ze strony banku, jak i kredytobiorcy. Dotyczy to także kredytów wyrażonych w PLN, nieindeksowanych do waluty obcej, szczególnie w przypadku zastosowania zmiennego oprocentowania kredytu, zależnego od szeregu czynników, na które kredytobiorca także nie ma wpływu. W przypadku wzrostu oprocentowania w okresie kredytowania, tak samo jak w przypadku zmian na rynku walutowym, które mogą dotykać CHF, kwota wierzytelności wobec banku może ulegać zmianie, jednak nawet wówczas będzie to jedno i to samo zobowiązanie z tego samego tytułu, bez cech innych stosunków zobowiązaniowych. Zjawisko to nie stanowi naruszenia ustawy Prawo bankowe, ani Kodeksu cywilnego w zakresie prawa zobowiązań. Brak ekwiwalentności świadczeń jest więc pozorny, z uwagi na konieczność zachowania wzajemnej wartości waluty PLN i CHF. Nie można oczekiwać od banku (który jako spółka prawa handlowego prowadzi nastawioną na zysk działalność gospodarczą) udzielania kredytów bez umożliwienia mu osiągnięcia korzyści z umowy kredytu, bo tylko wówczas nie dochodziłoby do rozbieżności pomiędzy udzielonym kredytem, a zobowiązaniem do zwrotu wykorzystanego kredytu. Kredytobiorca, niedysponujący własnymi środkami pieniężnymi oraz taki kredytobiorca, który nie zamierza zaangażować posiadanych przez siebie środków finansowych, musi skorzystać z finansowego wsparcia ze strony banku, dla którego umowa kredytu jest źródłem przychodu, tym samym dochodzi do naruszenia równowagi między stroną konsumencką a spółką prawa bankowego. Nie jest to jednak równoznaczne z nieważnością umowy kredytu, ponieważ wykorzystanie mechanizmu waloryzacji nie narusza natury kredytu, gdyż zapewnia kredytodawcy zarobek w zamian za udzielenie kredytu.
W sprawie bezsporne jest, wbrew stanowisku pozwanego, że powódka zawarła przedmiotową Umowę jako konsument w rozumieniu art. 22 1 k.c. Środki uzyskane ze spornej Umowy zostały bowiem przeznaczone na sfinansowanie zakupu nieruchomości mającej jej służyć do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. W kredytowanej nieruchomości nigdy nie była zarejestrowana działalność gospodarcza, zaś koszty kredytu nigdy nie były zaliczane do kosztów uzyskania przychodu prowadzonej przez powódkę działalności gospodarczej. Zgodnie z przywołanym przepisem, konsumentem można być wyłącznie w zakresie czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z własną działalnością gospodarczą lub zawodową. Decyduje więc brak związku danej czynności z wymienioną działalnością, a nie to, czy taka działalność jest w ogóle prowadzona przez osobę dokonującą czynności prawnej. Do uznania, że mamy do czynienia z konsumentem, wystarczy brak bezpośredniego związku czynności z działalnością gospodarczą lub zawodową; istnienie pośredniego związku nie wyklucza zatem uznania danej osoby za konsumenta (K. Osajda (red.), P. Miklaszewicz, Kodeks cywilny, Komentarz, wyd. 20, 2018, Legalis).
Zawarcie umowy jako konsument nie oznacza jednak „gwarancji satysfakcji”, tj. że umowa – w szczególności taka, która wiąże się z ryzykiem i uzależniona jest od czynników zewnętrznych, niezależnych od stron – będzie ostatecznie zawsze dla konsumenta korzystna. Jak wskazał Sąd Okręgowy w Warszawie w wyroku z dnia 18 kwietnia 2016 r. (sygn. III C 275/15, Mon.Pr.Bank. 2016 nr 10, str. 3) „działanie Państwa w zakresie ochrony konsumentów winno bowiem ograniczać się do ochrony przed działaniami podstępnymi bądź nieuczciwymi, nie mogą oni natomiast oczekiwać, że państwo ochroni ich przed wszelkimi negatywnymi konsekwencjami podejmowanych przez nich decyzji gospodarczych”, który to pogląd Sąd w tym składzie w pełni podziela. Podkreślić należy, że zawarcie umowy w charakterze konsumenta nie oznacza zwolnienia konsumenta z obowiązku dokonania przy zawieraniu umowy oceny rozmiaru zaciąganego zobowiązania i związanych z nim ryzyk. Jednocześnie żadne przepisy nie zabraniają konsumentom zawierania umów wiążących się z ryzykiem, jeżeli są oni gotowi je ponieść. Od konsumenta, należycie dbającego o własne interesy, należy oczekiwać aktywności i dążenia do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości czy wszelkich niezrozumiałych kwestii szczególnie w kontekście umowy, która stanowi dla niego zobowiązanie. Jak słusznie wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 5 października 2016 r. „w relacjach cywilnoprawnych nie jest dopuszczalne faworyzowanie żadnej ze stron, choćby była konsumentem, kosztem praw profesjonalisty. Trzeba też uwzględnić stale podnoszący się poziom wykształcenia, wiedzy, doświadczenia i świadomości prawnej ogółu społeczeństwa, w tym konsumentów, coraz lepiej przygotowanych do asertywnego uczestnictwa w obrocie prawnym” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 5 października 2016 r., sygn. I ACa 47/16, Legalis nr 1533035). W ocenie Sądu, nie ma podstaw do przyznania stronie powodowej uprzywilejowanej pozycji, w której byłaby zwolniona z obowiązku przejawiania jakiejkolwiek staranności przy dokonywaniu oceny treści zawieranej umowy i od odpowiedzialności za jej skutki.
Oceny wymaga więc czy przed zawarciem przedmiotowej Umowy powódka została w sposób należyty poinformowana o treści umowy o kredyt hipoteczny waloryzowany do waluty obcej i związanych z jej zawarciem ryzykach.
W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie – w szczególności treści Umowy (k. 31-33) wynika, że powódka została poinformowana m.in. o ryzyku związanym z zaciągnięciem kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem waluty obcej, a przede wszystkim o ryzyku kursowym i tabelach kursowych . Strona powodowa nie wykazała, aby pozwany Bank nie wypełnił względem powódki ciążącego na nim obowiązku informacyjnego zarówno w zakresie spornej Umowy, jak i później zawartych aneksów. W ocenie Sądu kredytobiorczyni posiadała pełną i niezbędną wiedzę na temat spłaty rat kredytu, jak również miała świadomość istnienia kursu walutowego, jego wahań i tabel kursowych. Powódka została też poinformowana, iż uruchomienie kredytu i spłata rat kredytowych następuje według kursu kupna i sprzedaży waluty obcej, do której waloryzowany jest kredyt. Powyższe wynika przede wszystkim z postanowień Umowy i Regulaminu .
Podnoszone przez stronę powodową zarzuty dotyczące Umowy o kredyt hipoteczny waloryzowanej do waluty CHF wynikają, w ocenie Sądu, ze wzrostu kursu franka szwajcarskiego, na który pozwany Bank nie miał żadnego wpływu i z którego to wzrostu nie odniósł żadnej korzyści. Wzrost kursu CHF wynikał bowiem z działań Centralnego Banku Szwajcarii, który w 2011 r. i 2015 r. doprowadził do uwolnienia sztywnego kursu CHF do innych walut. Zmiana kursu waluty, obiektywnie niekorzystna dla kredytobiorcy, nie może stanowić podstawy do stwierdzenia, że zawarta przez powodów Umowa jest nieważna.
Zdaniem Sądu, na ważność umowy kredytu nie wpływa fakt, że waloryzacja kredytu jest dokonywana jednostronnie przez Bank w oparciu o kurs waluty u niego obowiązujący. Powódka zdecydowała się na wybór jedynego dostępnego dla niej kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, a Bank spełnił względem niej wszelkie wymagane w dacie zawierania Umowy oraz aneksów obowiązki informacyjne. Wskazać należy, że trudno jest oczekiwać od banku, by na chwilę zawierania umowy kredytu przedstawiał kredytobiorcy np. symulacje kredytu, w których kurs waluty rośnie o 100 lub 200%. Wystarczające jest, w ocenie Sądu, aby bank poinformował kredytobiorcę o ryzyku kursowym. Ostatecznie każdy kredytobiorca ryzyko to oceni inaczej. Na kredytobiorcy „odważnym”, „ryzykancie” nawet informacja o ryzyku wzrostu kursu waluty o 200% nie zrobi wrażenia, zaś inaczej zareaguje kredytobiorca „ostrożny” i „zapobiegliwy”. Sąd przyjął zatem, że strona powodowa posiadała pełną wiedzę na temat spłaty rat kredytu, to znaczy, że wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu (koszt kredytu), przeliczona na złotówki na dany dzień, podlega ciągłym wahaniom zgodnie z prawami rynków walutowych, w zależności od aktualnego kursu PLN i CHF, jak również miała świadomość istnienia kursu walutowego, jego wahań i tabel kursowych. Nie ma też wątpliwości, że wybierając zadłużenie w CHF, powódka skorzystała, z oprocentowania niższego w porównaniu z kredytem złotowym i tym samym z miesięcznie niższej raty kredytu.
Uznać również należy, iż dopuszczalne było zawarcie z Bankiem umowy o kredyt waloryzowany do waluty obcej.
Przedmiotowa Umowa, stanowiący jej integralną część Regulamin jak również zawarte później aneksy nie mogły być zatem uznane za bezwzględnie nieważne w związku z art. 58 k.c., gdyż nie naruszają przepisów prawa, ani nie zmierzają do obejścia ustawy, jak również nie są sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Z uwagi na to, iż nieważności spornej Umowy powódka doszukiwała się również w abuzywności niektórych jej postanowień koniecznym stało się odniesienie do zarzutów także w tymże zakresie. W tym miejscu należy wskazać, iż prezentowane przez powódkę stanowisko, iż abuzywność postanowień umowy wpływa na jej nieważność jest chybione. Ewentualne stwierdzenie abuzywności postanowień spornej Umowy – w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. – skutkowałoby bowiem ich bezskutecznością wobec konsumenta, nie zaś nieważnością całej Umowy. Skutek ten wynika zaś wprost z przywołanego przepisu i ugruntowany jest w orzecznictwie – zarówno krajowym, jak i europejskim.
Powódka wskazywała, iż § 1 ust. 1 Umowy określającym wysokość udzielonego kredytu oraz jego indeksację, § 2 ust. 2 Umowy określającego sposób wypłaty kredytu, § 4 ust. 2 Umowy ustalającego sposób przeliczania wysokości zobowiązania kredytobiorców, a także § 2 Regulaminu określającego definicje pojęć użytych w Umowie oraz Regulaminie, § 14 ust 1-3 i 6 Regulaminu określającego zasady zmiany oprocentowania oraz § 19 ust. 5 Regulaminu ustalającego zasady określania wysokości raty spłaty. Uznanie kwestionowanych przez stronę powodową postanowień za abuzywne wymaga subsumpcji przepisu art. 385 1 § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei paragraf 3 wskazanego artykułu definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.
Zakres zastosowania przytoczonej regulacji art. 385 1 k.c. sprowadza się do umów zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami. Dotyczy on jedynie postanowień innych niż określające główne świadczenia stron, nieuzgodnionych z konsumentem indywidualnie. Ponadto przesłankami uznania postanowień umownych jest taka ich treść, która kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Należy wobec tego zbadać umowę wiążącą strony w aspekcie wszystkich powołanych przesłanek
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie należy zastosować tzw. kontrolę incydentalną, tj. zbadanie spornych postanowień pod kątem tego, czy wypełniły one znamiona przewidziane w art. 385 1 § 1 k.c.
Zdaniem Sądu, niedopuszczalne jest uproszczenie rozpoznania niniejszej sprawy poprzez odwołanie się tylko i wyłącznie do prejudycjalnego charakteru wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Tym samym dotychczasowe orzecznictwo nie ma decydującego wpływu na interpretację sprawy, albowiem każdorazowo sąd obowiązany jest do dokonania całościowej oceny materiału dowodowego w celu ustalenia wiążącej strony treści stosunku prawnego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 grudnia 2003 r. (sygn. akt III CZP 95/03), kontrola dokonywana w trybie przepisów art. 479 36 -479 45 k.p.c. dotyczy nie analizy konkretnego stosunku zobowiązaniowego, lecz abstrakcyjnie rozumianej treści normatywnej wzorca umownego (niezależnie od tego nawet, czy znalazł on zastosowanie w następstwie zawarcia umowy), tj. na kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy.
Postanowienia Umowy kredytu oraz później zawartych aneksów, które łączą strony postępowania ustalone zostały w oparciu o preferencje powódki (konsumenta), zgłoszone we wniosku o udzielenie kredytu . Ostatecznie sama treść Umowy oraz aneksów, z wyjątkiem postanowień odzwierciedlających dane zawarte we wniosku kredytowym, nie były indywidualnie uzgadniane, co do końcowego słownego brzmienia, lecz na kształt ostatecznie przyjętego wariantu tej Umowy oraz aneksów i w ogóle na decyzję o ich zawarciu decydujący wpływ miała powódka, o czym w dalszej części uzasadnienia.
Sąd stanął na stanowisku, że w niniejszej sprawie konieczna jest całościowa kontrola, polegająca na badaniu wszystkich przesłanek abuzywności. Jest to sytuacja najwłaściwsza z punktu widzenia założeń procedury cywilnej, gdyż pozwala w oparciu o przeprowadzone postępowanie dowodowe w sposób wszechstronny i niezredukowany zrekonstruować wszystkie istotne dla przedmiotowego indywidualnego stosunku prawnego okoliczności.
W judykaturze istnieje spór co do przyjęcia czy klauzule waloryzacyjne regulują świadczenie główne, czy też nie.
Zdaniem Sądu, regulacje umowne związane z waloryzacją kredytu dotyczą głównych świadczeń stron. Co prawda ustawodawca nie określił, co należy rozumieć przez sformułowanie „główne świadczenia stron”, wskazane w art. 385 1 § 1 k.c., ale niewątpliwie są to takie elementy konstrukcyjne umowy, bez których uzgodnienia nie doszłoby do jej zawarcia. Pojęcie to z pewnością należy interpretować w nawiązaniu do elementów przedmiotowo istotnych umowy. Strona powodowa kwestionowała zapisy przedmiotowej Umowy dotyczące indeksacji, a zatem sposobu przeliczenia udzielonego im kredytu i rozliczenia wpłat dokonywanych przez nią na rzecz pozwanego tytułem spłaty zaciągniętego zobowiązania. Pojęcie „głównych świadczeń stron” w odniesieniu do umowy należy rozpatrywać w kontekście art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, zawierającego essentialia negotii umowy kredytu. Analizując kwestionowane przez powódkę postanowienia umowne stwierdzić należy, że miały one wpływ na wysokość kredytu oraz wysokość poszczególnych rat. Stanowiły częściowo klauzulę waloryzacyjną, która wprost oddziałuje na wysokość świadczenia głównego stron. Z uwagi na powyższe, nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła podstawowa przesłanka wynikająca z art. 385 1 § 1 k.c. Kwestionowane postanowienia określały bowiem główne świadczenia stron, a strona powodowa nie wykazała, aby zostały one sformułowane w sposób niejednoznaczny. Omawiane regulacje odwołują się wprost do kursu kupna lub sprzedaży waluty obowiązującego w pozwanym banku w chwili wypłaty lub spłaty kredytu. Wskazać również należy, że kredytujący bank de facto nie miał technicznej możliwości wykonania Umowy w inny sposób niż w oparciu o własne tabele kursów. Zdaniem Sądu treść tych postanowień nie budzi też wątpliwości.
Przyjmując nawet, że postanowienia te – jako dotyczące głównych świadczeń stron – nie zostały określone w sposób jednoznaczny, ewentualnie, że regulacje dotyczące waloryzacji nie regulują głównych świadczeń stron, to żądanie pozwu również nie zasługiwało na uwzględnienie.
W przedmiotowej sprawie należy zwrócić uwagę na realia zawierania umów w sprawach takich jak niniejsza, polegające na tym, że z jednej strony bank posiada pewną paletę produktów finansowych do wyboru i uzgodnienia, zaś z drugiej strony konsument zgłasza swoje konkretne potrzeby (najpierw w drodze ustnej, a po dopasowaniu konkretnego instrumentu do jego potrzeb – w drodze wniosku o udzielenie kredytu).
Niewątpliwie, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że powódka poszukiwała produktu finansowego (kredytu), który pozwoliłby jej na zakup i wykończenie nieruchomości z rynku pierwotnego. W rezultacie zgłoszone potrzeby wywołały ze strony Banku reakcję w postaci przedstawienia jedynej dostępnej dla powódki oferty, która mogłaby tego rodzaju potrzebom sprostać. Tym samym oferta przedstawiona przez pozwany Bank była ówcześnie jedyną możliwością uzyskania przez powódkę środków na realizację powyższego planu. Jakkolwiek strona powodowa w zasadzie nie wywierała wpływu na konkretne brzmienie kwestionowanych w sprawie postanowień końcowych umowy czy też aneksów, to jednak należy zauważyć, że kształt zaproponowanych warunków umownych był ściśle zdeterminowany jej potrzebami, które niewątpliwie stanowiły przejaw świadomie podejmowanych przez nią decyzji. Ponadto strona powodowa nie podnosiła twierdzeń jakoby poszczególne zapisy Umowy bądź później podpisanych aneksów były dla niej nieodpowiednie w dacie ich zawierania. Sąd zaznacza, że wskazane okoliczności nie obalają wprawdzie przesłanki nieuzgodnienia indywidualnego kwestionowanych postanowień z konsumentem, ale mają zdecydowany wpływ na ocenę zaistnienia dalszych przesłanek, o których mowa w przepisie art. 385 1 k.p.c. (rażącego naruszenia interesu konsumenta i sprzeczności dobrymi obyczajami).
Dodać należy, że zgodnie z art. 385 1 § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Pozwany zaś nie zaoferował dowodu, który w jakikolwiek sposób uwierzytelnił okoliczność, że strona powodowa miała wpływ na treść kwestionowanych postanowień.
W odniesieniu do przesłanek sprzeczności postanowień z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta, a także naruszenia zasad współżycia społecznego Sąd uznał, że strona powodowa nie wykazała zajścia tychże przesłanek w niniejszym postępowaniu, co do żadnej ze spornych klauzul. Jak podnosi się w doktrynie i orzecznictwie „dobre obyczaje” są w zasadzie odpowiednikiem „zasad współżycia społecznego”. Zgodnie z utrwaloną judykaturą do zasad tych zalicza się reguły postępowania niesprzeczne z etyką, moralnością, aprobowanymi społecznie zasadami. W rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. „działanie wbrew dobrym obyczajom” w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego wyraża się w tworzeniu przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku, zaś „rażące naruszenie interesów konsumenta” oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku zobowiązaniowym. Rażące naruszenie należy interpretować jako znaczne odbieganie przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważenia praw i obowiązków. Naruszenie interesów konsumenta ma być niewątpliwe, bezsporne i nacechowane znacznym ujemnym ładunkiem (por. m. in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2005 r., sygn. I CK 832/04, Biul. SN 2005 nr 11).
Wskazane w tym przepisie formuły prawne, służą do oceny tego, czy standardowe klauzule umowne zawarte we wzorcu umownym przekraczają zakreślone przez ustawodawcę granice rzetelności kontraktowej twórcy wzorca w zakresie kształtowania praw i obowiązków konsumenta (por. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2005 r., sygn. I CK 832/2004, Biul. SN 2005/11/13). Nie jest zatem wystarczające ustalenie nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy (sprzeczność z dobrymi obyczajami), lecz konieczne jest stwierdzenie prawnie relewantnego znaczenia tej nierównowagi (rażące naruszenie interesów konsumenta).
W kontekście stosunków prawnych łączących bank z jego klientami (stosunków umownych o charakterze ekonomicznym) przyjąć należy, że zasady współżycia społecznego wymagają od stron tych stosunków uczciwości (uczciwego obrotu) oraz lojalności. Powódka złożyła wniosek kredytowy, została zapoznana z ryzykiem kursowym, ryzykiem zmiany stopy procentowej oraz oprocentowania. W takiej sytuacji brak jest podstaw dla twierdzenia, że Umowa, którą zawarła z Bankiem narusza zasady współżycia społecznego czy też dobre obyczaje.
Sąd zważył, że ustawodawca nie sprecyzował stopnia szczegółowości postanowień przewidujących sposób i termin ustalania przez bank kursu wymiany walut, na podstawie którego obliczane są raty kapitałowo-odsetkowe. Zdaniem Sądu, sporne postanowienia zostały sformułowane na tyle precyzyjnie, na ile pozwala na to materia, której one dotyczą, a stosowanie przez bank dyrektyw wyznaczania kursów walutowych i spreadu skutkowało tym, że nie mogły one zostać ustalane w sposób dowolny, lecz podążały za kursami NBP i kursami rynkowymi.
Powódka nie wykazała również, by kurs CHF z tabeli kursowej pozwanego Banku był ustalony dowolnie, a w szczególności z rażącym pokrzywdzeniem interesów kredytobiorcy.
Biegły sądowy H. D. w dopuszczonej przez Sąd w niniejszej sprawie opinii wskazał, że przy założeniu, że powódce zostałby udzielony kredyt w złotych polskich, a oprocentowany według każdorazowo aktualnej stawki WIBOR 3M ewentualnie stawki opartej o WIBOR 3M, tj. stawki DBZ/ (...), o której mowa w par. 13 Regulaminu nadpłata, w dniu 9 stycznia 2023 r. wynosiłaby 3 346,92 zł (opinia biegłego sądowego z zakresu bankowości H. D. wraz z załącznikami – k. 454).
W ocenie Sądu na podstawie ww. danych nie można uznać, że doszło do rażącego pokrzywdzenia interesów kredytobiorcy.
Dodatkowo, Sąd pragnie podkreślić, że oczywistym ekwiwalentem świadczenia pozwanego Banku - przyznanej i efektywnie wypłaconej kwoty kredytu - jest wynagrodzenie z tego tytułu obejmujące oprocentowanie. Przy kredycie indeksowanym do waluty obcej, w tym do CHF, kwestię tę należy traktować tak jak udostępnienie kapitału w walucie obcej. Skoro bank indeksuje kwotę przyznanego kredytu do waluty obcej i ponosi z tego tytułu wszystkie z tym związane ryzyka a także musi sprostać wynikającym z tego tytułu obostrzeniom (np. wynikające z tzw. „dyrektywy S” i kolejnym jej mutacjom), to ekwiwalentem udostępnienia przez bank kapitału wyrażonego (indeksowanego) w walucie obcej jest po stronie kredytobiorcy zobowiązanie do spłaty odsetek wyliczonych z uwzględnieniem tzw. stawki LIBOR odzwierciedlającej koszt pozyskania przez bank kapitału w tejże walucie obcej, która jest znacząco niższa niż analogiczna stawka określająca pozyskanie kapitału w PLN (tzw. stawka WIBOR). Kwestia kształtowania się kursów waluty obcej jest poza możliwością odziaływania przez którąkolwiek ze stron umowy a zatem jest indyferentna dla oceny ekwiwalentności świadczeń. Nadto oceny dla potrzeb określenia sankcji przywoływanej przez powódkę należy dokonywać ex tunc, tj. winna być ona dokonywana na moment zawierania umowy kredytowej. Późniejsze wahania kursów waluty, do której odnosiła się Umowa kredytu indeksowanego są bez wpływu na ocenę ekwiwalentności świadczeń umownych stron z chwili zawierania umowy.
Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu, powódka nie wykazała, aby jej interesy jako konsumenta w omawianym stosunku zobowiązaniowym zostały w jakikolwiek sposób naruszone. W chwili zawierania Umowy powódka znała kwestionowane postanowienia, wiedziała o tym, że kredyt jest waloryzowany do waluty obcej, miała wiedzę w zakresie postanowień dotyczących ryzyka walutowego, oprocentowania, zabezpieczenia kredytu i początkowo odnosiła wymierne korzyści z wyboru tego rodzaju instrumentu finansowego.
Kolejnym argumentem wykluczającym możliwość przyjęcia, iż w niniejszej sprawie doszło do rażącego pokrzywdzenia interesów kredytobiorcy jest okoliczność czasookresu obowiązywania umowy. Została ona zawarta na okres 360 miesięcy (30 lat). Powódka, mając na uwadze chwilową zmianę kursu waluty CHF, wniosła o uznanie jej za rażąco pokrzywdzoną niejako wyjmując część rozliczeń Umowy z całego okresu kredytowania, a nie jest wiadome jak w ostatecznym rozrachunku zostałaby ona rozliczona i czy rzeczywiście doszłoby do rażącego pokrzywdzenia powódki oraz czy kurs waluty stosowany przez Bank byłby końcowo rażąco krzywdzący, czy odbiegałby od kursu rynkowego, gdyby Umowa trwała przez cały okres pierwotnie ustalony. Nie można tutaj tracić z pola widzenia treści art. 385 2 k.c. który stanowi, iż według stanu z chwili zawarcia umowy dokonuje się oceny jej postanowień wyłącznie co do zgodności z dobrymi obyczajami.
Stosownie do treści art. 354 k.c., dłużnik powinien wykonywać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – także w odpowiadający tym zwyczajom. Zdaniem Sądu jest niewątpliwe, że powódka świadomie dokonała wyboru kredytu waloryzowanego i jego warunków, które to w chwili zawierania Umowy były dla niej korzystne. Dopiero, gdy wahania rynku walutowego doprowadziły do znaczącego wzrostu kwoty rat kredytu oceniła, że kredyt nie był dla niej korzystny, a ryzyko, o którym została poinformowana, faktycznie było znaczące. Nie stanowiło to jednak wyniku naruszenia dobrych obyczajów przy zawieraniu Umowy kredytu przez pozwanego. Bezsprzecznie ryzyko jest wpisane w tego rodzaju transakcje z uwagi na wahania kursów walut, co jednak nie daje podstaw do uznania postanowień umownych jako naruszających dobre obyczaje czy uzasadnione interesy strony.
Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że wywiedzione przez powódkę roszczenie o ustalenie nieważności spornej Umowy ze względu na jego bezzasadność nie mogło zostać uwzględnione.
Dodatkowo, Sąd pragnie zauważyć, iż orzeczenia w zakresie kosztów procesu nie wydano wobec dyspozycji zawartej w art. 108 § 1 k.p.c., zgodnie z którą sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. Wobec tego, że wyrok częściowy nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w instancji, w wyroku tym nie zamieszcza się orzeczenia o kosztach. Kompleksowe rozstrzygnięcie w tym przedmiocie nastąpi zatem w wyroku końcowym, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego dotyczącego nierozstrzygniętej części żądania o zapłatę oraz żądania o ustalenie.
Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł, jak na wstępie.
Sędzia Ewa Ligoń-Krawczyk