Wyrok SN z 7 maja 2015, sygn. V KK 339/14
Data orzeczenia
7 maja 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Jacek Sobczak
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 maja 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jacek Sobczak (przewodniczący)
SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)
SSA del. do SN Dariusz Czajkowski
Protokolant Anna Kowal
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika
w sprawie S. K.
wobec, której umorzono postępowanie i zastosowano środek zabezpieczający w
sprawie o czyny z art. 190 § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 7 maja 2015 r.,
kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonej
od wyroku Sądu Okręgowego w P.
z dnia 22 kwietnia 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K.
z dnia 16 grudnia 2013 r.,
1. na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt. 10 k.p.k.
uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok
Sądu Rejonowego w K. i sprawę przekazuje temu Sądowi do
ponownego rozpoznania;
2. zarządza zwrot na rzecz oskarżonej S. K. wniesionej opłaty od
kasacji.
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy uniewinnił S. K. od
zarzutu popełnienia czynu z art. 160 § 1 k.k., zaś na podstawie art. 17 § 1 pkt 2
k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k. postępowanie o dwa zarzucane oskarżonej
przestępstwa z art. 190 § 1 k.k. umorzył i na podstawie art. 94 § 1 k.k. zastosował
wobec niej środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w szpitalu
psychiatrycznym.
Od powyższego wyroku apelację w części dotyczącej zastosowania środka
zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, złożył
obrońca oskarżonej i zarzucając niesłuszne zastosowanie tego środka, wniósł o
zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez orzeczenie wobec oskarżonej środka
zabezpieczającego w postaci skierowania jej na leczenie ambulatoryjne,
ewentualnie obowiązku lub zakazu wymienionego w art. 39 pkt 2 – 3 k.k.
Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2014 r. Sąd Okręgowy zaskarżony wyrok
utrzymał w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.
Od powyższego wyroku kasację złożył obrońca S. K., zarzucając mu:
1. rażące naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej
interpretacji pojęć zawartych w treści przepisu art. 94 k.k., tj.
sformułowań: „czyn o znacznej społecznej szkodliwości” oraz
„wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia takiego
czynu”, w kontekście czynów przypisanych S. K., co miało istotny
wpływ na treść orzeczenia, poprzez niesłuszne zastosowanie
względem S. K. środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia jej
w szpitalu psychiatrycznym;
2. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. przepisu art. 433 § 2 k.p.k.
i art. 457 § 3 k.p.k., poprzez nierozważenie wszystkich zarzutów i
wniosków apelacji, a w konsekwencji zbyt ogólnikowe wyjaśnienie
powodów rozstrzygnięcia, a przede wszystkim pominięcie zarzutu
dotyczącego konieczności i zasadności umieszczenia S. K. w
zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.
Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o
3
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do
ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej wniósł o jej
oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Natomiast prokurator Prokuratury
Generalnej, występujący na rozprawie kasacyjnej, wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku wobec zasadności podniesionych w kasacji zarzutów.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Oba zarzuty podniesione w kasacji obrońcy oskarżonej S. K. są chybione.
Odnośnie zarzutu z pkt 1 kasacji stwierdzić należy, że choć nominalnie
dotyczy rażącej obrazy prawa materialnego, tj. art. 94 § 1 k.k., w istocie stanowi on
powtórzenie zawartego w apelacji zarzutu niesłusznego zastosowania wobec
oskarżonej środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu
psychiatrycznym i sprowadza się do zanegowania przeprowadzonej w sprawie
przez Sąd pierwszej instancji oceny zebranych dowodów oraz podważenia
dokonanych ustaleń faktycznych. Taka zaś praktyka, jako w rzeczywistości mająca
na celu obejście ustawowych ograniczeń podstaw kasacji określonych w art. 523
k.p.k., jest niedopuszczalna. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest
bowiem stanowisko, zgodnie z którym powielenie w kasacji argumentacji
przedstawionej wcześniej w zwykłym środku odwoławczym może być skuteczne
jedynie w sytuacji, gdy Sąd odwoławczy nie rozpoznał należycie wszystkich
zarzutów i nie odniósł się do nich w uzasadnieniu swojego orzeczenia zgodnie z
dyspozycją art. 457 § 3 k.p.k. Nie jest bowiem funkcją kontroli kasacyjnej,
powielające niejako kontrolę apelacyjną, rozpoznanie zarzutów stawianych przez
skarżącego orzeczeniu sądu pierwszej instancji (postanowienie Sądu Najwyższego
z 21 kwietnia 2010 r., IV KK 89/10, OSNwSK 2010/1/848). W kasacji nie jest też
dopuszczalne kwestionowanie dokonanych ustaleń faktycznych (art. 523 § 1 k.p.k.).
Należy podkreślić, że Sąd Okręgowy w sposób rzetelny i wnikliwy dokonał
analizy podniesionego w apelacji obrońcy oskarżonej zarzutu niesłusznego
zastosowania w stosunku do niej środka zabezpieczającego w postaci
umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, w świetle zgromadzonego w sprawie
materiału dowodowego, poglądów doktryny prawa oraz orzecznictwa i na ośmiu
stronach uzasadnienia wykazał jego niezasadność. W tej sytuacji twierdzenie
4
skarżącego o braku rozważenia „wszystkich zarzutów i wniosków apelacji” oraz
zbyt ogólnikowym wyjaśnieniu powodów rozstrzygnięcia zarzutu z pkt 2, jest
oczywiście bezpodstawne.
Pomimo takiej oceny podniesionych zarzutów, wniesiona kasacja nie
podlega oddaleniu, gdyż Sąd Najwyższy rozpoznając ten nadzwyczajny środek
zaskarżenia, z urzędu stwierdził uchybienie, stanowiące bezwzględną przyczynę
odwoławczą. Zgodnie z art. 536 k.p.k. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację nie tylko
w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, ale też w zakresie szerszym, w
tym m.in. w wypadkach określonych w art. 439 k.p.k.. Wypadek określony w art.
439 k.p.k. w zw. z art. 536 k.p.k. zachodzi również wtedy, gdy sąd odwoławczy nie
uchylił orzeczenia sądu I instancji dotkniętego takim uchybieniem.
Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, jako że Sąd
Okręgowy utrzymał w mocy wadliwy, bo wydany z naruszeniem art. 439 § 1 pkt 10
k.p.k., wyrok Sądu I instancji.
Jak wynika bowiem z opinii sądowo-psychiatrycznej z dnia 18 czerwca 2013
r. u S. K. stwierdzono chorobę psychiczną w postaci zaburzeń urojeniowych,
wskutek której w czasie popełnienia zarzucanych jej czynów oskarżona miała
zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia swojego postępowania oraz
pokierowania nim. Biegli stwierdzili ponadto, że w aktualnym stanie psychicznym
oskarżona nie może uczestniczyć w rozprawie, gdyż jej wypowiedzi determinowane
są chorobą psychiczną, a stres towarzyszący sprawie sądowej może pogorszyć jej
stan psychiczny (k. 118-122).
Stwierdzenie przez biegłych lekarzy psychiatrów, że poczytalność
oskarżonej zarówno tempore criminis, jak i tempore procendi była zniesiona,
skutkowało uruchomieniem instytucji obrony obligatoryjnej ze wszystkimi jej
konsekwencjami wynikającymi z art. 79 k.p.k., w tym z obowiązkowym udziałem
obrońcy w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy był udział
oskarżonej (§ 3 art. 79 k.p.k.).
Jak tymczasem wynika z protokołu z dnia 4 października 2013 r., na
rozprawę stawiła się oskarżona, nie stawił się zaś jej obrońca z wyboru adw. Z. S.,
który w nadesłanym usprawiedliwieniu wskazał na kolizję terminów rozpraw i
wyraził zgodę na przesłuchanie świadków wezwanych na rozprawę pod jego
5
nieobecność. Oskarżona do protokołu oświadczyła zaś, że obrońca nie kontaktował
się z nią przed terminem rozprawy i w związku z tym nie wiedziała o jego
niestawiennictwie (k. 177, 178).
Sąd Rejonowy pomimo, że obecność obrońcy na rozprawie, w świetle opinii
biegłych psychiatrów z dnia 18 czerwca 2013 r., była obowiązkowa, kontynuował
postępowanie, uzasadniając swoją decyzję faktem, że „obrońca będzie mógł
zapoznać się z protokołem dzisiejszej rozprawy i wnieść ewentualne dalsze
wnioski, natomiast sprawa nie będzie dzisiaj zakończona z uwagi na brak opinii
biegłego psychologa” (k. 178).
W postępowaniu przed sądem I instancji zaistniało zatem uchybienie
stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt
10 k.p.k., gdyż Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę pod nieobecność obrońcy
oskarżonej w wypadku określonym w art. 79 § 1 i 3 k.p.k. w zw. z art. 374 § 1 k.p.k.
W tej sytuacji Sąd odwoławczy obowiązany był uchylić zaskarżony wyrok
Sądu pierwszej instancji, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych
zarzutów.
Nie sposób również pominąć tego, że choroba psychiczna, którą
zdiagnozowano u S. K. uniemożliwiała jej, mimo udziału obrońcy, kierowanie swym
zachowaniem w toku postępowania, co rozumieć należy, jako zdolność
prawidłowego rozumienia przez oskarżoną znaczenia czynności procesowych i
składania sensownych oświadczeń. Skoro zatem Sąd Rejonowy ustalił na
podstawie wydanej w sprawie opinii sądowo-psychiatrycznej niemożność brania
przez oskarżoną udziału w postępowaniu, którą należało uznać za długotrwałą
przeszkodę uniemożliwiającą prowadzenie postępowania, to obowiązkiem tego
Sądu było, w pierwszej kolejności, rozważenie możliwości zawieszenia
postępowania w oparciu o przepis art. 22 § 1 k.p.k. na czas trwania tej przeszkody.
Pomimo to Sąd Rejonowy wyznaczał kolejne terminy rozpraw w dniach: 30 sierpnia
2013 r., 4 października 2013 r., 18 listopada 2013 r. i 9 grudnia 2013 r. Przy czym
znamienne jest, że w dniu 9 grudnia 2013 r. rozprawa odbyła się pod nieobecność
oskarżonej, która - jak wynikało z oświadczenia obrońcy - „przewróciła się w domu i
z uwagi na stan zdrowia nie może przybyć” (k. 204). W myśl art. 374 § 1 k.p.k. w
postępowaniu zwyczajnym obecność oskarżonego na rozprawie jest obowiązkowa.
6
Wyjątki od tej zasady określa ustawa, która dopuszcza prowadzenie rozprawy pod
nieobecność oskarżonego między innymi w warunkach określonych w art. 376
k.p.k., a więc także wtedy, gdy oskarżony po złożeniu wyjaśnień, zawiadomiony o
terminie rozprawy odroczonej lub przerwanej, nie stawił się na tę rozprawę bez
usprawiedliwienia (art. 376 § 2 k.p.k.). W protokole rozprawy z dnia 9 grudnia 2013
r. brak jest jednakże informacji, czy niestawiennictwo oskarżonej Sąd uznał za
nieusprawiedliwione i postanowił prowadzić rozprawę przerwaną pod jej
nieobecność w trybie art. 376 § 2 k.p.k., czy też uznając niestawiennictwo
oskarżonej za usprawiedliwione (wszak nie mogła się stawić z uwagi na zły stan
zdrowia), mimo to nie widział przeszkód do kontynuowania rozprawy. Brak w tym
przedmiocie stosownego zapisu w protokole rozprawy nie pozwala wykluczyć, że w
tym terminie prowadzono rozprawę pod nieobecność oskarżonej, której obecność
była przecież obowiązkowa, a więc że zaistniało kolejne uchybienie stanowiące
bezwzględną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.
Stwierdzenie powyższych uchybień skutkuje uchyleniem zaskarżonego
wyroku Sądu Okręgowego i utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego w
zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia o środku zabezpieczającym w postaci
umieszczenia S. K. w szpitalu psychiatrycznym (gdyż tylko w tej części wyrok Sądu
I instancji został zaskarżony apelacją) i przekazaniem sprawy w tym zakresie do
ponownego rozpoznania temu Sądowi.
Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy w pierwszej kolejności dopuści
dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów i biegłego psychologa celem
stwierdzenia aktualnego stanu zdrowia psychicznego S. K. oraz możliwości brania
przez nią udziału w postępowaniu. W zależności od wyników tych opinii podejmie w
sprawie – z poszanowaniem powyższych uwag oraz obowiązujących przepisów
prawa materialnego i procesowego - dalsze niezbędne czynności.
Jedynie na marginesie zasygnalizować należy, że w art. 94 § 1 k.k.
określono zasadę proporcjonalności pozbawienia wolności do wagi czynu. Tylko
zatem w przypadku, „gdy nie ma wątpliwości, że właściwą karą dla sprawcy, za
popełnienie zarzucanego mu czynu (gdyby mógł ponosić odpowiedzialność karną)
byłaby bezwzględna kara pozbawienia wolności, sąd powinien podjąć decyzję o
umieszczeniu takiej osoby w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Natomiast w
7
sytuacji gdyby sąd uznał, że karą adekwatną do wagi popełnionego czynu byłaby
kara o charakterze wolnościowym, stosowanie tego środka zabezpieczającego
mogą uzasadniać wyłącznie szczególne okoliczności tego czynu” (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2015 r., IV KK 320/14, LEX nr
1622331).
Kierując się powyższą argumentacją Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.
O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na
podstawie art. 636 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.