Wyrok z 22 kwietnia 2015, sygn. I ACa 1392/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2015 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Mikołaj Tomaszewski

Sędziowie: SA Piotr Górecki

SA Bogdan Wysocki /spr./

Protokolant: insp.ds biurowości Katarzyna Kaczmarek

po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. w Poznaniu

na rozprawie

sprawy z powództwa H. T. i A. T. (1)

przeciwko Agencji (...)w W.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 22 października 2014 r. sygn. akt XII C 1187/14

oraz zażalenia powodów na zawarte w tym wyroku rozstrzygnięcie o kosztach procesu

I.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a)  powództwo oddala;

b)  zasądza od każdego z powodów na rzecz pozwanej po 3.600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego;

II.  zasądza od każdego z powodów na rzecz pozwanej po 24.550 zł (dwadzieścia cztery tysiące pięćset pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

III.  umarza postępowanie zażaleniowe i zasądza od każdego z powodów na rzecz pozwanej po 300 zł (trzysta złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.

/-/ P. Górecki /-/ M. Tomaszewski /-/ B. Wysocki

UZASADNIENIE

Pozwem złożonym w dniu 22 maja 2014 r. powodowie H. T. i A. T. (1) wnieśli o zasądzenie od pozwanej Agencji (...) na rzecz powódki H. T. – kwoty 437.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia próby ugodowej, tj. od dnia 4 marca 2014 r. do dnia zapłaty, o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda A. T. (1) – kwoty 437.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia próby ugodowej, tj. od dnia 4 marca 2014 r. do dnia zapłaty, o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów wywołanych próbą ugodową przed Sądem Rejonowym dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu.

Wyrokiem z dnia 22 października 2014 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zasądził od pozwanej na rzecz powódki H. T. kwotę 437.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 4 marca 2014 r. do dnia zapłaty (pkt 1), zasądził od pozwanej na rzecz powoda A. T. (1) kwotę 437.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 4 marca 2014 r. do dnia zapłaty (pkt 2), tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów wywołanych próbą ugodową zasądził od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwotę 25.530 zł, łącznie 51.060 zł

Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski.

J. Ł. był właścicielem nieruchomości, obejmującej zespół (...) majątku P. gmina L., powiat (...), stanowiący aktualnie działki ewidencyjne nr: (...) o łącznej powierzchni 9,2454 ha. Z dniem 13 września 1944 r. przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Zarządzeniem Ministra (...) i (...) Własnościowej nr (...) z dnia (...) r. nieruchomość ta została przekazana Agencji (...), będącej poprzednikiem prawnym pozwanej.

W dniu (...) w S. B. w (...) J. Ł. sporządził w formie zwykłej pisemnej dokument zatytułowany „darowizna”, w którym wskazał, że daruje polskiemu kościołowi (...) na ręce (...)całą jego obecnie skonfiskowaną własność w prowincji P., powiat N.. W dniu (...) (...)r. Agencja (...) otrzymała pismo K. (...).P. W. w L., w którym – z powołaniem na darowiznę otrzymaną od J. Ł. - zwrócono się o wstrzymanie sprzedaży wszystkich nieruchomości zabudowanych (pałacu wraz z parkami) będących przed (...)własnością w/w.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 11 maja 1998 r., sygn. I Ns 276/98 spadek po J. Ł. nabyli jego synowie: A. M. (1) M. S. A. M. (2) i F. M..

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Gostyniu z dnia 17 lutego 1998 r., sygn. I Ns 26/98 spadek po A. M. (1) M. S. A. M. (2) zmarłym w dniu 22 lipca 1988 r. w F. H. ( (...)) ostatnio stale zamieszkałym w F. H. ( (...)) na podstawie testamentu z dnia (...)r. nabył jego brat - F. M. – w całości.

W dniu (...) r. w P. F. M., reprezentowany przez A. T. (1), reprezentowanego przez W. K. nabył od Agencji (...) w drodze umowy sprzedaży, zawartej w formie aktu notarialnego, w trybie art. 27, art. 34 ust. 2, art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 115, poz. 741), a więc w drodze prawa pierwokupu, jako spadkobierca byłego właściciela, nieruchomość położoną w P., gmina L., powiat (...), dla której Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim Wydział V Zamiejscowy Ksiąg Wieczystych w N. prowadził księgę wieczystą o numerze (...) (...) za cenę 874.000 zł. W skład przedmiotu umowy sprzedaży – nieruchomości objętej przedmiotową umową weszły działki o numerach: (...) o powierzchni 0,6000 ha, (...) o powierzchni 2.1200 ha oraz (...) o powierzchni 7.0654 ha, to jest o łącznej powierzchni 9,2454 ha, zabudowane zespołem(...)w P..

Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie z dnia 7 grudnia 2006 r., sygn. I Ns 658/06 stwierdzono, że spadek po F. M. zmarłym w dniu(...)r. w B., ostatnio stale zamieszkałym w K. przy ul. (...) nabyli na podstawie testamentu z dnia 30 sierpnia 2000 r. wprost powodowie A. T. (1) i H. T. po ½ części każde z nich.

Powodowie oczekiwali na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. P 107/08, w której Trybunał miał odnieść się do trybu dochodzenia roszczeń związanych z reformą rolną – zapadło ono w dniu 1 marca 2010 r. W 2011 r. A. T. (1) dowiedział się, że w podobnych stanach faktycznych zapadają pozytywne rozstrzygnięcia. W dniu 23 lipca 2012 r. powodowie złożyli do Wojewody (...) wniosek o stwierdzenie, że zespół (...) w P. nie podpadał pod dyspozycję art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Decyzją z dnia 2 sierpnia 2013 r., sygn.(...). (...) (...)Wojewoda (...), działając w trybie § 5 Rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) uznał, że zespół (...) majątku P. gmina L., powiat (...) stanowiący aktualnie działki ewidencyjne nr: (...) o łącznej powierzchni 9,2454 ha, będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością J. Ł., zapisany w dniu przejęcia w księdze gruntowej P. dobra rycerskie Tom(...)(obecnie w księdze wieczystej KW (...) Sądu Rejonowego w Nowym Tomyślu) nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (...) z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (DZ. U. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Przedmiotowa decyzja uprawomocniła się z dniem 5 września 2013 r.

Zarówno powodowie, jak i F. M. zamieszkiwali poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej. F. M. od (...)do chwili śmierci był sparaliżowany.

Agencja (...) zużyła kwotę 874.000 zł stanowiącą cenę sprzedaży z umowy sprzedaży zawartej w dniu (...) z F. M. na cele związane z działalnością ustawową Agencji (...)

W dniu(...)r. H. T. i A. T. (1) złożyli do Sądu Rejonowego Warszawa – Śródmieście w Warszawie wniosek o zawezwanie Agencji (...) do próby ugodowej. Na posiedzenie niejawne w dniu 4 marca 2014 r. w sprawie o sygn. VI Co 3320/13 w imieniu Agencji(...) nie stawił się nikt, mimo prawidłowego zawiadomienia.

W ocenie Sądu Okręgowego w świetle dokonanych ustaleń faktycznych powództwo zasługiwało na uwzględnienie.

Mimo wskazania w umowie sprzedaży z dnia (...)r., jako strony Skarbu Państwa – (...) faktycznie stroną przedmiotowej umowy była Agencja (...) Nie można uznać, że Agencja działała w tym przypadku jako tzw. statio fisci Skarbu Państwa (nie była bowiem jednostką organizacyjną Skarbu Państwa, a odrębnym podmiotem wyposażonym w osobowość prawną). Nieruchomość będąca przedmiotem umowy została bowiem zarządzeniem Ministra (...) (...) Własnościowej nr (...) z dnia(...) przekazana poprzedniczce prawnej Agencji (...)a zatem wchodziła w skład (...) Skarbu Państwa. Istotą instytucji ustawowego powiernictwa jest przekazanie Agencji (...) kompetencji do wykonywania prawa własności względem przekazanych nieruchomości, mimo że samo prawo własności pozostaje przy Skarbie Państwa. Agencja wykonuje prawo własności we własnym imieniu, a więc staje się stroną zawieranych w tym zakresie umów. Z tego względu to właśnie Agencja, a nie Skarb Państwa posiada legitymację bierną w niniejszej sprawie. Poza tym z treści aktu notarialnego umowy sprzedaży jednoznacznie wynika, że pieniądze z transakcji wpłynęły na konto Agencji.

Podstawę dochodzonego roszczenia stanowił przepis art. 410 § 2 k.c. W myśl powołanego przepisu świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

W rozpoznawanej sprawie świadczenie nienależne było skutkiem odpadnięcia podstawy świadczenia po jego spełnieniu. Faktem jest, że realizacja reformy rolnej była często dokonywana w sposób wadliwy, albowiem przejmowane nieruchomości niejednokrotnie nie spełniały z różnych względów kryteriów określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Przepis § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. miał z założenia służyć naprawieniu skutków powyższych nieprawidłowości.

W chwili zawarcia umowy sprzedaży zespołu (...)w P. w dniu(...). istniała postawa prawna świadczenia po stronie F. M. w postaci zapłaty ceny sprzedaży, albowiem nieruchomość będąca przedmiotem umowy została zajęta na podstawie dekretu PKWN w 1944 r. i w obrocie prawnym funkcjonowała, jako przedmiot własności Skarbu Państwa. Jedynym sposobem wykazania niezasadności przejęcia przedmiotowego majątku przez Skarb Państwa było wszczęcie postępowania administracyjnego uwieńczonego wydaniem decyzji administracyjnej przez Wojewodę, przy czym - mimo deklaratoryjnego charakteru tej decyzji - jej skutki w zakresie materialnoprawnym, jak i otwarcie drogi do dochodzenia wszelkich roszczeń następuje dopiero z chwilą jej uprawomocnienia się. Zatem dopiero z chwilą uprawomocnieniu się przedmiotowej decyzji, co miało miejsce w dniu (...) r., doszło do odpadnięcia podstawy prawnej świadczenia, a więc to od tego momentu świadczenie poprzednika prawnego powodów stało się nienależne i rozpoczął bieg termin przedawnienia. Przepisy prawa nie zakreślają terminu na wszczęcie sprawy administracyjnej w tym przedmiocie. Zatem nie doszło do przedawnienia roszczeń powodów.

Niezależnie od powyższego nawet w sytuacji, gdyby do przedawnienia roszczeń doszło - zgodnie z twierdzeniami strony pozwanej - w dniu(...) zasadnym byłby podnoszony przez stronę powodową zarzut naruszenia art. 5 k.c. poprzez powoływanie się przez Agencję (...)na zarzut przedawnienia (wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 maja 2014 r., sygn. II CSK 441/2013, LexPolonica nr 8680550).

Poprzednik prawny powodów w 1944 r. został przez organy władzy państwowej bezprawnie wyzuty z prawa własności nieruchomości, która pozostawała we władaniu Skarbu Państwa aż do 2013 r. Umowa sprzedaży zawarta w dniu 14 kwietnia 1999 r. została w trybie pierwokupu, w celu uniknięcia sprzedaży majątku osobie trzeciej. Powodowie dopiero w(...)nabyli spadek po F. M., który w ciągu (...) przed śmiercią był sparaliżowany. Przez okres (...)powodowie czekali na rozstrzygnięcie sprawy, jaka zawisła przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie o sygn. P 107/08, w której Trybunał miał odnieść się do trybu dochodzenia roszczeń związanych z reformą rolną, co stanowiło kwestię sporną w doktrynie i orzecznictwie. W (...)uzyskali wiedzę, pozwalającą im uwierzyć w to, że możliwe jest stwierdzenie bezprawności zajęcia majątku ich poprzednika prawnego w (...)W (...)złożyli wniosek do Wojewody (...). Niezwłocznie po uprawomocnieniu się decyzji Wojewody wystąpili z wnioskiem o zawezwanie pozwanej do próby ugodowej, zaś w terminie kolejnych 2 miesięcy od terminu posiedzenia w przedmiocie próby ugodowej złożyli pozew.

Według art. 409 k.c., mającego zastosowanie do nienależnego świadczenia na mocy art. 410 § 1 k.c., obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego „dyspozycja art. 409 k.c. musi być analizowana w świetle reguły art. 406 k.c., albowiem nie może być mowy o nieistnieniu wzbogacenia, jeżeli wzbogacony uzyskał jakikolwiek ekwiwalent w związku z wyzbyciem się lub zużyciem korzyści, przy czym w tej sytuacji jego obowiązek ograniczy się co do zasady do wydania korzyści zastępczej. Przypadki zużycia lub utraty wzbogacenia, powodujące odpadnięcie wzbogacenia, muszą ograniczyć się zatem do tych tylko sytuacji, kiedy nastąpiło to bezproduktywnie, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Korzyść ta może nastąpić chociażby w związku z uniknięciem koniecznego wydatku, który musiałby być poniesiony z majątku wzbogaconego” (wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, (...) i Spraw Publicznych z dnia 12 marca 2010 r., sygn. II PK 272/2009, LexPolonica nr 3026618).

Jednocześnie przytoczenia wymaga pogląd, w myśl którego, jeżeli Skarb Państwa uzyskał korzyść bez podstawy prawnej, uznaje się, że jedynie wyjątkowo może dojść do nieproduktywnego zużycia tej korzyści. Przyjmuje się bowiem, że jeżeli korzyść weszła do budżetu państwa, zwiększając mienie państwowe, z którego pokrywane są państwowe wydatki, to wydatkowanie wzbogacenia zmniejsza pasywa Skarbu Państwa oraz deficyt budżetowy i stan wzbogacenia trwa, a sam fakt istnienia deficytu budżetowego nie uzasadnia wniosku, że Skarb Państwa nie jest już wzbogacony (Trzaskowski R. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Księga trzecia. Zobowiązania, pod. red. Gudowskiego J., LexPolonica). Pogląd ten jest aktualny również na gruncie spraw z udziałem Agencji (...)z uwagi na funkcjonalne sprzężenie ze Skarbem Państwa oraz rodzaj prowadzonej przez nią działalności.

W ocenie Sądu Okręgowego niezasadny jest zarzut pozwanej, że doszło do zużycia kwoty przekazanej przez F. M. w wykonaniu umowy sprzedaży z dnia(...)r. w rozumieniu art. 409 k.c. Pozwana nie wykazała bowiem, by wystąpiła wyjątkowa sytuacja, uzasadniająca odstępstwo od w/w reguły. Przeciwnie, w odpowiedzi na pozew wskazano, że korzyść majątkowa została zużyta na działalność ustawową Agencji (...)Skarbu Państwa, będącej poprzedniczką prawną pozwanej. Z przedłożonego przez Agencję raportu z badania sprawozdania finansowego za rok (...) r. wynika, że zobowiązania Agencji podlegające pokryciu z uzyskiwanych należności związane były z jej działalnością ustawową.

Nie zasługiwała również na uwzględnienie argumentacja pozwanej, że nieruchomość będąca przedmiotem umowy sprzedaży z(...) r. została przekazana przez J. Ł. w drodze umowy darowizny na rzecz polskiego kościoła (...)Po pierwsze treść dokumentu z dnia 24 stycznia 1986 r. nie precyzuje dokładnie przedmiotu rzekomej darowizny, co już podważa skuteczność tego oświadczenia. Po drugie strona pozwana nie wykazała, by obdarowany w ogóle złożył oświadczenie o przyjęciu darowizny, co należy do essentialia negotti umowy darowizny. Wniosku takiego nie da się wyprowadzić z treści dokumentu z dnia 27 marca 1986 r. autorstwa biskupa S. W., który informował J. Ł. o przekazaniu listy z dołączonymi dokumentami Prymasowi. Jednakże nawet przy założeniu, że obdarowany złożył przedmiotowe oświadczenie - w Rzeczpospolitej, uznać należy, że nie zostały spełnione wymagania co do formy przewidzianej dla niniejszej czynności prawnej, gdyż w tym przypadku zastosowanie znajdowały przepisy prawa polskiego (strony umowy znajdowały się w różnych państwach) przewidujące wymóg zachowania formy aktu notarialnego, zaś oświadczenie darczyńcy zostało złożone w formie z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 888 k.c. w zw. z art. 890 k.c. w zw. z art. 73 § 2 k.c.). Nadto podkreślenia wymaga okoliczność, że również w przekonaniu strony pozwanej nie doszło do zwarcia przedmiotowej umowy darowizny, skoro mimo posiadania wiedzy w tym zakresie, zdecydowała się na zawarcie umowy sprzedaży z F. M..

Wobec tego Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powódki H. T. kwotę 437.000 zł (pkt 1. wyroku) oraz od pozwanej na rzecz powoda A. T. (1) kwotę 437.000 zł (pkt 2. wyroku) tytułem należności głównej. Podstawę roszczenia odsetkowego stanowił przepis art. 481 § 1 k.c.

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt 3. wyroku, zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, przewidzianą przez art. 98 § 1 k.p.c. i tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów wywołanych próbą ugodową, zasądził od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwotę 25.530 zł, łącznie 51.060 zł. Na koszty postępowania poniesione przez każdego z powodów w wysokości po 25.530 zł złożyły się następujące kwoty: 21.850 zł – opłata sądowa od pozwu (po ½ opłaty w wysokości 43.700 zł), 3.600 zł – koszty zastępstwa procesowego (po ½ kwoty 7.200 zł) oraz koszty postępowania o zawezwanie do próby ugodowej – 80 zł (po ½ kwoty 160 zł, tj. 40 zł – opłata sądowa + 120 zł – koszty zastępstwa procesowego).

Apelację od wyroku złożyła pozwana, zaskarżyła go w całości. Pozwana zarzucała rozstrzygnięciu:

-

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1-3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa poprzez jego błędną wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że pozwana a nie Skarb Państwa posiada legitymację bierną w niniejszej sprawie;

-

naruszenie prawa procesowego, które miało wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj. art. 328 § 2 k.p.c. poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej i nieprzytoczenie przepisów prawa w zakresie nieuwzględnionego zarzutu przedawnienia;

-

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 410 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieprawidłowe przyjęcie, że: w rozpoznawanej sprawie świadczenie nienależne było skutkiem odpadnięcia podstawy świadczenia po jego spełnieniu; z chwilą uprawomocnienia się decyzji Wojewody (...) z dnia 2 sierpnia 2013 r. doszło do odpadnięcia podstawy prawnej świadczenia, a więc tj. dopiero od tego momentu świadczenie poprzednika prawnego powodów stało się nienależne;

-

naruszenie prawa materialnego, tj. 120 §1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieprawidłowe przyjęcie, że: bieg terminu przedawnienia roszczeń powodów rozpoczął się dopiero z chwilą uprawomocnienia się decyzji Wojewody (...) z dnia 2 sierpnia 2013 r., podczas gdy rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia należy odnieść do daty spełnienia świadczenia, tj. 14 (...)

-

naruszenie prawa materialnego, tj. 118 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieprawidłowe przyjęcie, że roszczenia powodów nie uległy przedawnieniu, podczas gdy roszczenie powodów uległo przedawnieniu już w kwietniu (...)

-

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 409 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji jego niezastosowanie pomimo ustalenia, że pozwana zużyła kwotę stanowiącą cenę sprzedaży na cele związane z działalnością ustawową;

-

naruszenie prawa procesowego, które miało wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj. art. 233 §1 k.p.c. poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i sformułowanie na podstawie przesłuchania powodów wniosków z tego przesłuchania nie wynikających a mianowicie, że działania pozwanej były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz że po stronie powodowej nie było zwłoki w podejmowanych działaniach w celu odzyskania zespołu (...) uzyskania decyzji administracyjnej, podczas, gdy pozwana nie podejmowała żadnych działań sprzecznych z zasadami współżycia społecznego natomiast powodowie aż do roku 2012 nie podjęli żadnych kroków prawnych mających na celu uzyskanie zwrotu nienależnego świadczenia;

-

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i nieprawidłowe przyjęcie, że podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa podmiotowego i jako taki nie zasługuje na ochronę.

Wskazując na powyższe zarzuty pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów postępowania za pierwszą i drugą instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; ewentualnie uchylenie wyroku Sądu I instancji w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego według norm przepisanych.

Zażalenie na postanowienie zawarte w punkcie 3 wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 22 października 2014 r. złożyli powodowie, zaskarżyli je w części w jakiej Sąd Okręgowy nie przyznał dla każdego z powodów oddzielnie zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu rozpoznawczym w wysokości 7.200 zł oraz w postępowaniu z wniosku o zawezwanie do próby ugodowej w wysokości 120 zł. Powodowie zarzucali rozstrzygnięciu naruszenie przepisów postępowania tj. art. 98 k.p.c. w zw. z art. 72 k.p.c. Wskazując na powyższe zarzuty powodowie wnieśli o zmianę postanowienia w zaskarżonej części poprzez zasądzenie od pozwanej tytułem zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów wywołanych próbą ugodową na rzecz każdego z powodów kwoty 29.190 zł, łącznie 58.380 zł.

Pozwana wniosła o oddalenie zażalenia oraz o zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

I.Apelacja pozwanej okazała się zasadna, jakkolwiek nie sposób podzielić wszystkich podnoszonych w niej zarzutów.

Ustalenia faktyczne sądu I instancji, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, nie budzą wątpliwości i stąd Sąd Apelacyjny przyjmuje je za podstawę własnego rozstrzygnięcia.

Ustalenia te w istocie nie są podważane w apelacji, mimo podniesienia tam zarzutu naruszenia przepisu art. 233 § 1 kpc „poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów”.

Jego analiza pozwala bowiem na przyjęcie, że intencją skarżącej nie jest tu polemizowanie z którymkolwiek z ustaleń faktycznych, poczynionych przez Sąd Okręgowy, lecz zakwestionowanie prawidłowości przeprowadzonej przez ten sąd subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod przepisy prawa materialnego, w szczególności art. 5 kc.

Zgodzić natomiast należy się z apelującą, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wszystkich wymogów, o jakich mowa w art. 328 § 2 kpc. Nie zawiera bowiem wskazania podstawy prawnej przyjętej przez sąd orzekający konstrukcji, zgodnie z którą nie doszło do przedawnienia dochodzonych pozwem roszczeń.

Uchybienie to nie jest jednak na tyle istotne, aby blokowało możliwość pełnej oceny zajętego przez sąd I instancji stanowiska w postępowaniu odwoławczym.

Jeżeli natomiast chodzi o zarzuty naruszenia prawa materialnego, to w pierwszej kolejności uznać należy za całkowicie chybioną argumentację, zgodnie z którą miało dojść do naruszenia przepisu art. 5 ustawy z dnia 19 października 1991r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012r., nr 1187 ze zm.) przez przyjęcie, iż pozwana Agencja ma legitymację bierną w sprawie o zwrot nienależnego świadczenia, uzyskanego na podstawie umowy sprzedaży z dnia(...)

Stosownie bowiem do przepisów art. 3 ust. 1 oraz art. 5 ust. 2 i 3 w/w ustawy Agencja (...) ma samodzielną osobowość prawną i w obrocie prawnym występuje zawsze we własnym imieniu, również w sprawach związanych z gospodarowaniem powierzonymi jej nieruchomościami Skarbu Państwa.

Oznacza to, że Agencja, która była stroną umowy sprzedaży i na jej podstawie uzyskała nienależne świadczenie, była zarazem jedynym podmiotem zobowiązanym prawnie do jego zwrotu.

Nie doszło także do naruszenia przez sąd I instancji przepisu art. 409 kc.

Nie było bowiem podstaw do uznania, że doszło do „bezproduktywnego” zużycia w dobrej wierze otrzymanego przez pozwaną świadczenia z tytułu ceny, tzn. w taki sposób, że nie jest już ona wzbogacona.

W przypadku nienależnych świadczeń w pieniądzu, dokonanych na rzecz osób prawnych, zwolnienie się przez takie osoby, które zobowiązane są do prowadzenia sformalizowanej rachunkowości oraz racjonalnej gospodarki finansowej, z obowiązku zwrotu świadczenia z powołaniem się na treść art. 409 kc, mogłoby nastąpić tylko w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, jak np. kradzież czy zagubienie otrzymanej gotówki.

W normalnym toku rzeczy otrzymane świadczenia wykorzystywane są natomiast na zaspokojenie zobowiązań osoby prawnej w ramach bilansowania jej działalności.

Z kolei wykorzystanie w ten sposób uzyskanego nienależnego świadczenia oznacza, wbrew poglądowi pozwanej, że nastąpiło takie jego zużycie, które skutkuje trwaniem w dalszym ciągu stanu wzbogacenia, polegającego na zmniejszeniu pasywów (por. np. wyroki Sadu Najwyższego: z dnia 14 lipca 1998r. w spr. III CKN 578/97, OSNC, z. 3 z 1999r., poz. 49 oraz z dnia 24 stycznia 2014r. w spr. (...), LEX nr 1430402).

Podzielić natomiast należy pozostałe podniesione w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego.

W pierwszej kolejności nie sposób podzielić stanowiska sądu I instancji, zgodnie z którym świadczenie kupującego F. M. z tytułu zapłaconej ceny stało się świadczeniem nienależnym, w rozumieniu art. 410 § 2 kc, dopiero z chwilą uprawomocnienia się decyzji Wojewody (...) z dnia 2 sierpnia 2013r, wydanej na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra (...) z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm., dalej nazywane „rozporządzeniem z 1 marca 1945r.”), stwierdzającej, że przedmiot umowy sprzedaży z dnia (...) nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W ocenie Sądu Okręgowego dopiero bowiem z tą datą odpadła podstawa prawna spełnionego świadczenia, co jednak jest wynikiem błędnej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa.

Wymaga bowiem podkreślenia, że decyzja wojewody wydana w oparciu o przepis § 5 w/w rozporządzenia z dnia 1 marca 1945r. nie ma znaczenia konstytutywnego i nie wpływa na prawa właścicielskie do nieruchomości. W szczególności stwierdzenie w decyzji, że dana nieruchomość nie podlegała przepisowi art. 2 ust. 1 pkt. e) dekretu o reformie rolnej nie przywraca własności poprzednim właścicielom.

Przy odmiennej wykładni zresztą trudno byłoby przyjąć, że między stronami umowy z (...) doszło do spełnienia świadczenia nienależnego, bowiem umowa ta byłaby ważna i skuteczna.

Natomiast wspomniana decyzja ma znaczenie jedynie deklaratywne i zawiera urzędowe potwierdzenie rzeczywistego stanu prawnego, a przy okazji stanowi jedyny dowód tego stanu w ewentualnych sporach na gruncie prawa cywilnego.

Odnosząc to do stanu faktycznego sprawy oznacza to, że decyzja z dnia 2 sierpnia 2013r. stwierdzała jedynie, że F. M. oraz jego poprzednicy prawni nigdy nie przestali być właścicielami nieruchomości objętej umową sprzedaży.

Skutkuje to koniecznością przyjęcia, że zapłata ceny przez poprzednika prawnego powodów na podstawie w/w umowy już z chwilą spełnienia stała się świadczeniem nienależnym z uwagi na brak ku temu podstawy prawnej ( condictio sine causa).

Przedmiotowa czynność była bowiem od początku nieważna jako sprzeczna z istotą umowy sprzedaży.

Osoba nieuprawniona nie może bowiem w sposób ważny i skuteczny przenieść własności rzeczy na osobę, która jest już jej właścicielem.

Z kolei obowiązek zwrotu świadczenia spełnionego na skutek nieważnej czynności prawnej ciąży na zobowiązanym co do zasady już od momentu jego uzyskania.

Od tego tej chwili też rozpoczyna się dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia o zwrot tego świadczenia, przedłużony ewentualnie o niezbędny okres wyznaczony dłużnikowi do wykonania tego zobowiązania (art. 118 kc, art. 120 § 1 kc, por. też np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 kwietnia 2009r. w spr. II CSK 625/08, LEX nr 520070 oraz z dnia 8 lipca 2010r. w spr. II CSK 126/10, LEX nr 602678).

Rację ma w tej sytuacji skarżąca podnosząc, że przedawnienie dochodzonych przez powodów roszczeń nastąpiło najpóźniej w (...)

Dodać należy, że bez znaczenia dla takiej konkluzji jest okoliczność, że obie strony umowy z dnia (...) nie miały wiedzy o rzeczywistym stanie prawnym objętej nią nieruchomości.

Rozpoczęcie biegu przedawnienia jest co do zasady zdarzeniem obiektywnym, niezależnym od woli i świadomości wierzyciela (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2014r. w spr. III CSK 36/14, LEX nr 1621345). Wyjątki w tym zakresie muszą znajdować oparcie w przepisach szczególnych, do których należy np. art. 442 ¹ kc.

Zgodzić należy się także ze skarżącą, że sąd I instancji naruszył przepis art. 5 kc, uznając, że podniesienie przez pozwaną zarzutu przedawnienia było nadużyciem przez nią swojego prawa oraz pozostawało w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

Przede wszystkim za nieuwzględnieniem zarzutu przedawnienia co do zasady nie powinien przemawiać sam charakter przedmiotu roszczenia. Mogłoby to bowiem prowadzić do powstania katalogu roszczeń, które w praktyce nie podlegałyby instytucji przedawnienia, która ma istotne znaczenie społeczne i gospodarcze.

Nie mają zatem w sprawie istotnego znaczenia okoliczności, w jakich doszło do spełnienia przez poprzednika powodów nienależnego świadczenia.

Natomiast nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia, tym bardziej dotyczącego najdłuższego, 10 – letniego jego terminu, mogłoby nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, na podstawie okoliczności, które wystąpiły bądź utrzymują się już po rozpoczęciu biegu przedawnienia.

Przyjmuje się, że do takich okoliczności można zaliczyć takie, jak: szczególnie dotkliwe skutki przedawnienia dla sytuacji życiowej uprawnionego, nieporadność wierzyciela w dochodzeniu swoich roszczeń (wynikająca np. z ubóstwa, choroby lub stanu umysłowego) czy nielojalność dłużnika, wyrażająca się w zniechęcaniu wierzyciela do wystąpienia z roszczeniem przerywającym bieg przedawnienia.

Poza sporem jest, że w sprawie żadna z tych okoliczności nie zachodziła.

W szczególności na przeszkodzie w dochodzeniu roszczenia nie stała, do chwili jego śmierci, obłożna choroba F. M..

Powód A. T. dysponował bowiem bardzo szerokim pełnomocnictwem do działania w imieniu uprawnionego a jego interesy z kolei na terenie Polski były reprezentowane przez zawodowych pełnomocników.

W tej sytuacji nie mogło być wystarczającym dla nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia odwołanie się do wątpliwości i różnic, jakie pojawiły się w wykładni przepisów określających organy i procedury właściwe do rozstrzygania, czy nieruchomość podlegała przepisom dekretu o reformie rolnej.

Nie było żadnych przeszkód, aby skutecznie wystąpić w każdym czasie, w okresie biegu przedawnienia, z roszczeniem do sądu powszechnego o zwrot nienależnego świadczenia, opartym na twierdzeniach o braku utraty własności nieruchomości na podstawie przepisów o reformie rolnej.

W takim przypadku, gdyby sąd uznał, w ramach jednej z koncepcji wykładni, swoją kompetencję do rozstrzygania o tym, czy nieruchomość podlegała przejściu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie reformy rolnej, mógłby wydać bezpośrednio merytoryczne orzeczenie.

Gdyby natomiast sąd przyjął, że konieczne jest w tym zakresie wydanie orzeczenia prejudycjalnego przez organ administracji państwowej, to miałby obowiązek zawieszenia postępowania na podstawie przepisów art. 177 § 1 pkt. 3) kpc lub art. 177 § 2 kpc (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991r. w spr. III CZP 90/91, OSNC, z. 5 z 1992r., poz. 72).

W tej sytuacji należy uznać, że pozwana, z powołaniem się na przedawnienie, skutecznie mogła uchylić się od obowiązku zaspokojenia dochodzonych przez powodów roszczeń (art. 117 § 2 zd. 1 kc).

Oznacza to konieczność zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego według stawki minimalnej, proporcjonalnie do wysokości zgłaszanych przez nich żądań.

Z tych przyczyn na podstawie art. 386 § 1 kpc oraz powołanych przepisów prawa materialnego Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

Z kolei o kosztach postępowania odwoławczego, obejmujących opłatę od apelacji w wysokości 43.700 zł oraz wynagrodzenie radcy prawnego w wysokości 5.400 zł orzeczono (punkt II wyroku) na podstawie przepisów art. 98 § 1 i 3 kpc, art. 99 kpc oraz art. 105 § 1 zd. 1 kpc w zw. z art. 391 § 1 kpc, przy uwzględnieniu § 2 ust. 1 i 2 oraz § 12 ust. 1 pkt. 2) w zw. z § 6 pkt. 7) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz. U z 2013r, nr 490.).

II.Biorąc pod uwagę zasadniczą zmianę wyroku, w tym w zakresie kosztów procesu, zażalenie powodów stało się bezprzedmiotowe z uwagi na brak substratu zaskarżenia.

Skutkuje to umorzeniem postępowania zażaleniowego na podstawie przepisów art. 355 § 1 kpc w zw. z art. 391 § 1 kpc w zw. z art. 397 § 2 zd. 1 kpc, przy uwzględnieniu minimalnych stawek wynagrodzenia w postepowaniu zażaleniowym, przysługujących na podstawie w/w rozporządzenia z dnia 28 września 2002r. (punkt III wyroku).

/-/ B. Wysocki /-/ M. Tomaszewski /-/ P. Górecki