Postanowienie SN z 10 stycznia 2013, sygn. IV CSK 362/12
Data orzeczenia
10 stycznia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Dariusz Dończyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
POSTANOWIENIE
Dnia 10 stycznia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner
SSN Iwona Koper (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku T. G.
przy uczestnictwie T. P. i innych, o dział spadku,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 10 stycznia 2013 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego
z dnia 16 lutego 2012 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład
spadku po J. G., X. G. i H. G. wchodzi nieruchomość składająca się z działek nr
99, 100, 101 położona w S. pozostająca w użytkowaniu wieczystym do dnia 24
2
czerwca 2011 r., zabudowana budynkiem mieszkalnym i warsztatem stolarskim
oraz dokonał działu spadku w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy T.G. na
wyłączne użytkowanie wieczyste działki nr 100 i 101 oraz prawo własności
budynków stanowiących odrębną nieruchomość o wartości 308 850 zł, przyznał
uczestnikom T. P., J. B., K. G. na współużytkowanie wieczyste po 1/3 części
działkę nr 99 o wartości 75 000 zł, nakazując wnioskodawcy wydanie działki nr 99
zgodnie z postanowieniem. Sąd Rejonowy ustalił wartość spadku oraz wartość
udziałów spadkowych, w tym udziału wnioskodawcy wynoszącego 248/896 części
na kwotę 106 405,83 zł i zasądził od wnioskodawcy spłaty na rzecz uczestników K.
G. i M. G. w kwocie po 46 338,02 zł, na rzecz E. G., J. G., M. G., J. G. w kwocie
po 11 584,50 zł oraz tytułem dopłaty do wartości udziałów na rzecz uczestników
T.P., J. B. i K. G. zasądził kwoty po 21 143, 36 zł, płatne w ciągu trzech lat od
prawomocności postanowienia. Nadto Sąd Rejonowy ustalił na kwotę 24 124
starych złotych nakład z majątku osobistego wnioskodawcy na majątek spadkowy
w postaci spłaty części ceny nabycia prawa użytkowania wieczystego
nieruchomości, który zwaloryzował do kwoty 1 183,48 zł po denominacji i w jego
rozliczeniu zasądził od uczestników T. P., K. G., K. G., J. B. na rzecz
wnioskodawcy kwoty po 142,65 zł, a od E. G., J. G., M. G.i J. G. kwoty po 35,64 zł
oraz oddalił wniosek o rozliczenie nakładów wnioskodawcy w dalszym zakresie.
Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 16 lutego 2012 r. oddalił apelację
wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego.
W jego uzasadnieniu odniósł się w pierwszej kolejności do kwestii
wygaśnięcia, po wydaniu postanowienia przez Sąd Rejonowy, wchodzącego
w skład spadku prawa użytkowania wieczystego, w następstwie upływu okresu na
jaki zostało ustanowione. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca złożył przed
upływem tego okresu, tj. w dniu 6 czerwca 2011 r. wniosek o przedłużenie okresu
użytkowania wieczystego odnośnie do gruntu stanowiącego działki nr 100 i 101,
a uczestnicy zainteresowani przydzieleniem im prawa użytkowania wieczystego
działki nr 99 złożyli w dniu 19 maja 2011 r., zachowując termin określony w art. 236
§ 2 k.c., wniosek o jego przedłużenie w odniesieniu do tej działki. Powołał się na
uzyskaną od Naczelnika Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska
Urzędu Miejskiego w S. informację, że „prawo to zostanie przedłużone po ustaleniu
3
prawnych następców nieruchomości”. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że
możliwość przedłużenia czasu trwania użytkowania wieczystego nie pozwala na
stwierdzenie, że prawo to wygasło; może być ono zatem przedmiotem działu
spadku. Oddalił zarzut zawyżenia wartości nieruchomości spadkowych, która - jak
przyjął - została prawidłowo ustalona na podstawie właściwie ocenionej przez Sąd
Rejonowy opinii biegłego; do opinii tej wnioskodawca nie zgłaszał zastrzeżeń, ani
skierowanych przeciwko jej wnioskom dowodów. Zaakceptował ocenę Sądu
Rejonowego odnośnie do niewykazania przez skarżącego twierdzeń o uzyskaniu
przez uczestników darowizn podlegających zaliczeniu na schedę spadkową
i oddalił związane z tym zarzuty. Wskazał, że nakłady poczynione przez
wnioskodawcę na majątek spadkowy po otwarciu spadków nie mają wpływu na
wartość nieruchomości podlegającej oszacowaniu według stanu z daty otwarcia
spadku. Nakłady te, które czynił wnioskodawca jako współwłaściciel, niezbędne dla
zachowania substancji rzeczy, po części obciążałyby pozostałych współwłaścicieli,
gdyby nie fakt, że tylko wnioskodawca korzystał z nieruchomości i to w zakresie
przewyższającym jego udział. Z tego względu Sąd Okręgowy nie uwzględnił
wniosków dowodowych zawartych w apelacji, dotyczących wydatków poniesionych
przez wnioskodawcę po otwarciu spadków, które nie pozwalają na ustalenie,
że były to wydatki konieczne, przewyższające wzbogacenie wnioskodawcy
wynikające z zajmowania nieruchomości w stopniu przekraczającym jego udział
w spadku. Wskazał nadto, że skarżący, będąc pouczony o czynnościach
postępowania dowodowego, nie wykazał, że dowodów tych nie mógł przedstawić
w Sądzie Rejonowym. Oddalił zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art.
3581
§ 3 k.c., uznając za dopuszczalną i prawidłową przyjętą na jego podstawie
metodę waloryzacji nakładów wnioskodawcy na majątek spadkowy w oparciu
o miernik średniej miesięcznej płacy.
Postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawca zaskarżył skargą
kasacyjną, w której zakwestionował istnienie przedmiotu działu w postaci prawa
użytkowania wieczystego. Podniósł, że prawo to wygasło, skutkiem czego
postępowanie w sprawie powinno być umorzone. W tym zakresie skarżący
sformułował zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.
o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze
4
zm. - dalej jako u.g.n.), art. 27 u.g.n., art. 236 § 2 i 3 k.c., art. 316 § 1 k.p.c. w zw.
z art.13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 386 § 3 w zw. z art. 355 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.,
a w następstwie tego także naruszenia art. 1035 k.c. w zw. z art. 212 § 1 k.c. przez
przyznanie uczestnikom spłat w zamian za nieistniejące w dacie orzekania przez
Sąd Okręgowy prawo oraz „z ostrożności procesowej” - na wypadek uznania,
że prawo to istniało - zarzucił rażące zawyżenie tych spłat. Nadto podniósł zarzut
naruszenia art. 3581
§ 1 k.c. przez nierozważnie dalszych, obok czynnika
ekonomicznego, przesłanek waloryzacji nakładów wnioskodawcy na przedmiot
spadku, w postaci interesów stron oraz zasad współżycia społecznego. W ramach
zarzutu naruszenia art. 684 w zw. z art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c.,
zakwestionował oddalenie przez Sąd Okręgowy wniosków dowodowych
zgłoszonych przez wnioskodawcę w postepowaniu apelacyjnym, w sytuacji gdy
dowody te Sąd zobligowany był przeprowadzić z urzędu.
Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Użytkowanie wieczyste jest prawem terminowym (art. 236 § 1 k.c.), które
wygasa z upływem okresu ustalonego w umowie, albo przez rozwiązanie umowy
(art. 33 ust. 1 u.g.n.). Wraz z wygaśnięciem tego prawa wygasa także związana
z nim (art. 235 § 2 k.c.) własność budynków na użytkowanym gruncie.
Przedłużenie użytkowania wieczystego może nastąpić wyłącznie przez zawarcie
umowy w formie aktu notarialnego (art. 236 § 3 k.c.). Użytkownik wieczysty może
wystąpić z żądaniem jego przedłużenia na dalszy okres w terminie określonym
w art. 236 § 2 k.c. Prawu użytkownika wieczystego w tym zakresie, które ma
normatywną postać roszczenia, odpowiada leżący po stronie właściciela gruntu
obowiązek. Wniosek o przedłużenie prawa użytkowania wieczystego może być
złożony aż do ostatniego dnia pięcioletniego terminu przed końcem okresu, na jaki
użytkowanie wieczyste zostało ustanowione. Wystąpienie z wnioskiem w terminie
przewidzianym w art. 236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n,
co pozwala zawrzeć umowę o przedłużenie użytkowania wieczystego lub
doprowadzić do jej zawarcia na drodze sądowej w sposób przewidziany w art. 64
5
k.c., po upływie okresu, na jaki zostało ono ustanowione (uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r., III CZP 94/11, OSNC 2012, nr 11, poz. 124).
Późniejsze zawarcie w takiej sytuacji umowy o przedłużenie użytkowania
wieczystego sprawia, że użytkowanie wieczyste trwa nieprzerwanie w określonych
ramach czasowych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej
uchwały, przyjęcie, że prawo użytkowania wieczystego, zgodnie z art. 33 ust. 1
u.g.n. wygasa w chwili upływu okresu na jaki zostało ustanowione, mimo złożonego
przed upływem tego okresu wniosku o jego przedłużenie, pozbawiałoby ochrony
roszczenie użytkownika wieczystego o złożenie przez właściciela oświadczenia woli
niezbędnego do zawarcia umowy o przedłużenie umowy użytkowania wieczystego.
Właściciel mógłby bowiem łatwo uchylić się od jego zrealizowania zwlekając
z zawarciem umowy. Prawo, które wygasło na skutek upływu okresu jego
ustanowienia, nie mogłoby być przedłużone.
Powyższa wykładnia art. 33 ust. 1 u.g.n. i art. 236 § 2 k.c. nie zmienia
czasowego charakteru tego prawa. Celem przyjętego w jej ramach wyłączenia
przewidzianego w art. 33 ust. 1 u.g.n. skutku upływu okresu, na jaki użytkowanie
wieczyste zostało ustanowione, jest umożliwienie jego przedłużenia już po upływie
tego okresu. Założenie, na którym jest ona oparta, zgodnie z którym przepis art.
236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n., dotyczy jedynie jego
wyłączenia na gruncie instytucji przedłużenia umowy i służy realizacji tego celu.
O zachowaniu w takiej sytuacji ciągłości użytkowania wieczystego w ramach
czasowych wynikających z zawartych umów przesądza dopiero późniejsze
zawarcie umowy o jego przedłużenie.
W okolicznościach sprawy taka umowa nie została zawarta. Sama jedynie
możliwość zawarcia umowy o przedłużenie użytkowania wieczystego, którego
okres ustalony w umowie upłynął po orzeczeniu Sądu pierwszej instancji, nie daje
podstaw do stwierdzenia że - jak przyjął Sąd Okręgowy - prawo to nadal wchodzi
w skład spadku i może być przedmiotem działu.
Wnioskodawca i uczestnicy wystąpili przed upływem okresu, na jaki
ustanowione zostało istniejące w dacie otwarcia spadku użytkowanie wieczyste,
z żądaniem przedłużenia jego terminu w odniesieniu do poszczególnych działek,
6
którymi są zainteresowani, uprzedzając tym samym w zakresie ewentualnego
podziału tego prawa wynik toczącego się postępowania o dział spadku. W tej
sytuacji właściciel gruntu zadeklarował wprawdzie wolę przedłużenia umowy, lecz
dopiero po jego zakończeniu.
Wskazać przy tym trzeba, że chociaż z treści art. 236 § 2 k.c. wynika,
iż właściciel gruntu nie może w zasadzie odmówić przedłużenia użytkowania,
to jednak odmowa jest dopuszczalna ze względu na ważny interes społeczny,
związany z niezbędnością nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania
wieczystego do realizacji celu publicznego (art. 6 u.g.n.) pozwalającego na
wywłaszczenie nieruchomości (art.112 ust. 3 u.g.n.) lub z jej niezbędnością do
realizacji innej wykonywanej w ramach ustawowych zadań inwestycji państwowej
lub samorządowej, służącej zaspokojeniu potrzeb społecznych.
Użytkownik wieczysty nabywa wobec właściciela gruntu, z chwilą zgłoszenia
żądania o przedłużenie wieczystego użytkowania z zachowaniem terminu
określonego w art. 236 § 2 k.c., roszczenie o złożenie oświadczenia woli
niezbędnego do zawarcia takiej umowy, a w razie odmowy może żądać zawarcia
umowy na drodze sądowej. Roszczenie staje się wymagalne z chwilą powstania.
Roszczenie to ma charakter majątkowy i podlega dziedziczeniu. W postępowaniu
sądowym o jego realizację, po stronie powodowej współużytkowników wieczystych
istnieje współuczestnictwo konieczne. Sąd uwzględnia powództwo, jeżeli nie
zaistnieją podyktowane ważnym interesem społecznym przesłanki do odmowy
przedłużenia użytkowania wieczystego na dalszy okres. W razie oddalenia
powództwa użytkowanie wieczyste wygasa z upływem okresu na jaki zostało
ustalone. Powstałe po otwarciu spadku roszczenie o przedłużenie użytkowania
wieczystego, wchodzi w skład spadku w miejsce przysługującego spadkodawcy
prawa użytkowania wieczystego, które nie zostało przedłużone na dalszy okres
mimo zgłoszenia przez spadkobiorców stosownego żądania z zachowaniem
terminu z art. 236 § 2 k.c. Rozstrzygnięcie przez sąd w sprawie o dział spadku
o przydzieleniu lub podziale tego roszczenia między poszczególnych
spadkobierców spełni, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, wymaganie
właściciela gruntu ustalenia prawnych następców dotychczasowego użytkownika
7
wieczystego, uprawnionych do zawarcia umowy o przedłużenie użytkowania
wieczystego.
Z tych przyczyn trafne okazały się zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 u.g.n.,
art. 236 § 2 i 3 k.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.,
co niezależnie od błędnych wniosków, jakie wywodzi z tego skarżący uzasadnia,
zgodnie z jego wnioskiem uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie
sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Bezprzedmiotowe jest rozważanie zarzutu naruszenia, z przyczyn
podnoszonych przez skarżącego, art. 3581
§ 1 k.c. w związku ze wskazanym
w jego uzasadnieniu art. 3581
§ 3 k.c., które w sprawie nie znajdują zastosowania.
W świetle art. 3581
§ 1 k.c. zasada nominalizmu odnosi się wyłącznie do
zobowiązań pieniężnych w ścisłym znaczeniu, bez względu na źródła ich
powstania. Są to zobowiązania, w których świadczenie pieniężne jest
świadczeniem głównym od początku. Od takich zobowiązań odróżnić należy
zobowiązania z natury niepieniężne, w których występują świadczenia pieniężne.
Należą do nich odszkodowania pieniężne, wyrównanie bezpodstawnego
wzbogacenia, zwrot wartości poczynionych nakładów. Celem tych stosunków
zobowiązaniowych jest przywrócenie oznaczonego dobra, a niemożliwość jego
przywrócenia w naturze powoduje, że zostaje ono zastąpione świadczeniem
pieniężnym będącym jego surogatem.
Przedmiotem roszczenia o zwrot nakładu poczynionego na spadek jest
wartość tego nakładu w chwili jego zwrotu. Jeżeli nakład był poczyniony w postaci
wpłaty pieniężnej, roszczenie o jego zwrot nie obejmuje wpłaconej sumy pieniędzy,
ale tę wartość - wyrażoną w określonej sumie pieniędzy - która na skutek tego
nakładu powstała (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r.,
II CSK 329/10 nie publ.). Ustalenie wielkości tego rodzaju świadczeń następuje na
zasadach właściwych dla danego rodzaju stosunku zobowiązaniowego, bez
odnoszenia się do zasady nominalizmu. Nie podlegają one – jak błędnie przyjęły
Sądy orzekające w sprawie - waloryzacji na podstawie art. 3581
§ 3 k.p.c..
Sąd Okręgowy oddalił zgłoszone przez wnioskodawcę w postępowaniu
apelacyjnym wnioski dowodowe jako nieprzydatne do wykazania objętych tezą
8
dowodową twierdzeń, a przez to nieistotne dla rozstrzygnięcia, a nadto spóźnione
wobec niewykazania przyczyn usprawiedliwiających ich niezgłoszenie przed
Sądem pierwszej instancji.
Pominięcie przez sąd określonego dowodu w wyniku wadliwej oceny, że nie
jest on z jakiejkolwiek przyczyny istotny dla rozstrzygnięcia mieści się w zarzucie
naruszenia art. 217 § 2 k.p.c., którego jednakże skarżący nie podnosi. W tej
sytuacji nie może odnieść skutku polemika ze stanowiskiem Sądu Okręgowego
odnośnie do nie uwzględnienia wniosków dowodowych skarżącego, kwestionująca
je jedynie na płaszczyźnie braku przesłanek do zastosowania art. 381 k.p.c..
Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia (art. 39815
§ 1
i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821
i art. 13 § 2
k.p.c.).