Postanowienie SN z 6 lutego 2013, sygn. V CZ 83/12
Data orzeczenia
6 lutego 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Anna Owczarek
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 6 lutego 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Anna Owczarek (przewodniczący)
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
w sprawie z powództwa G. B.
przeciwko L. L.
o uchylenie obowiązku alimentacyjnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 6 lutego 2013 r.,
zażalenia pozwanego na postanowienie zawarte w pkt. 2 wyroku Sądu
Okręgowego
z dnia 2 marca 2012 r.,
1) zmienia zaskarżone postanowienie w ten sposób,
że zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 300 zł
(trzysta) tytułem zwrotu kosztów postępowania
apelacyjnego;
2) zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 120 zł
(sto dwadzieścia) tytułem kosztów postępowania
zażaleniowego.
2
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem, zawartym w punkcie 2 wyroku
z dnia 2 marca 2002 r. Sąd Okręgowy odstąpił od obciążenia powódki kosztami
postępowania za drugą instancję. Przyczyną zwolnienia powódki od obowiązku
zwrotu kosztów przeciwnikowi była jej sytuacja materialna.
Pozwany w zażaleniu domagał się zmiany tego postanowienia przez
zasądzenie od powódki na jego rzecz kwoty 300 zł, zarzucając że narusza ono art.
102 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz niezastosowanie art. 98 § 1 i 3
w związku z § 6 pkt 3 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz
ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej
z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Ponadto z naruszeniem art. 328 § 2
k.p.c. Sąd Okręgowy niedostatecznie uzasadnił orzeczenie w tym przedmiocie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawowa zasada orzekania o kosztach procesu (art. 98 § 1 k.p.c.),
stanowiąca o obowiązku strony przegrywającej sprawę zwrotu kosztów
wygrywającemu przeciwnikowi, została uzupełniona zasadami kompensaty,
słuszności i zawinienia (art. 100 do 1041
i 110 k.p.c.). Oparcie rozstrzygnięcia
o kosztach procesu na jednej z uzupełniających reguł orzekania o kosztach,
powinno być poprzedzone stwierdzeniem, że sytuacja zaistniała w sprawie
wskazuje na celowość wyłączenia normy ogólnej, podyktowanego przewidzianymi
w nich względami. Możliwość obciążenia strony przegrywającej jedynie częścią
kosztów albo nieobciążenia jej w ogóle tymi kosztami, uzależniona jest, stosownie
do art. 102 k.p.c., od wyłonienia się w sprawie wypadków szczególnie
uzasadnionych, wskazujących że ponoszenie kosztów pozostawałoby
w sprzeczności z powszechnym odczuciem sprawiedliwości oraz zasadami
współżycia społecznego. Należą do nich okoliczności związane z przebiegiem
sprawy - charakter zgłoszonego roszczenia, jego znaczenie dla strony, subiektywne
przekonanie o zasadności roszczenia, przedawnienie roszczenia oraz leżące
poza procesem – sytuacja majątkowa i życiowa strony. Ocena, czy takie wypadki
3
wystąpiły w konkretnej sprawie należy do sądu, który powinien dokonać jej
w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zasad współżycia
społecznego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r.,
II CZ 51/11, niepubl.; z dnia 1 grudnia 2011 r., I CZ 26/11, niepubl.; z dnia
4 kwietnia 2012 r. II PZ 6/12, niepubl.; z dnia 27 kwietnia 2012 r., I CZ 2/12 i I CZ
4/12, niepubl.). Przeprowadzone przez sąd wartościowanie podlega kontroli
instancyjnej i może być podważone wtedy, gdy jest rażąco niesprawiedliwe
(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZ 17/12,
niepubl.; z dnia 23 maja 2012 r. III CZ 25/12, niepubl.). Przyjęte zostało
w orzecznictwie, że nie jest okolicznością wystarczającą do nieobciążania strony
kosztami przegranego procesu jej trudna sytuacja ekonomiczna, która uzasadniała
zwolnienie od kosztów sądowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia
15 czerwca 2011 r., V CZ 42/11, niepubl.; z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CZ 93/12,
niepubl.; z dnia 23 maja 2012 r., III CZ 25/12), chociaż może stanowić przyczynek
do rozważenia, czy nie zachodzi szczególny wypadek (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CZ 93/12, niepubl.). Nie zasługiwało na
podzielenie stanowisko Sądu Okręgowego, że za nieobciążaniem powódki
kosztami postępowania apelacyjnego przemawia jej trudna sytuacja materialna. Nie
uwzględnia ono wszystkich okoliczności, które należało wziąć pod uwagę
w rozpoznawanej sprawie. Pomija jej charakter, odnoszący się do uzyskania
środków utrzymania i jego znaczenie dla obu stron oraz porównanie ich sytuacji.
Przekonanie o zasadności stanowiska zajmowanego w procesie, które może
stanowić o „wypadku szczególnie uzasadnionym” doznaje znacznego osłabienia
w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia
15 czerwca 2011 r., V CZ 24/11, niepubl. i z dnia 30 marca 2012 r., III CZ 13/13,
niepubl.). Decyzja o zainicjowaniu go powinna być poprzedzona analizą przyczyn
oddalenia powództwa i oceną ryzyka przegrania sprawy w postępowaniu
apelacyjnym, także w odniesieniu do ponoszenia kosztów tego postępowania.
Nie ma podstaw do uznania, że sytuacja pozwanego jest korzystniejsza od
położenia powódki; pozwany nie posiada własnych źródeł utrzymania,
a wynagrodzenie jego matki jest znacząco niższe od emerytury powódki. Odmowa
przyznania pozwanemu kosztów postępowania apelacyjnego nie była słuszna,
4
a zestawienie z wysokością alimentów prowadzi do istotnego uszczuplenia środków
utrzymania. Nie było podstaw do przyjęcia, że spełnione zostały wymagania,
zezwalające na zastosowanie wyjątku od zasady przewidzianej art. 98 § 1 i 3
w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39816
zdanie
pierwsze w związku z art. 3941
§ 3 k.p.c., postanowił jak w sentencji postanowienia
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego oparte zostało
na zasadzie odpowiedzialności za wynik sprawy na tym etapie postępowania,
stosownie do art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 391 § 1, art. 39821
i art. 3941
§ 3 k.p.c.
oraz w związku z § 13 ust. 2 pkt 2, § 6 pkt 3 cyt. rozp.