Postanowienie SN z 20 czerwca 2013, sygn. IV CSK 732/12
Data orzeczenia
20 czerwca 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Iwona Koper
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 199
kpc
art. 232
kpc
art. 233
kpc
art. 328
kpc
art. 366
kpc
art. 379
kpc
art. 398
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
POSTANOWIENIE
Dnia 20 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Anna Kozłowska
w sprawie z wniosku F. P.
przy uczestnictwie M. P. – G., B. P., W. P. i K. T.
o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w T.
z dnia 21 grudnia 1982 r. w sprawie …715/82
o stwierdzenie nabycia spadku po A. K.,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 20 czerwca 2013 r.,
dwóch skarg kasacyjnych: wnioskodawcy i uczestniczki postępowania K. T. oraz
uczestnika postępowania W. P.
od postanowienia Sądu Okręgowego w T.
z dnia 30 listopada 2011 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu
Rejonowego w T. z dnia 13 czerwca 2011 r. sygn. akt
[…] i odrzuca wniosek;
oddala wniosek M. P. – G. o zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 13 czerwca 2011 r. oddalił
wniosek F. P. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 grudnia
1982 r. (…715/82), stwierdzającego, że spadek po A. K. zmarłej dnia 14
października 1982 r., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 21 czerwca
1982 r. nabyła wnuczka M. P. (obecnie M. P.- G.).
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni w powołanym wyżej testamencie
notarialnym oświadczyła, że do całości spadku powołuje wnuczkę M. P. W sprawie
spadkowej …715/82 uczestniczyli spadkobiercy ustawowi, którzy nie kwestionowali
ważności testamentu. Po zakończeniu tej sprawy M. P. – G. otrzymała, jako
spadkobierczyni po A. K., odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość
położoną w T., które podzieliła między spadkobierców ustawowych F. P., W. P., B.
P. i K. T. Z wniosku F. P. toczyło się w 1999 r. postępowanie o stwierdzenie
nabycia spadku po F. P. zmarłym dnia 26 listopada 1946 r. i ponownie po A. K. z
udziałem pozostałych żyjących dzieci spadkodawców W. P., B. P., K. T. Na
rozprawie w dniu 14 lipca 1999 r. W. P. złożył zapewnienie spadkowe, że A. K. nie
pozostawiła testamentu. Postanowieniem z dnia 14 lipca 1999 r. (…918/99) Sąd
Rejonowy w T. stwierdził nabycie spadku po F. P. i A. K., po której spadek na
podstawie ustawy nabyły dzieci F. P., W. P., B. P. i K. T. po ¼ części każde z nich.
M. P. – G. nie brała udziału w tym postępowaniu i nie była o nim poinformowana.
K. T. zwróciła się w dniu 16 kwietnia 2002 r. do Prezydenta Miasta T. o wszczęcie
postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody […] z dnia 20
kwietnia 1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości położonej w T. przy ul. K. 1
stanowiącej wcześniej własność A. K. Decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i
Rozwoju Miast z dnia 31 października 2002 r. stwierdzono, że orzeczenie o
wywłaszczeniu zostało wydane z naruszeniem prawa. W 1999 r. spadkobiercy
ustawowi wystąpili na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r. z wnioskiem
o odszkodowanie z tytułu szkody poniesionej na skutek wydania decyzji o
wywłaszczeniu. Decyzją z dnia 3 lutego 2004 Minister Infrastruktury odmówił
przyznania odszkodowania. Decyzją z dnia 25 października 2007 r. Minister
Budownictwa odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 3 lutego 2004 r.
Decyzją z dnia 5 marca 2008 r. Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję
3
Ministra Budownictwa z dnia 25 października 2007 r. W dniu 1 kwietnia 2008 r. K.
T. wystąpiła do Sądu Okręgowego w B. z powództwem o zapłatę przeciwko
Skarbowi Państwa z tytułu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, podając
że jest spadkobierczynią po niej na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r.
Oceniając żądanie zmiany postanowienia spadkowego Sądu Rejonowego
w T. z dnia 21 grudnia 1982 r., które oparte zostało na podstawie z art. 679 § 1
k.c., Sąd Rejonowy wskazał, że art. 948 k.c. dotyczy sytuacji, gdy dyspozycje
testamentu są niewystarczająco sprecyzowane, niejasne i służy usunięciu tych
niejasności. Niedopuszczalne jest natomiast uzupełnienie testamentu w drodze
wykładni, dodanie nowych rozrządzeń nie dokonanych przez spadkodawcę.
Interpretacja testamentu może więc dotyczyć tylko treści zawartej w testamencie.
Testament A. K. wyrażający wolę spadkodawczyni, aby spadek w całości przypadł
jej wnuczce M. P. – G., uznał Sąd Rejonowy za jasny i niewymagający interpretacji.
Nie zmienia tego fakt, że jak podała wnioskodawczyni we wniosku o stwierdzenie
nabycia spadku po A. K. z 1982 r., w jego skład wchodzi lokal mieszkalny i rzeczy
osobiste spadkodawczyni. Nie ma też znaczenia dla jego treści stan świadomości
obecnego wnioskodawcy i jego rodzeństwa co do składu spadku objętego
testamentem. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska wnioskodawcy i uczestników,
że dopiero aktywność M. P. – G. w sprawie o odszkodowanie dała podstawę do
wystąpienia z obecnym wnioskiem. Uwzględniając twierdzenia, na których został
oparty wniosek o zmianę postanowienia spadkowego Sąd Rejonowy stwierdził, że
powinien on zostać zgłoszony, zaraz po zmianie ustroju społeczno - politycznego
albo w 1999 r., gdy uczestnicy wnieśli ponowne sprawę o stwierdzenie nabycia
spadku po matce, a przy najbardziej korzystnej dla wnioskodawcy interpretacji
najpóźniej w dniu 3 lutego 2004 r., kiedy to Minister Infrastruktury odmówił
spadkobiercom ustawowym odszkodowania z wywłaszczoną nieruchomość
stanowiącą uprzednio własność spadkodawczyni. Wszystkie czynności związane
ze złożeniem ponownego wniosku o stwierdzenie spadku po A. K. i F. P. w 1999 r.
były bowiem podejmowane w celu uregulowania kwestii własności przedmiotowej
nieruchomości, co zgodnie zeznali wnioskodawca i uczestnicy.
Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżył apelacją wnioskodawca
w oparciu o zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 948 k.c. Wnosił o zmianę
4
postanowienia, uwzględnienie wniosku przez stwierdzenie, że spadek nabyli
wnioskodawca i uczestnicy po ¼ z wyjątkiem prawa do lokalu mieszkalnego, które
w drodze zapis nabyła wnuczka M. P. –G. lub jego uchylenie.
Sąd Okręgowy w T., który oddalił apelację postanowieniem z dnia
30 listopada 2011 r., podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz
dokonaną przez ten Sąd ich ocenę prawną. Zaakceptował pogląd prawny Sądu
Rejonowego, zgodnie z którym wykładnia testamentu jest potrzebna tylko wówczas,
gdy jakiekolwiek jego elementy są niejasne, podczas gdy – jak trafnie przyjął ten
Sąd – przedmiotowy testament zawierający jedno rozrządzenie dysponujące
całością spadku na rzecz wnuczki spadkodawczyni jest całkowicie jasny.
Podtrzymał pogląd Sądu pierwszej instancji, że wykładnia testamentu może
dotyczyć tylko jego treści i tego co znalazło w niej wyraz, niedopuszczalne jest
natomiast uzupełnianie w drodze wykładni treści testamentu nawet gdyby
z okoliczności wynikało, iż rzeczywista wola spadkodawcy była inna. Wskazał przy
tym, że jak wynika to z samych wypowiedzi uczestników, testatorka miała co
najmniej świadomość co do składu majtku podlegającemu dziedziczeniu, jako
obejmującego także roszczenia związane z utraconym majątkiem. Z uwagi na
stwierdzoną oczywistą bezzasadność wniosku Sąd Okręgowy, akceptując
stanowisko Sądu Rejonowego w kwestii niezachowania terminu do wystąpienia
z wnioskiem, poniechał szerszego odnoszenia się do niej.
Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Okręgowego wnieśli uczestnik W. P. oraz
wnioskodawca i uczestniczka T. T. zarzucając w nich naruszenie art. 948 k.c., art.
961 k.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz w zw. z
art. 679 k.c.
Wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności powstaje w sprawie zagadnienie dopuszczalności
wystąpienia przez wnioskodawcę na podstawie art. 679 § 1 i § 2 k.p.c. z wnioskiem
o zmianę postanowienia spadkowego z dnia 21 grudnia 1982 r. w sytuacji gdy
oprócz postanowienia, którego wniosek dotyczy funkcjonuje w obrocie prawnym
5
drugie (późniejsze) prawomocne postanowienie z dnia 14 lipca 1999 r.
stwierdzające w odmienny sposób nabycie spadku po A. K., a uwzględnienie
wniosku prowadziłoby do utrwalenia stanu, w którym nadal istnieją dwa
prawomocne postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tym samym
spadkodawcy.
Właściwą drogą prowadząca do wyjścia z sytuacji istnienia dwóch
prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym
spadkodawcy jest wznowienie postępowania, w którym wydane zostało późniejsze
postanowienie, na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - na wniosek
uczestnika tego postępowania lub na podstawie art. 524 § 2 k.p.c. - na wniosek
zainteresowanego, który w tym postępowaniu nie brał udziału (uchwała 7 sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013, nr 1,
poz. 1). We wznowionym postępowaniu sąd uchyla wydane w nim późniejsze
postanowienie i odrzuca wniosek, albo umarza postępowanie. Jak wskazał Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 10 lipca 2012 r, z punktu widzenia podstawy
wznowienia postępowania w postaci kolizji prawomocnych postanowień
o stwierdzeniu nabycia spadku obojętne jest, czy są one zgodne z rzeczywistym
stanem faktycznym i prawnym, istotne jest jedynie wydanie późniejszego
postanowienia z naruszeniem prawomocności materialnej wcześniejszego
prawomocnego postanowienia. Okoliczność, że stwierdzenie nabycia spadku jest
niezgodne z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, sytuująca się na
płaszczyźnie prawa materialnego, stanowi natomiast przyczynę wzruszenia
prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w oparciu o art. 679
§ 1 k.p.c.
Wniosek o dokonanie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku
na podstawie art. 679 § 1 k.p.c. nie zapoczątkowuje nowego postępowania
spadkowego, postanowienie o zmianie postanowienia o stwierdzeniu nabycia
spadku jest postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Pozytywne
postanowienia w postępowaniu nieprocesowym, rozstrzygające co do istoty sprawy
korzystają z powagi rzeczy osądzonej między wszystkimi uczestnikami w zakresie
objętym przedmiotem rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.). Przedmiot powagi rzeczy
osądzonej prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wyznacza
6
osoba spadkodawcy, postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tej samej
osobie mają więc ten sam przedmiot rozstrzygnięcia.
Powaga rzeczy osądzonej wyklucza możliwość ponownego rozpoznania tej
samej sprawy, wniesiony w niej pozew podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2
k.p.c.). Przyczyny odrzucenia pozwu sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym
stanie sprawy. Sąd apelacyjny bierze pod uwagę przyczyny odrzucenia pozwu jako
przyczyny nieważności postępowania (art. 379 pkt 1-3 k.p.c.).
Przepisy normujące odrzucenie pozwu mają mutatis mutandis zastosowanie
w postępowaniu nieprocesowym w odniesieniu do odrzucenia wniosku.
Dopuszczenie odstępstw od zasady związania sądu prawomocnym orzeczeniem
(od 365 k.p.c.) nie wyłącza samo przez się przyznania tym orzeczeniom powagi
rzeczy osądzonej.
Z powyższych względów odrzuceniu z powodu powagi rzeczy osądzonej
(art. 199 § 1 pkt 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) podlega wniosek o zmianę
postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 679 § 1 k.p.c.), jeżeli poza
prawomocnym postanowieniem, którego dotyczy żądanie zmiany wydane zostało
kolejne prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym
spadkodawcy.
W okolicznościach przedmiotowej sprawy, uwzględniając powagę rzeczy
osądzonej postanowienia dnia 14 lipca 1999 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po A.
K., odrzuceniu podlegał wniosek o zmianę wcześniejszego postanowienia o
stwierdzeniu spadku po tej samej spadkodawczyni z dnia 21 grudnia 1982 r.
Z tych względów Sąd Najwyższy, który w zakresie zaskarżenia bierze
z urzędu pod uwagę nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji
(art. 39813
§ 1 w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c.), uchylił postanowienia obu sądów
i odrzucił wniosek (art. 39819
k.p.c.) oraz oddalił wniosek uczestniczki M. P.- G. o
zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wobec braku podstaw do
odstąpienia od zasady przewidzianej w art. 520 § 1 k.p.c.
7