Postanowienie SN z 29 sierpnia 2013, sygn. I CSK 716/12
Data orzeczenia
29 sierpnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Grzegorz Misiurek
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 29 sierpnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
w sprawie z wniosku Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji
w m. st. Warszawie S.A. w Warszawie
przy uczestnictwie B. W., M. T., K. S.
i A. W.
o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 29 sierpnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej uczestników
od postanowienia Sądu Okręgowego w W.
z dnia 3 kwietnia 2012 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w W., po rozpoznaniu sprawy z wniosku Miejskiego
Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie S.A. przy
uczestnictwie B. W., M. T., K. S. i A. W., postanowieniem z dnia 23 listopada 2010
r. oddalił wniosek o nabycie przez zasiedzenie z dniem 30 maja 1985 r. własności
nieruchomości położonej przy ul. B. […] w W., stanowiącej działkę o obszarze
0,1665 ha, oznaczoną numerem ewidencyjnym 73.
Ustalił, że przed drugą wojną światową działka nr 73 była częścią większej
nieruchomości objętej nieistniejącą obecnie księgą hipoteczną „W.”. W skład tej
nieruchomości, będącej wówczas własnością B. i H. T., wchodziły również działki
aktualnie oznaczone w ewidencji numerami 72 i 80. W 1965 roku Zarząd Budowy
Urządzeń Inżynierii Miejskiej PRN m. st. Warszawy wybudował na działce nr 73
oraz na działkach nr 67, 70, 71 i 74 stację uzdatniania wody, która miała służyć
zaopatrzeniu mieszkańców F. w wodę pitną. Protokołem z dnia 29 maja 1965 r.
stacja ta została przekazana Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i
Kanalizacji w m. st. Warszawie. Właścicieli działki nr 73 nie poinformowano o
zamiarze wybudowania stacji uzdatniania wody. Teren stacji został ogrodzony,
obejmował m.in. halę hydroforową z pompownią, halę filtrów, zbiorniki czystej
wody, studnie, zbiorniki z gazem płynnym, szambo, chlorownię, budynek
mieszkalny dla pracowników, drogi dojazdowe oraz sieć podziemną. Na działce nr
73 znajdowała się część budynku mieszkalnego, metalowy barak, studnia oraz
droga.
W drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku B. T. podjął próbę
odzyskania zajętej nieruchomości. W 1978, a następnie w 1979 r. Miejskie
Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie zwróciło się do
niego z propozycją dobrowolnego odstąpienia działki, po czym pismem z dnia
27 sierpnia 1979 r. wystąpiło – na podstawie art. 1, 2, 3, 5, 7 i 15 ustawy z dnia
12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst:
Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – z wnioskiem o przeprowadzenie
postępowania wywłaszczeniowego. Wniosek nie doprowadził jednak do osiągnięcia
3
zamierzonego rezultatu. W 1982 r. zmarł B. T., a wkrótce po nim H. T. Po ich
śmierci współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości zostali uczestniczący w
postępowaniu: M. T. i B. W. po 1/3 oraz K. S. i A. W. po 1/6 części.
W 2009 r. uczestnicy postępowania zawezwali wnioskodawczynię do próby
ugodowej z propozycją nabycia przez nią spornej nieruchomości, jednak do
zawarcia ugody nie doszło. Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji
w m. st. Warszawie nadal samodzielnie eksploatowało i remontowało budynki
wchodzące w skład stacji oraz opłacało podatek od nieruchomości.
Przedsiębiorstwo to – w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r.
– Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o
pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) – z dniem 27 maja
1990 r. stało się przedsiębiorstwem komunalnym, a z dniem 1 stycznia 2003 r. –
na podstawie art. 21 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego
Warszawy (Dz. U. nr 41, poz. 361 ze zm.) – uległo przekształceniu w spółkę
akcyjną pod firmą Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st.
Warszawie S.A. w Warszawie, której jedynym akcjonariuszem jest Miasto
Stołeczne Warszawa. Cały teren stacji uzdatniania wody, w tym przedmiotowa
działka nr 73, znajduje się w posiadaniu wnioskodawczyni.
Sąd Rejonowy uznał, że ani wnioskodawczyni, ani jej poprzednicy prawni nie
byli samoistnymi posiadaczami spornej nieruchomości, o czym świadczy złożenie
w 1978 r. propozycji wykupu, a w 1979 r. wniosku o wszczęcie postępowania
wywłaszczeniowego. Z działań tych wynika, że poprzednik prawny
wnioskodawczyni nie czuł się właścicielem, a zatem władaniu nieruchomością nie
towarzyszył animus possidendi. Gdyby natomiast przyjąć, że po 1979 r. nastąpiła
zmiana jego świadomości, to biegnący odtąd termin zasiedzenia zostałby
przerwany w 2009 r. zawezwaniem do próby ugodowej.
Na skutek apelacji wnioskodawczyni, Sąd Okręgowy w W. postanowieniem
z dnia 3 kwietnia 2012 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego i stwierdził, że
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie, którego
następcą prawnym jest Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st.
Warszawie S.A. w Warszawie, z dniem 30 maja 1985 r. nabyło przez zasiedzenie
4
własność działki nr 73 bliżej oznaczonej na mapie ewidencyjnej opisanej w
sentencji.
Sąd Okręgowy, po podjęciu zakończonej niepowodzeniem próby uzyskania
akt dotyczących postępowania wywłaszczeniowego, powołał się na pogląd Sądu
Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98
(OSNC 1999, nr 11, poz. 198), że samoistny posiadacz rzeczy w złej wierze, który
w czasie biegu zasiedzenia zwraca się do właściciela z ofertą nabycia własności
rzeczy w drodze umowy, nie pozbawia swego posiadania przymiotów samoistności,
chyba że z innych okoliczności wynika, że rezygnuje z samodzielnego
i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą. Miejskie Przedsiębiorstwo
Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie, po przejęciu w dniu 29 maja 1965 r.
stacji uzdatniania wody, władało działką nr 73 w sposób samodzielny i niezależny
od woli innej osoby, a wszelkie jego dyspozycje (opłacanie podatków, rozbudowa
i modernizacja, remonty budynków i urządzeń oraz ochrona przed dostępem osób
trzecich) odpowiadały swą treścią dyspozycjom właściciela. Wymienione
przedsiębiorstwo było zatem samoistnym posiadaczem działki nr 73, natomiast
świadomość posiadacza, że nie przysługuje mu prawo własności ma znaczenie dla
oceny złej lub dobrej wiary, która wpływa tylko na długość terminu zasiedzenia.
Z tych względów Sąd Okręgowy uznał, że zostały spełnione przesłanki zasiedzenia
określone w art. 172 k.c.
W złożonej skardze kasacyjnej uczestnicy postępowania, powołując się na
obie podstawy określone w art. 398 3
§ 1 k.p.c., wnieśli o uchylenie postanowienia
Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach
pierwszej podstawy wskazali na naruszenie art. 175 w związku z art. 121 pkt 4 i art.
172 § 2 k.c. przez nieuwzględnienie stanu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości
w okresie PRL– u oraz przyjęcie dwudziestoletniego zamiast trzydziestoletniego
terminu zasiedzenia, i art. 336 k.c. przez uznanie poprzednika prawnego
wnioskodawczyni za samoistnego posiadacza nieruchomości. W ramach drugiej
podstawy podnieśli natomiast zarzut obrazy art. 316 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
przez nieuwzględnienie, że w dniu 30 maja 1985 r. Miejskie Przedsiębiorstwo
Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie nie miało legitymacji umożliwiającej
mu nabycie prawa własności nieruchomości, i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1
5
i art. 13 § 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia w sposób niepozwalający na
ocenę toku wywodu Sądu drugiej instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przystępując do rozważenia podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983
§ 1
pkt 2 k.p.c., trzeba stwierdzić, że podniesiony w jej ramach zarzut nieuwzględnienia
braku legitymacji Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m.st.
Warszawie, umożliwiającej mu w dniu 30 maja 1985 r. nabycie prawa własności
nieruchomości, jest nieadekwatny do przepisów art. 316 w związku z art. 13 § 2
k.p.c., które miały doznać naruszenia. Uszło uwagi skarżących przede wszystkim
to, że legitymacja do nabycia prawa własności wskazuje kwalifikację materialną
podmiotu i w związku z tym jest kategorią prawa materialnego, podlegającą ocenie
w ramach podstawy kasacyjnej wskazanej w art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie
wykazali zresztą ani nawet nie twierdzili, że Sąd Okręgowy naruszył wyrażoną w
art. 316 k.p.c. zasadę aktualności orzeczenia sądowego, zgodnie z którą sąd
rozstrzyga sprawę według jej stanu istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (zob.
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r., II CKN 70/96, OSNC 1997, nr 8,
poz. 113 i z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 153/05, nie publ. oraz postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 537/00, nie publ.).
Zarzut obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. jest
natomiast nieuzasadniony z tej przyczyny, że – wbrew odmiennej ocenie
skarżących – uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera wyjaśnienie
podstawy prawnej, które umożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej. Zgodnie
z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, uchybienie wymaganiom
określonym w art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może być oceniane jako
mogące mieć wpływ na wynik sprawy tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu są
tak istotne, że orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, nie publ., z dnia
25 października 2000 r., IV CKN 142/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN
606/00, nie publ. i z dnia 28 lipca 2004 r., III CK 302/03, nie publ., z dnia 18 lutego
2005 r., V CK 469/04, „Izba Cywilna” 2005, nr 12, s. 59 oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 293/12, nie publ.).
6
Przechodząc do oceny zarzutów podniesionych w ramach podstawy
kasacyjnej z art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c., trzeba zgodzić się z poglądem,
że zaskarżone postanowienie narusza art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu. Do
czasu wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy –
Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 3, poz. 11 – dalej: „ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r.”),
tj. do dnia 1 lutego 1989 r., obowiązywała wyrażona w tym przepisie zasada
jedności mienia ogólnonarodowego, co oznaczało, że własność ogólnonarodowa
jest jedna i przysługuje niepodzielnie Państwu, natomiast państwowe osoby prawne
wykonują względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego
jedynie uprawnienia płynące z własności państwowej. Zgodnie z powołaną zasadą,
własność przysługiwała jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych
przedmiotów, które zostały przydzielone państwowym jednostkom organizacyjnym
wyposażonym w osobowość prawną. Z tej przyczyny pod rządem art. 128 k.c.
w pierwotnym brzmieniu, przedsiębiorstwo państwowe mogło przykładowo –
w ramach sprawowanego zarządu częścią mienia ogólnonarodowego – nabyć,
działając w imieniu własnym, nieruchomość od osoby fizycznej w drodze czynności
prawnej określonej przepisami kodeksu cywilnego (chyba że co innego wynikało
z unormowań szczególnych), jednak nabycie następowało na własność
państwową. Stroną umowy było w takim wypadku przedsiębiorstwo państwowe, ale
właścicielem nabytej nieruchomości stawało się nie przedsiębiorstwo, lecz Państwo
(zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada
1980 r., III CZP 2/80, OSNCP 1981, nr 4, poz. 47). Podobnie było w wypadku
nabycia własności przez zasiedzenie. Jeżeli przedsiębiorstwo państwowe władało
nieruchomością i spełniło przesłanki wymagane do jej zasiedzenia, własność
nieruchomości pod rządem art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu nabywało
Państwo, a nie przedsiębiorstwo wyposażone w osobowość prawną (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93,
nie publ.). Dopiero z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r.
państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną w zakresie nabywania
składników majątkowych na własność (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, OSNCP 1991, nr 10-12,
poz. 118).
7
Skoro więc Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st.
Warszawie miało status przedsiębiorstwa państwowego, to nie mogło w dniu
30 maja 1985 r. nabyć prawa własności nieruchomości. Rację mają zatem
skarżący podnosząc, że zaskarżone postanowienie narusza nie tylko art. 128 k.c.
w pierwotnym brzmieniu, lecz także art. 172 k.c. (zob. też postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93, nie publ. i z dnia 9 maja
2003 r., V CK 24/03, nie publ.).
Przed przystąpieniem do oceny zarzutu obrazy przepisów art. 336 k.c. przez
uznanie poprzednika prawnego wnioskodawczyni za posiadacza samoistnego
nieruchomości i art. 175 w związku z art. 121 pkt 4 i art. 172 § 2 k.c. przez
nieuwzględnienie stanu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości w okresie PRL– u,
trzeba zauważyć, że poruszone problemy były już niejednokrotnie przedmiotem
rozważań Sądu Najwyższego, najszerzej przedstawionych w uchwale Pełnego
Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP
30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43). Sąd Najwyższy przyjął w niej, że władanie cudzą
nieruchomością przez Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowanego
władztwa publicznego, może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do
zasiedzenia; zasiedzenie jednak nie biegło, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie
dochodzić wydania nieruchomości (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.).
W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że – zgodnie z art.
336 k.c. – o posiadaniu i jego postaci decyduje wyłącznie sposób władania rzeczą;
jeżeli odpowiada on treści prawa własności, to spełnia cechy posiadania
samoistnego. Okoliczności uzyskania władania rzeczą nie mają tym samym
znaczenia dla jego oceny jako posiadania samoistnego, mają jedynie znaczenie dla
oceny dobrej lub złej wiary wpływającej na długość okresu zasiedzenia.
W konsekwencji, to, że uzyskanie władztwa nad nieruchomością w granicach
własności jest następstwem wykonywania uprawnień Państwa jako podmiotu prawa
publicznego nie zmienia charakteru tego władztwa i nie może wykluczać jego
kwalifikowania jako posiadania samoistnego. Oznacza to, że podniesiony przez
skarżących zarzut naruszenia art. 336 k.c. trzeba uznać za pozbawiony racji.
8
Trafnie natomiast podnoszą skarżący, że Sąd Okręgowy nie poczynił ustaleń
pozwalających na dokonanie oceny czy właściciele nieruchomości, pozostającej –
bez ich zgody – we władaniu Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów
i Kanalizacji w m. st. Warszawie, mogli efektywnie na drodze prawnej dochodzić
zwrotu zajętej działki. Ustalenia te były istotne z punktu widzenia instytucji
zawieszenia biegu zasiedzenia (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.).
W uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia 26 października 2007 r., III CZP
30/07, Sąd Najwyższy przyjął, że akty władzy publicznej mogą być uznane za
zdarzenia oceniane w kategoriach siły wyższej. Do zdarzeń takich zaliczył przy tym
niezależny od właściciela, wywołany uwarunkowaniami politycznymi, obiektywny
o powszechnym zasięgu stan niemożności skutecznego dochodzenia na drodze
prawnej wydania nieruchomości. W razie wystąpienia takich zdarzeń można
przyjąć, że bieg zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa nie rozpoczynał się,
a rozpoczęty ulegał zawieszeniu przez czas ich trwania. Dotyczyło to także
sytuacji, w których objęcie nieruchomości nastąpiło bez jakiejkolwiek podstawy
prawnej bądź na podstawie prawnej, która następnie upadła. Przeszkoda
uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie biegu zasiedzenia
powinna mieć przy tym charakter obiektywny w tym znaczeniu, że chwilę jej
powstania i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od zachowania
się osoby, którą przeszkoda dotknęła. Nie ma znaczenia dla oznaczenia chwili
ustania przeszkody czas, w którym osoba ta podjęła stosowne działania; istotne
jest to, kiedy powszechne oddziaływanie przeszkody ustało i osoba ta mogła podjąć
stosowne działania. Ocena w tym przedmiocie musi być – jak stwierdził Sąd
Najwyższy – pozostawiona sądowi orzekającemu w konkretnej sprawie (zob. też
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1996 r., I CKN 40/96, nie
publ., z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03, nie publ., z dnia 9 maja 2003 r., V CK
24/03, nie publ., z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03, nie publ., z dnia
13 października 2005 r., I CK 162/05, OSP 2006, nr 9, poz. 107, z dnia 30 czerwca
2011 r., III CSK 1/11, nie publ. i z dnia 7 października 2011 r., II CSK 17/11,
nie publ.).
Skoro Sąd Okręgowy nie prowadził pod tym kątem żadnych rozważań,
konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy
9
do ponownego rozpoznania. Dlatego też Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21
k.p.c. orzekł, jak w sentencji.