sygn. II CSK 411/13 25 kwietnia 2014 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 25 kwietnia 2014, sygn. II CSK 411/13

Data orzeczenia 25 kwietnia 2014
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący SSN Barbara Myszka
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt II CSK 411/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 kwietnia 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Strzelczyk
w sprawie z powództwa Z. J.
przeciwko Gminie Ł.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 kwietnia 2014 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.
z dnia 18 lutego 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania, pozostawiając
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Z. J. wystąpił przeciwko Gminie Ł. z pozwem o usunięcie niezgodności
między w stanem prawnym nieruchomości położonej w Ł., składającej się z działki
ewidencyjnej nr 44 przy ul. D.57 oraz nr 45/11 przy ul. Ż., ujawnionym w
prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Ł. księdze wieczystej nr […], a rzeczywistym
stanem prawnym tej nieruchomości, poprzez nakazanie wpisania w dziale II księgi
w miejsce Miasta Ł. jako współwłaścicieli: Z. J. w 4/8 części oraz w częściach po
1/8 – E. G., A. B., M. W. i D. W.
Wyrokiem z 15 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo.
Okoliczności faktyczne sprawy nie były między stronami sporne.
Nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta […] była pierwotnie
objęta repertorium hipotecznym 3409 i oznaczona numerem hipotecznym 90a
. W
repertorium tym jako właściciele nieruchomości wpisani byli J. i K. małżonkowie J.
w równych częściach, na podstawie umowy sprzedaży z 28 maja 1921 r. W 1957 r.
dla nieruchomości założono księgę wieczystą KW nr […] z wpisem prawa na rzecz
małżonków J. i K. J.
Postanowieniem z 31 marca 1960 r., V Ns …/60, Sąd Powiatowy Ł.
stwierdził, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie (przemilczenie)
nieruchomość wpisaną w księdze wieczystej KW nr […] na podstawie art. 34
dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr
13, poz. 87), a 31 sierpnia 1960 r. prawo własności na jego rzecz wpisano do księgi
wieczystej KW nr […].
Decyzją z 11 lipca 2007 r., wydaną na podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5
ust. 1 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie
terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191
ze zm.; dalej: „p.w.u.s.t.”), Wojewoda […] stwierdził, że Miasto Ł. z dniem 27 maja
1990 r., z mocy prawa nabyło własność nieruchomości wpisanej do księgi
wieczystej KW nr […]. Decyzja ta była podstawą ujawnienia pozwanej w dziale
II księgi wieczystej KW nr […], jako właściciela nieruchomości.
Postanowieniem z 2 lipca 2008 r., II Ns …/08, Sąd Rejonowy w Ł. wznowił
3
postępowanie w sprawie V Ns I …/60 i prawomocnym orzeczeniem z 6 sierpnia
2008 r. oddalił wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia nieruchomości
przez zasiedzenie (przemilczenie).
Na podstawie dziedziczenia udziały spadkowe J. i K. małżonków J. obecnie
przypadają: Z. J. w 4/8 części oraz w częściach po 1/8 – A. R., E. G., M. W. i D. J.
O oddaleniu powództwa przez Sąd Rejonowy zadecydowało stanowisko,
że skoro podstawą wpisu prawa na rzecz pozwanej jest decyzja komunalizacyjna
z 11 lipca 2007 r., to sąd powszechny nie może jej kontrolować i kwestionować.
Wyrokiem z 2 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu apelacji
powoda od wyroku z 15 czerwca 2010 r., zmienił ten wyrok i uwzględnił powództwo.
Wyrokiem z 10 lutego 2012 r. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu skargi
kasacyjnej pozwanej od wyroku z 2 grudnia 2010 r., uchylił ten wyrok i sprawę
przekazał Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Sąd
Najwyższy wskazał, że błędny jest pogląd, jakoby w sprawie o uzgodnienie treści
księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym sąd władny był samodzielnie
ustalić stan prawny nieruchomości, sprzecznie z osnową ostatecznej decyzji
administracyjnej, wydanej na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1
p.w.u.s.t. (tak też w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 9
października 2007 r., III CZP 46/07, OSNC 2008, nr 3, poz. 30).
Postanowieniem z 26 kwietnia 2012 r. wydanym w toku toczącego się
ponownie postępowania apelacyjnego, Sąd Okręgowy zawiesił to postępowanie do
czasu prawomocnego zakończenia postępowania administracyjnego wszczętego
wnioskiem powoda o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody […] z 11 lipca
2007 r., stwierdzającej nieodpłatne nabycie z dniem 27 maja 1990 r. przez Miasto
Ł. z mocy prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa położonej w Ł., przy ul.
D. 57 i ul. Ż. (art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Decyzją z 1
października 2012 r. Minister Administracji i Cyfryzacji uwzględnił ten wniosek.
Sąd Okręgowy podjął postępowanie w sprawie i wyrokiem z 18 lutego 2013
r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego z 15 czerwca 2010 r. oraz
zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 36.300 zł tytułem kosztów
postępowania.
4
Sąd ten stwierdził, że wiąże go ocena prawna i wskazania Sądu
Najwyższego co do dalszego postępowania (art. 39821
w zw. z art. 386 § 6 k.p.c.),
ale kwestia kompetencji sądu powszechnego do oceny skutków decyzji
komunalizacyjnej straciła na znaczeniu po stwierdzeniu jej nieważności.
Wobec wzruszenia decyzji na drodze administracyjnej a także oddalenia we
wznowionym postępowaniu wniosku Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia
własności nieruchomości przez zasiedzenie (przemilczenie), odpadły podstawy do
ujawniania w dziale II księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, której
dotyczy żądanie pozwu zarówno Gminy, jak i Skarbu Państwa. Skoro odpadły
podstawy wpisów w księdze wieczystej zarówno Gminy Ł., jak i Skarbu Państwa, to
ujawnienie w niej wszystkich spadkobierców J. i K. małżonków J. możliwe jest na
podstawie postanowień spadkowych dokumentujących nabycie spadku przez Z. J.
w 4/8 części oraz przez E. G., A. B., M. W. i D. W. w częściach po 1/8. Treść
postanowień spadkowych i udziały, w jakich spadkobiercy nabyli spadek po
małżonkach J. nie były w toku postępowania kwestionowane, zaś same
postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, prawomocny wyrok z 6 sierpnia
2008 r., II C …/08, uchylający podstawę wpisu prawa własności na rzecz Skarbu
Państwa oraz prawomocna decyzja wzruszająca decyzję komunalizacyjną będącą
podstawą wpisu prawa własności na rzecz Gminy Ł. są dokumentami spełniającymi
wymagania określone w art. 31 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych
i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 361 ze zm.: dalej: „u.k.w.h.”).
Skoro powód i następcy prawni K. J. i J. J. mogą uzyskać ochronę prawną w
postępowaniu wieczystoksięgowym, to nie przysługuje im ona w postępowaniu o
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego z 18 lutego 2013 r.
powód zarzucił, że wyrok ten zapadł z naruszeniem prawa materialnego (art. 3983
§
1 pkt 1 k.p.c.) przez błędną wykładnię art. 10 ust. 1 u.k.w.h., w związku ze
stwierdzeniem, że przepis ten nie ma zastosowania gdy odpadły podstawy
dokonanych wcześniej wpisów w dziale II księgi wieczystej. Powód zarzucił nadto,
że wyrok zapadł z naruszeniem prawa procesowego, to jest art. 102 k.p.c. przez
jego niezastosowanie.
Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
5
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach procesu, a ewentualnie o jego uchylenie w całości i
orzeczenie co do meritum sprawy przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od
pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego
nieruchomości. Dla wypełnienia zadań stawianych ich systemowi (art. 2, 3, 5
u.k.w.h.) konieczne jest, by wpisy w księgach wieczystych odzwierciedlały
rzeczywisty stan prawny nieruchomości.
Art. 10 u.k.w.h. jest podstawą roszczenia o usunięcie niezgodności między
stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym
stanem prawnym, które przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie w razie
zaistnienia takiej niezgodności. W uzasadnieniu wyroku z 10 października 1985 r.,
II CR 281/85 (OSNC 1986, nr 7-8, poz. 125) Sąd Najwyższy stwierdził, że sprawa
o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym
w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym jest z istoty swej odmianą
sprawy o ustalenie prawa (art. 189 k.p.c.). W takiej sprawie zachodzi zatem
potrzeba wykazania interesu prawnego w ustaleniu rzeczywistego stanu prawnego.
Brak jest go wtedy, gdy występujący z powództwem może domagać się założenia
księgi wieczystej dla nieruchomości albo wpisu prawa w założonej już księdze,
bowiem dysponuje dokumentami, które w postępowaniu wieczystoksięgowym
stanowią podstawę wpisu.
Art. 31 ust. 2 u.k.w.h. określa podstawy dokonania do księgi wieczystej
wpisu, który będzie usuwał niezgodność między treścią księgi wieczystej
a rzeczywistym stanem prawnym. Wynika z niego, że podstawą takiego wpisu
może być orzeczenie sądu lub inny odpowiedni dokument (szerzej w postanowieniu
Sądu Najwyższego z 19 lipca 2006 r., I CSK 151/06, Lex nr 1170208). Skoro wpis
jest orzeczeniem, które z chwilą uprawomocnienia się wiąże sąd, który je wydał,
usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
na podstawie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. nie może zmierzać do weryfikacji prawidłowości
dokonanego już wpisu. Jest to możliwe tylko w ramach procedury odwoławczej
6
dotyczącej tego wpisu (w ramach rozpoznania apelacji, czy skargi kasacyjnej).
W postępowaniu wieczystoksięgowym nie mogą być przy tym rozpoznawane
jakiekolwiek spory z zakresu własności (ani w charakterze przesłanki, ani samego
rozstrzygnięcia), prowadzące sąd do konkluzji, że dokonanie wpisu zgodnego
z wnioskiem doprowadzi do niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze
wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (postanowienia Sądu Najwyższego
z 4 listopada 1997 r., I CKN 305/97, niepubl.; z 25 lipca 2001 r., I CKN 233/99,
Lex nr 52349; z 22 maja 2003 r., II CKN 109/01, Lex nr 137541).
Ograniczona kognicja sądu wieczystoksięgowego (art. 6268
§ 2 k.p.c.)
oraz ograniczony katalog dokumentów, które mogą stanowić podstawę wpisu do
księgi wieczystej, powoduje, że interes prawny w wystąpieniu z powództwem
opartym na podstawie art. 10 u.k.w.h. jest stosunkowo łatwo wykazać.
Charakterystyczne jest zresztą, że z katalogu przesłanek decydujących
o możliwości uzyskania zabezpieczenia omawianego powództwa ustawodawca
wyeliminował konieczność wykazania, że powód ma interes prawny w udzieleniu
mu zabezpieczenia i w efekcie dla uzyskania zabezpieczenia roszczenia wystarczy,
że zostanie ono uwiarygodnione (art. 10 ust. 2 zdanie drugie u.k.w.h.).
Osoba powołująca się na niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym
stanem prawnym ma interes prawny w wystąpieniu z powództwem opartym na
art. 10 u.k.w.h., gdy nie dysponuje dokumentami mającymi cechy określone w art.
31-33 u.k.w.h., pozwalającymi na wpisanie prawa mającego jej przysługiwać
w miejsce prawa osoby, o której mowa w art. 34 u.k.w.h. W podobny sposób należy
oceniać interes prawny w żądaniu nakazania wykreślenia wpisu oraz założenia
księgi wieczystej i dokonania w niej stosownych wpisów.
W orzecznictwie udziela się rozbieżnych odpowiedzi na pytanie, czy
usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem
prawnym może nastąpić tylko w ramach powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1
u.k.w.h., czy też także w postępowaniu wieczystoksięgowym poprzez przedłożenie,
zgodnie z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. innego orzeczenia sądu niż wydane w następstwie
rozpoznania powództwa przewidzianego przez art. 10 ust. 1 u.k.w.h. lub innego
odpowiedniego dokumentu (por. orzeczenia przytoczone w uzasadnieniu
postanowienia Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2012 r., II CSK 506/11, niepubl.).
7
Skoro tak, to o oddaleniu powództwa o usunięcie niezgodności między treścią
wpisów w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym z uwagi na brak
interesu prawnego w jego wytoczeniu nie może zadecydować odesłanie powoda na
drogę postępowania wieczystoksięgowego o wpis prawa, gdy wynik tego
postępowania nie jest pewny.
2. Ustaleniami Sądu przyjętymi za podstawę rozstrzygnięcia Sąd Najwyższy
przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej jest związany i nie może ich uzupełnić
informacjami o zdarzeniach, które miały miejsce już po zamknięciu rozprawy przed
Sądem drugiej instancji (art. 39813
§ 2 k.p.c.). Zgodnie z ustaleniami dokonanymi
w niniejszej sprawie, w dacie zamknięcia rozprawy w dziale II księgi wieczystej […]
wpisana była pozwana Gmina, na podstawie decyzji komunalizacyjnej, której
nieważność została stwierdzona przez właściwy organ.
W związku powyższym powstawała kwestia, czy dokumenty, które pozostają
w dyspozycji powoda uzasadniałyby ubieganie się o dokonanie wpisów w księdze
wieczystej zgodnych z żądaniem pozwu o uzgodnienie treści księgi wieczystej
z rzeczywistym stanem prawnym. Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale tak
oczywista, jak założył Sąd Apelacyjny, gdy zakwestionował interes prawny powoda
w uzyskaniu orzeczenia rozstrzygającego o żądaniu dochodzonym na drodze
procesowej.
W uzasadnieniu postanowienia z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11 (OSNC
2013, nr 1, poz. 8), w ramach rozważań nad tym, czy decyzja o stwierdzeniu
nieważności decyzji komunalizacyjnej może być uznana za podstawę wykreślenia
wpisu własności na rzecz gminy i wpisania jej - na podstawie także innych
dokumentów - na rzecz następców prawnych poprzednich właścicieli
nieruchomości, Sąd Najwyższy odwołał się do art. 34 u.k.w.h. i ustanowionej w nim
zasady ciągłości wpisów, określanej w doktrynie także jako zasada wpisu
uprzedniego oraz wyjaśnił, że na treść księgi wieczystej w rozumieniu art. 6268
§ 2
k.p.c. składają się nie tylko wpisy istniejące w chwili złożenia wniosku, ale także
wpisy wykreślone wraz z ich podstawami. Osoba ubiegająca się o wpis musi albo
wykazać wprost, że jest następcą prawnym osoby aktualnie wpisanej, albo
przedstawić i wykazać ciąg następstw prawnych po niej. Dowody przejścia,
8
ustanowienia, zmiany lub wygaśnięcia prawa, które ma być wpisane, powinny
pochodzić od lub dotyczyć takiej osoby i mieć formę dokumentu, chyba że wpis jest
dokonywany bezpośrednio na podstawie przepisu prawa. Oznacza to, że nie jest
dopuszczalne wwiązanie się w następstwo prawne po jednym z podmiotów,
którego wprawdzie dotyczył wpis prawa własności dokonany wcześniej, ale został
wykreślony, albo podmiotu który sam, lub którego poprzednik prawny, nie był
w ogóle ujawniony w księdze wieczystej. Domniemanie prawne wynikające
z wykreślenia prawa objętego wpisem dotyczy wszystkich wcześniejszych
wykreśleń, w tym prawa przysługującego w przeszłości osobie, od której ubiegający
się o wpis wywodzi swe następstwo. Domniemanie takie jest wzruszalne, ale
ze względu na ograniczoną kognicję sądu prowadzenie dowodów w tym zakresie
nie może nastąpić w ramach postępowania wieczystoksięgowego.
W uzasadnieniu postanowienia z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11, Sąd
Najwyższy zajął stanowisko, że decyzja administracyjna o stwierdzeniu
nieważności decyzji nie stanowi wystarczającej podstawy wykreślenia w dziale
II księgi wieczystej opartego na niej wpisu. Uzasadnia ona jedynie dokonanie
z urzędu wpisu ostrzeżenia (art. 62613
§ 1 k.p.c.). W postępowaniu o stwierdzenie
nieważności decyzji organ nie może bowiem przejść do merytorycznego
rozpoznania i rozstrzygnięcia tej sprawy administracyjnej, która zakończyła się
decyzją podlegającą stwierdzeniu nieważności. Eliminując skutki prawne wadliwej
decyzji, tak jakby w ogóle nie została podjęta, decyzja stwierdzająca nieważność
otwiera drogę do ponownego rozpoznania sprawy, polegającego - w zależności od
przyczyny nieważności - na umorzeniu postępowania albo na wydaniu
merytorycznego rozstrzygnięcia. Z tych przyczyn przedstawienie przez
wnioskodawcę w postępowaniu wieczystoksięgowym decyzji o stwierdzeniu
nieważności decyzji komunalizacyjnej nie stanowi wystarczającej podstawy
wykreślenia, opartego na niej wpisu w dziale II księgi wieczystej.
To, że w orzecznictwie sądowym reprezentowany jest też nurt odmienny,
zakładający, iż decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji będącej podstawą wpisu
prawa własności może być wystarczającą podstawą do jego wykreślenia
(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2012 r., II CSK
506/11, niepubl.), nie oznacza, że powód mógł mieć pewność co do tego, czy jego
9
interes może być zaspokojony w postępowaniu wieczystoksięgowym. Osobną
kwestią jest, że konsekwencje upływu czasu mogące – wspólnie z innymi
przesłankami – prowadzić do utraty prawa wpisanego do księgi wieczystej i jego
ewentualnego nabycia przez inny podmiot w żadnym razie nie mogą być
rozpatrywane w postępowaniu wieczystoksięgowym.
Skoro brak było podstaw do odmówienia powodowi interesu prawnego
w uzyskaniu orzeczenia usuwającego niezgodność treści księgi wieczystej
oznaczonej w żądaniu pozwu z rzeczywistym stanem prawnym, na podstawie art.
39815
§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821
i art. 13 § 2
k.p.c., orzeczono jak w sentencji.