Postanowienie SN z 20 listopada 2014, sygn. V CSK 9/14
Data orzeczenia
20 listopada 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Zbigniew Kwaśniewski
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 108
kpc
art. 129
kpc
art. 244
kpc
art. 250
kpc
art. 391
kpc
art. 398
kpc
art. 485
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
POSTANOWIENIE
Dnia 20 listopada 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)
SSN Maria Szulc
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku P. S. E. S.A. z siedzibą
w K. (poprzednio: P. S. E. O. S.A. w K.)
przy uczestnictwie Z. R.
o wpisanie w dziale III księgi wieczystej […] ograniczonego sposobu korzystania z
nieruchomości,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 20 listopada 2014 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w W.
z dnia 18 czerwca 2013 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę
Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego
rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie
o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
2
Postanowieniem z dnia 31 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy w W. – po
rozpoznaniu wniosku P. S. E. O. SA w K. o wpisanie w księdze wieczystej,
prowadzonej dla nieruchomości stanowiącej własność Z. R., ograniczenia sposobu
korzystania z niej – oddalił wniosek o dokonanie wpisu.
Zdaniem Sądu zachodzi w rozumieniu art. 6269
k.p.c. przeszkoda do
dokonania wpisu w postaci niedołączenia do wniosku oryginału decyzji Prezydium
Powiatowej Rady Narodowej w W. z dnia 1 października 1963 r., wydanej na
podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie
wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64 ze zm.;
dalej – „ustawa z dnia 12 marca 1958 r.”) r., albo odpisu decyzji z potwierdzeniem
organu, który decyzję wydał, zgodności odpisu z oryginałem. Dołączony do wniosku
odpis wymienionej decyzji z poświadczeniem jej zgodności z oryginałem przez
notariusza nie czyni zadość przewidzianemu w art. 6262
§ 3 k.p.c. wymaganiu
dokumentu stanowiącego podstawę wpisu w księdze wieczystej, ponieważ nie jest
oryginałem dokumentu ani jego odpisem poświadczonym przez organ, który go
wydał.
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w W. oddalił apelację
wnioskodawcy i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego.
Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu apelującego, że Sąd pierwszej
instancji z naruszeniem art. 129 § 2 k.p.c. uznał, iż dołączony do wniosku odpis
decyzji nie może stanowić podstawy wpisu w księdze wieczystej. Powołując się na
orzecznictwo, stwierdził, że w wypadku dokumentów urzędowych podstawę wpisu
może stanowić – poza oryginałem dokumentu – urzędowo poświadczony przez
organ, który wydał dokument, odpis lub wyciąg z dokumentu. Podniósł również,
że z treści decyzji z 1 października 1963 r. wynika, że poprzednik prawny
wnioskodawcy uzyskał jedynie zezwolenie na przeprowadzenie linii energetycznej.
Tymczasem wnioskodawca domaga się wpisania ograniczenia korzystania
z nieruchomości w zakresie utrzymania posadowionej na niej linii energetycznej.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu postawach, pełnomocnik
wnioskodawcy zarzucił naruszenie art. art. 35 ust. 2 w związku z art. 4 ustawy
z dnia 12 marca 1958 r. oraz art. 244 k.p.c., art. 129 § 2 w związku art. 13 § 2 k.p.c.
3
i art. 6269
k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ocena zarzutu skarżącego, mająca rozstrzygające znaczenie dla oceny
zasadności skargi kasacyjnej, że Sąd z naruszeniem art. 129 § 2 w związku z art.
13 § 2 k.p.c., uznał, iż decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia
1 października 1963 r., poświadczona za zgodność z oryginałem przez notariusza,
nie stanowi podstawy do dokonania wpisu w księdze wieczystej, zależy od
rozstrzygnięcia kwestii, czy po nowelizacji art. 129 k.p.c., dokonanej ustawą z dnia
23 października 2009 r. o zmianie ustaw w zakresie uwierzytelniania dokumentów
(Dz. U. Nr 216, poz. 1676 ze zm. – dalej: „ustawa nowelizacyjna”), która weszła
w życie z dniem 1 stycznia 2010 r., dołączona do wniosku decyzja może stanowić
podstawę żądanego wpisu w księdze wieczystej.
Ustawa nowelizacyjna nadała art. 129 k.p.c. nowe brzmienie; zgodnie z § 2
zamiast oryginału dokumentu strona może złożyć odpis dokumentu, jeżeli jego
zgodność z oryginałem została poświadczona przez notariusza albo przez
występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą
prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą Prokuratorii Skarbu Państwa,
a w według § 3 zwarte w odpisie dokumentu poświadczenie zgodności
z oryginałem przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego
adwokatem, radcą prawnym rzecznikiem patentowym lub radcą Prokuratorii
Generalnej ma charakter dokumentu urzędowego. W przytoczonym § 3 nie
wymieniono notariusza, ponieważ czynnościom notarialnym, dokonanym przez
notariusza, charakter dokumentu urzędowego nadaje art. 2 § 2 ustawy z dnia
14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (jedn. tekst Dz. U. z 2014 r., poz. 164 ze zm.
– dalej; „pr.not.”).
W ugruntowanym orzecznictwie, ukształtowanym przed wejściem w życie
ustawy nowelizacyjnej, przyjmowano, że przewidziana w art. 31 ust. 1 u.k.w.h.
zasada notarialnego poświadczania podpisu na dokumencie, który ma stanowić
podstawę wpisu, nie odnosi się do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244
k.p.c. Dokumenty te są bowiem sporządzane w rozumieniu art. 31 ust. 1 u.k.w.h.
4
w innej formie przewidzianej przez przepisy szczególe. Takimi dokumentami
niewątpliwie są orzeczenia sądowe i decyzje administracyjne, spełniające
wymagania określone przepisami regulującymi ich wydanie. W konsekwencji,
przyjmowano, że w wypadku dokumentów urzędowych podstawę wpisu w księdze
wieczystej stanowił oryginał tego dokumentu albo jego urzędowy odpis
sporządzony zgodnie z art. 250 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia
30 października 1984 r., III CZP 62/84, OSNC 1985, nr 19, poz. 147, oraz
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1994 r., II CKN 216/97,
OSNC 1998, nr 1, poz. 7, z dnia 9 marca 2004 r., V CK 448/03, nie publ., z dnia
9 marca 2005 r., III CK 132/04, nie publ., i z dnia 23 kwietnia 2008 r., III CSK
335/07, nie publ.).
Odwoływanie się do przytoczonego orzecznictwa wymaga jednak – co
trafnie zarzucił skarżący – uwzględnienia nowego brzmienia art. 129 k.p.c., gdyż
zdecydowanie zmienił on dotychczasową regulację dotyczącą uwierzytelniania
dokumentów na użytek postępowania cywilnego.
Przepis art. 129 k.p.c. ma służyć – jak wskazano w uzasadnieniu ustawy
nowelizacyjnej – odformalizowaniu postępowania cywilnego przez racjonalizację
obowiązku dołączania do akt sprawy dokumentów oryginalnych lub ich odpisów
notarialnych, a jego istota polega na szerszym niż dotychczas umożliwieniu
uwierzytelniania odpisów dokumentów przez profesjonalnych pełnomocników.
Według stanu prawnego sprzed dnia 1 stycznia 2010 r. uprawnienie takie
przysługiwało tym podmiotom w postępowaniu cywilnym jedynie wyjątkowo w celu
wykazania pełnomocnictwa lub spełnienia wymagań przewidzianych
w postępowaniu nakazowym (art. 485 § 4 k.p.c. w brzmieniu przed dniem
1 stycznia 2010 r.) i w postępowaniu upadłościowym (art. 239). W orzecznictwie
przepisy uprawniające pełnomocników do poświadczania dokumentów były
wykładane ściśle (por. uchwała składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia
23 stycznia 2009 r., III CZP 118/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 76, uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 19 maja 2004 r., III CZP21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 118,
i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2008 r., III CSK 182/07, nie publ.).
5
Po wejściu w życie art. 129 k.p.c. w piśmiennictwie i w orzecznictwie
dopuszczono możliwość stosowania przewidzianego w nim poświadczenia
w stosunku do dokumentów urzędowych niezbędnych do wykazania następstwa
prawnego przewidzianego w art. 788 k.p.c. (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia
21 grudnia 2010 r., III CZP 94/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 91, i z dnia 21 grudnia
2010 r., III CZP 98/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 92).
W uchwałach z dnia 21 grudnia 2010 r., III CZP 94/10, i III CZP 98/10
wyjaśniono, że poświadczony przez pełnomocnika odpis dokumentu ma charakter
urzędowy w tym znaczeniu, że potwierdza się w nim z mocą dokumentu
urzędowego istnienie dokumentu „źródłowego” o treści takiej samej jak odpis.
W uchwale z dnia 21 grudnia 2010 r., III CZP 98/10 wyraźnie wskazano,
że brzmienie art. 129 § 2 i 3 k.p.c. nie daje podstaw do stwierdzenia jakichkolwiek
różnić w odniesieniu do dokumentów urzędowych i prywatnych. Na takie różnice
nie wskazuje także funkcja tego przepisu. Wskazano, że wykładnia
znowelizowanego art. 485 § 4 k.p.c. przemawia za tezą, iż art. 129 § 2 dotyczy
dokumentów urzędowych, skoro jego funkcją było zastąpienie między innymi
wcześniej obowiązującej wersji art. 485 § 4 k.p.c., przewidującego możliwość
wydania nakazu zapłaty na podstawie odpisu dokumentu urzędowo
poświadczonego za zgodność np. przez adwokata lub radcę prawnego.
Kwestia, czy dołączony do wniosku o dokonanie żądanego wpisu odpis
decyzji odpowiada wymaganiom, jakie powinien spełniać dokument stanowiący
podstawę wpisu w księdze wieczystej, nie podlega ocenie na podstawie art. 31 ust.
1 u.k.w.h., ponieważ zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny i judykatury
przewidziane w nim wymaganie co formy dokumentu nie odnosi się do
dokumentów urzędowych. Podstawy do oceny tej kwestii nie stanowi także art.
6262
§ 3 k.p.c., gdyż zobowiązując do dołączenia do wniosku o dokonanie wpisu
dokumentów stanowiących podstawę wpisu, nie określa ich formy. Przewidziana
zaś w art. 6262
§ 31
k.p.c. forma dokumentu dotyczy jedynie wniosku o dokonanie
wpisu w księdze wieczystej na podstawie tytułu wykonawczego, o którym mowa
w art. 783 § 4 k.p.c. Wymagań co do formy dołączonego przez wnioskodawcę
dokumentu stanowiącego podstawę wpisu nie zawiera także rozporządzenie
Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg
6
wieczystych (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.) W postępowaniu
wieczystoksięgowym nie ma zatem przepisu określającego formę dokumentu
stanowiącego podstawę wpisu, uzasadniającego odmowę dokonania żądanego
przez wnioskodawcę wpisu z powodu formy złożonego dokumentu w postaci
przewidzianego w art. 129 § 2 k.p.c. odpisu decyzji poświadczonej za zgodność
z oryginałem przez notariusza.
Za odmową dokonania wpisu ze względu na formę dołączonego do wniosku
o wpis dokumentu nie przemawia także charakter postępowania
wieczystoksięgowego i zakres kognicji sądu. W literaturze i w orzecznictwie
przyjmuje się zgodnie, że określona w art. 6268
§ 2 k.p.c. kognicja sądu
wieczystoksięgowego obejmuje także badanie materialnoprawnej skuteczności
czynności stanowiących podstawę wpisu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia
17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142). Ograniczeniu
podlegają jedynie środki dowodowe, jakimi może dysponować sąd w postępowaniu
o wpis. Nie można zakładać, że przedłożenie dokumentu mającego stanowić
podstawę wpisu w postaci odpisu poświadczonego zgodnie z art.. 129 § 2 k.p.c.
stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa obrotu i dokonywanych wpisów, gdyż
poświadczenia te mają charakter dokumentu urzędowego, co według ustawodawcy
daje odpowiednie gwarancje. W razie zaś wątpliwości co do istnienia podstawy
wpisu sąd wieczystoksięgowy może – zgodnie z art. 129 § 4 k.p.c. - z urzędu
zażądać od strony składającej odpis dokumentu przedłożenia oryginału tego
dokumentu. Postawą wpisu jest bowiem dokument „źródłowy”, a poświadczony
zgodnie z art. 129 § 2 k.p.c. odpis tego dokumentu zaświadcza jedynie w sposób
urzędowy o istnieniu podstawy wpisu.
W sprawie, w której rozpoznawania jest skarga kasacyjna, nie bez znaczenia
jest również pominięta przez Sąd okoliczność, że – jak wynika z pism znajdujących
się w aktach sprawy – w archiwach Starostwa Powiatowego i Urzędu
Wojewódzkiego w W. nie ma akt sprawy, w której została wydania decyzja z dnia 1
października 1963, co uniemożliwia uzyskanie jej odpisu sporządzonego zgodnie z
art. 250 k.p.c.
7
W tej sytuacji uzasadniona jest konkluzja, że dołączony do wniosku
o dokonanie wpisu przewidziany w art. 129 § 2 k.p.c. odpis decyzji poświadczonej
za zgodność z oryginałem przez notariusza może stanowić podstawę do dokonania
żądanego wpisu w księdze wieczystej. Argumentem wspierającym ją jest także
pogląd wyrażony w najnowszej literaturze, że do dokonania wpisu w księdze
wieczystej może być wystarczające przedstawienie dokumentu prawidłowo
poświadczonego przez występującego w sprawie pełnomocnika, jeżeli dokument
„źródłowy” stanowi przewidzianą przepisami prawa podstawę wpisu.
Z przedstawionych powodów zarzuty wydania zaskarżonego postanowienia
z naruszeniem art. 129 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 6269
k.p.c. należało
uznać za uzasadnione i uwzględnić skargę kasacyjną. Dla oceny skargi kasacyjnej
nie mają znaczenia zarzuty naruszenia prawa materialnego, albowiem nie dotyczą
one wadliwie przyjętej przeszkody do dokonania wpisu w postaci złożenia
w niewłaściwej formie odpisu decyzji, wskazanej jako podstawa wpisu.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia (art.
39815
§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).