Wyrok z 29 czerwca 2021, sygn. I ACa 734/18

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 czerwca 2021 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Krzysztof Józefowicz

Sędziowie: Małgorzata Mazurkiewicz-Talaga

Małgorzata Goldbeck-Malesińska

po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2021 r. w Poznaniu

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa M. S. i P. K. (1) reprezentowanego przez opiekuna M. S.

przeciwko P. W.

o ustalenie

na skutek apelacji powodów

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 6 marca 2018 r. sygn. akt XII C 1661/14

I. co do apelacji powoda P. K. (1):

1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że ustala, iż nieważna jest umowa pożyczki i zabezpieczająca jej wykonanie umowa przewłaszczenia zawarta w dniu 5 kwietnia 2013 roku w formie aktu notarialnego ( Rep. (...) ) pomiędzy powodem a pozwanym przed notariuszem D. R.;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda: kwotę 6.600 zł tytułem opłaty od apelacji, kwotę 2.500 zł tytułem wydatków oraz kwotę 4.050 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;

3. nakazuje ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa ( Sąd Apelacyjny w Poznaniu ) kwotę 674,36 zł tytułem wydatków.

II. co do apelacji powódki M. S.:

1. oddala apelację;

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanego 4.050 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

M. Mazurkiewicz-Talaga K. Józefowicz M. G.-M.

IA Ca 734/18

UZASADNIENIE

W pozwie z dnia 8 lipca 2014 roku, wniesionym przeciwko P. W. powódka M. S. wniosła o stwierdzenie nieważności notarialnej umowy pożyczki i przewłaszczenia mieszkania, zawartej pod wpływem błędu i w warunkach braku świadomości, istniejących po stronie P. K. (1).

W piśmie procesowym z dnia 2 lutego 2016 roku powódka wniosła o zawiadomienie i wezwanie do udziału w niniejszej sprawie w charakterze powoda P. K. (1) reprezentowanego przez nią – jako opiekuna prawnego, a w przypadku zwolnienia jej od udziału w sprawie w charakterze powódki – o nieobciążanie jej obowiązkiem zwrotu kosztów. Wniosła też o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu i nie opłaconej nawet w części.

Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

Postanowieniem z dnia 30 marca 2016 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu wezwał P. K. (1) do udziału w procesie w charakterze powoda. Powódka nie została z niego zwolniona z uwagi na niewyrażenie na to zgody przez pozwanego.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił powództwo i rozstrzygnął o kosztach procesu.

Podstawą tego orzeczenia są następujące ustalenia faktyczne:

Związany ze sporem lokal mieszkalny położony jest w P. na Osiedlu (...). Pozostaje on w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej Osiedle (...) w P.. Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto w P., VI Ksiąg Wieczystych Wydział prowadzi dla niego księgę wieczystą o numerze (...). Powierzchnia użytkowa mieszkania wynosi 53.50 m ². Składa się ono z trzech pokoi, kuchni, łazienki i korytarza.

Spółdzielcze własnościowe prawa do przedmiotowego lokalu powód nabył na podstawie umowy o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do tego lokalu, stwierdzonej aktem notarialnym o oznaczeniu Repetytorium A numer (...), sporządzonym przez notariusza w P. - L. Ż..

W lokalu tym zamieszkują aktualnie: powodowie, ich matka oraz J. S.. Od maja 2013 roku nie uiszczają oni z tego tytułu opłat, w tym za dostawę mediów.

W 2013 roku powód podjął decyzję o zawarciu umowy pożyczki – celem uregulowania posiadanych przez niego zadłużeń oraz udzielenia pomocy J. S. w realizacji jego zobowiązań, wiążących się z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Już wtedy istniały zaległości dotyczące w/w lokalu mieszkalnego należne zarówno Spółdzielni Mieszkaniowej Osiedle (...) w P., jak i dostawcom mediów.

W tych okolicznościach powód skontaktował się z S. C., działającym na rzecz pozwanego. Warunki ich przyszłej umowy negocjowane były w opisanym lokalu mieszkalnym, z udziałem osób go zajmujących.

W dniu 5 kwietnia 2013 roku doszło do zawarcia umowy między powodem i pozwanym, w formie aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza D. R. (Repertorium A numer (...)). Osobami obecnymi przy tym byli J. S. i S. C..

W § 1 pkt 2 umowy ustalona została kwota pożyczki, sposób rozdysponowania nią, kwestia zabezpieczenia spłaty, termin i forma zwrotu długu.

W § 4, 5, 6 i 7 uregulowano cel, metodę, czas i możliwości skorzystania z zabezpieczenia.

Zachowanie powoda było przy zawieraniu umowy adekwatne do sytuacji – jego reakcje, postępowanie nie wskazywały na brak po jego stronie rozumienia podejmowanych czynności i ich skutków.

Powód nie zrealizował ani w terminie, ani w ogóle zobowiązań wynikających z umowy - mimo wezwań ze strony pozwanego, w tym wezwania z dnia 11 czerwca 2014 roku do spłaty pożyczki i stawiennictwa u notariusza celem powrotnego przeniesienia lokalu.

Wobec tego w dacie 23 czerwca 2014 roku powód, pozwany, S. C. i J. S. stawili się w Kancelarii Notarialnej prowadzonej w P. przez K. D., gdzie sporządzony został protokół stawiennictwa stwierdzony aktem notarialnym z tej daty o oznaczeniu Repertorium(...) (...) W jego § 1 stwierdzono brak spłaty pożyczki, mimo upływu terminu. Z kolei § 4 odzwierciedlał wypowiedź pozwanego o celu jego przybycia, braku spłaty przez niego pożyczki i nieposiadaniu przez niego środków pieniężnych na ten cel. W tych okolicznościach doszło do udzielenia przez powoda świadkowi S. C. notarialnego pełnomocnictwa do wymeldowania go z w/opisanego lokalu mieszkalnego (Repertorium(...)

Z tego samego dnia pochodzi oświadczenie powoda, w treści którego wyraził on zgodą na wykreślenie roszczenia o zwrotne przeniesienie spółdzielczego własnościowego prawa do przedmiotowego lokalu z księgi wieczystej dla niego prowadzonej.

W odniesieniu do tych czynności – powód działał z pełnym rozeznaniem, zarówno co do ich treści, jak i wynikających z nich skutków.

W tak ukształtowanej sytuacji pozwany skierował do powoda – datowane na dzień 2 lipca 2014 roku – pismo wzywające go do opróżnienia, opuszczenia i wydania lokalu. Do wezwania tego powód się nie zastosował. Obciążające lokal opłaty nie zostały uiszczone.

W tych realiach pozwany zadecydował o skorzystaniu z drogi sądowej, inicjując przed Sądem Rejonowym Poznań Nowe Miasto i W. w P. postępowanie w sprawie o sygn. akt IC 1438/14/3.

Powód od wielu lat jest osobą uzależnioną od alkoholu. Był on pacjentem Oddziału (...) (...) Szpitala (...) D. w G. okresach: od 9 maja 2008 roku do 21 maja 2008 roku, od 8 lipca 2008 roku do 31 lipca 2008 roku, od 16 lipca 2013 roku do 11 września 2013 roku i od 21 maja 2008 roku do 20 czerwca 2008 roku.

Wszczęto także wobec niego postępowanie przed Miejską (...) w P..

Powód podejmował leczenie w Ośrodku (...) w P.. Był pacjentem Ośrodka (...) w Szpitalu Miejskim im. (...) w P. i Stowarzyszenia (...) dla osób nietrzeźwych przy (...) Centrum Pomocy (...) w R..

Z 14 lipca 2016 roku pochodzi dotyczące powoda orzeczenie o stopniu niepełnosprawności o oznaczeniu (...). (...). (...) (...)wydane przez (...) do spraw orzekania o niepełnosprawności w P. - obowiązujące do 28 lutego 2018 roku.

Powód wielokrotnie zmieniał pracodawców. Przez dłuższe okresy pozostawał bez pracy, aktualnie nie jest zatrudniony od kilku lat. Korzysta z finansowej pomocy powódki i matki. Środki na nabycie alkoholu czerpie z sum uzyskiwanych w zamian za wykonanie drobnych prac o charakterze dorywczym.

Prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Poznaniu, wydanym w dniu 28 sierpnia 2015 roku w sprawie o sygn. akt XII Ns 186/14, powód został ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu zespołu uzależnienia od alkoholu oraz organicznych zaburzeń osobowości. Sąd Rejonowy Poznań Nowe Miasto i W. w P. w sprawie o sygn. akt IV RNs 381/15/2 ustanowił dla niego opiekuna prawnego w osobie powódki.

Na gruncie poczynionych ustaleń faktycznych, Sąd Okręgowy uznał roszczenie pozwu za bezzasadne.

Na wstępie zauważył, że powództwo w niniejszej sprawie – mimo wymienienia w pozwie personaliów powoda – wniosła powódka M. S..

Powódka nie była stroną spornej umowy, stąd rozrządzenia prawem do lokalu mieszkalnego, związanego ze sprawą nie oddziałują na jej sferę prawną. Zatem nie miała w przedmiotowym procesie legitymacji czynnej do jego wytoczenia.

Jednak postanowieniem z dnia 30 marca 2016 roku P. K. (1) wezwany został (zamiast zawiadomiony) do udziału w sprawie w charakterze powoda – w oparciu o podstawę z art. 196 k.p.c. W tej dacie, na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 28 sierpnia 2015 roku, które uprawomocniło się w dniu 19 września 2018 roku, był on całkowicie ubezwłasnowolniony.

Wstąpienie w tym trybie kolejnego podmiotu do sprawy powoduje, że osoba ta staje się powodem obok podmiotu pierwotnego. Za zgodą obu stron może ona, lecz nie musi, wstąpić do sprawy w miejsce dotychczasowego powoda - poprzez tzw. sukcesję procesową (art. 196 § 2 k.p.c.). W ocenie Sądu powód skutecznie wstąpił do procesu obok inicjującej spór powódki M. S. – w braku zgody pozwanego na jej wystąpienie ze sprawy.

W świetle art. 8 k.c. każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną - definiowaną jako możność bycia czy stania się podmiotem praw i obowiązków z zakresu szeroko rozumianego prawa cywilnego. Zdolności prawnej nie posiadają jednak – zgodnie z art. 12 k.c. osoby całkowicie ubezwłasnowolnione. Odpowiednikiem w/w zdolności prawnej jest – zdefiniowana w art. 64 k.p.c. – zdolność sądowa, rozumiana jako zdolność do zajmowania pozycji podmiotu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 65 § 1 k.p.c. pełną zdolność do samodzielnego podejmowania czynności procesowego – w odniesieniu do osób fizycznych - mają osoby mające pełną zdolność do czynności prawnych, a więc pełnoletnie i nieubezwłasnowolnione. Stosownie do reguły z art. 66 k.p.c. osoba fizyczna nie mająca zdolności procesowej może podejmować czynności procesowe tylko przez swojego przedstawiciela ustawowego. W odniesieniu do osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej reprezentantem tym - w myśl art. 13 § 2 k.c. - jest opiekun prawny. Opiekunem prawnym P. K. (1) jest zaś M. S..

Zatem w przedmiotowym sporze występowała ona zarówno w imieniu własnym, jak i od chwili wydania cytowanego postanowienia jako przedstawiciel ustawowy P. K. (1).

Przechodząc do oceny merytorycznej roszczenia, Sąd Okręgowy przywołał przepis art. 82 k.c., regulujący konsekwencje złożenia oświadczenia woli w stanie wyłączającym z jakichkolwiek przyczyn świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, co w szczególności dotyczy choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego zaburzenia czynności psychicznych. Stanowi on, że niezależnie od przyczyn wywołujących ten stan, oświadczenie takie jest bezwzględnie nieważne.

Brak świadomości występuje w przypadku zupełnego braku rozeznania sytuacji i przedsiębranych przez siebie kroków. Nie musi być to jednak stan pełnego zaniku świadomości czy ustania czynności mózgu. Z kolei brak swobody oznacza stan, w którym dana osoba, co prawda rozpoznaje sens własnego i cudzego zachowania, ale pod wpływem negatywnego oddziaływania pewnych czynników psychicznych wyłączona jest u niej możliwość nieskrępowanego decydowania. Chodzi przy tym o uwarunkowania natury psychicznej tkwiące w samej osobie składającej oświadczenie woli, a nie umiejscowione w sytuacji zewnętrznej, w której funkcjonuje.

Brak opisanej świadomości albo swobody może być powodowany między innymi przez alkoholizm.

Konsekwencją złożenia oświadczenia woli w warunkach opisanej wady oświadczenia woli jest uruchomienie sankcji wzruszalności, co oznacza, że czynność dotknięta wadą jest, co prawda, ważna, ale podważalna w tym sensie, że zainteresowany może uchylić się od skutków złożonego wadliwie oświadczenia woli realizując w ten sposób przysługujące wyłącznie jemu podmiotowe prawo kształtujące. Wymagana ku temu forma pisemna jest zachowana także wtedy, gdy zostanie ono umieszczone w pozwie czy piśmie procesowym skierowanym do właściwego adresata. W okolicznościach sprawy powód oświadczenia takiego nie złożył.

Uprawnienie to – celem zabezpieczenia pewności obrotu – ograniczone zostało jednorocznym terminem zawitym liczonym od dnia m.in. wykrycia błędu; bezskuteczny jego upływ konwaliduje wadliwą czynność prawną, skoro podmiotowe prawo uprawnionego wygasa.

Uwag tych zasadniczo nie można było nawet przełożyć na naprowadzony stan faktyczny, skoro powód w ogóle nie złożył pozwanemu takiego oświadczenia; tym samym niemożliwe było ustalenie czy wskazany termin wygasł. Potrzebę rozważań na tym tle obalał zresztą fakt braku udowodnienia merytorycznych przesłanek roszczenia.

W myśl przepisu art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Interes prawny – jest to interes związany z szeroko rozumianym obszarem praw i obowiązków prawnych, a w przypadku ustalania praw czy stosunków prawnych występuje z reguły wówczas, gdy istnieje ich niepewność powstała zarówno z przyczyn faktycznych, jak i z przyczyn prawnych. Prawne relacje powoda z prawem do spornego lokalu mieszkalnego sytuują go w kręgu osób legitymującym się interesem prawnym do jego ustalenia. Inaczej wygląda sytuacja powódki – w jej prawnej sferze nie mieści się bowiem, podlegające ochronie prawnej określone prawo podmiotowe, mogące stwarzać po jej stronie interes prawny do wytoczenia niniejszego powództwa. Interes powódki usytuować było można raczej w sferze faktycznej.

Niemniej – gdyby w szerokiej interpretacji przyjmować istnienie między powodami tzw. prekarium, czyli stosunku faktycznego polegającego na nieodpłatnym oddaniu pewnej rzeczy czy prawa innej osobie do używania z zastrzeżeniem każdoczesnej tego odwołalności w ramach gościnności lub prośby, czy umowy nienazwanej o bezpłatne korzystanie z rzeczy i pobieranie z niej pożytków – to i tak roszczeniu sprzeciwiłyby się przyczyny merytoryczne.

Strona powodowa nie wykazała bowiem – zgodnie z regułą dowodzenia wynikającą z art. 6 k.c., opisanych przesłanek roszczenia.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, a zwłaszcza z dowodu w postaci opinii biegłych z dziedziny psychiatrii (J. T.) i psychologii (J. K.) wynika bowiem, że powód w chwili dokonywania czynności prawnej działał w stanie umożliwiającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Świadczą o tym także wypowiedzi powoda kierowane w czasie badania do prowadzących je biegłych sądowych.

Eksponowany przez powódkę fakt wydania w 2015 roku postanowienia o całkowitym ubezwłasnowolnieniu P. K. (1) – pozostawał dla wyniku sprawy obojętny, skoro sporna umowa zawarta została w 2013 roku.

W tym stanie rzeczy powództwo podlegało oddaleniu.

Podstawą orzeczenia o kosztach procesu były przepisy art. 108 § 1 k.p.c., art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 102 k.p.c.

Apelację od tego wyroku złożyła – jak wynika z ostatecznego stanowiska pełnomocnika powodów - M. S., zarówno w imieniu własnym, jak i jako opiekun prawny powoda P. K. (1), zarzucając:

-

naruszenie art. 189 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez nieprzeprowadzenie kolejnego dowodu z opinii psychiatryczno-psychologicznej – w sytuacji kiedy opinia przeprowadzona zawierała wnioski sprzeczne z treścią wydanej wcześniej opinii - na potrzeby postępowania o ubezwłasnowolnienie,

-

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego,

-

błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzekania poprzez ustalenie, że powód działał w stanie umożliwiającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Wskazując na te zarzuty, skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez stwierdzenie nieważności czynności prawnej i zasądzenie od pozwanego na rzecz strony powodowej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz opłatą skarbową. Ewentualnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Poznaniu.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej odrzucenie, a w przypadku nieuwzględnienie tego wniosku o oddalenie apelacji w całości. Wniósł też o zasądzenie od strony powodowej zwrotu kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Rozprawa apelacyjna odbyła się w dniu 8 maja 2019 roku. Ponieważ postepowanie dowodowe zostało przeprowadzone w całości Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 15zzs ² ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, postanowił zamknąć rozprawę i wydać orzeczenie na posiedzeniu niejawnym.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje;

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska pozwanego co do istnienia podstaw do odrzucenia apelacji wniesionej w imieniu powoda. Nie można bowiem przyjąć, jak twierdzi pozwany, że wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji został złożony tylko w imieniu powódki.

Powództwo w sprawie wytoczyła w imieniu własnym M. S., dla której pełnomocnikiem z urzędu ustanowiony został adwokat K. B.. Na podstawie art. 196 k.p.c. do sprawy w charakterze powoda przystąpił P. K. (2), przy czym reprezentowała go powódka M. S. jako opiekun prawny. W toku postępowania mediacyjnego – jak wynika z treści protokołu z przebiegu mediacji ( k. 163 ) oraz z treści wniosku pełnomocników o przedłożenie mediacji ( k. 156 ) - adwokat K. B. reprezentował zarówno powódkę jak i powoda. Powódka udzieliła więc pełnomocnictwa adwokatowi K. B. do reprezentowania w sprawie również powoda P. K. (2). Tak treść tych dokumentów interceptował właściwie również Sąd Okręgowy, który adwokata K. B. traktował jako pełnomocnika powódki oraz powoda ( protokół rozprawy z dnia 11 maja 2016 roku – k. 150, co do treści którego wniosek o sprostowanie nie został złożony ).

Wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji został złożony więc zarówno w imieniu powódki jak i w imieniupowoda. Odpis wyroku z uzasadnieniem został doręczony powódce ( jako powódce i jako przedstawicielowi ustawowemu powoda ). W terminie wniesiona została apelacja przez adwokata A. R. – jak ostatecznie wyjaśniono – na rzecz powódki oraz powoda. Powódka udzieliła pełnomocnictwa adwokatowi A. R. w imieniu własnym oraz w imieniu powoda P. K. (1), jako jego opiekun prawny ( k. 419 i 523 ).

Dokonując kontroli merytorycznej apelacji - złożonej przez M. S. imieniem własnym oraz jako prawny opiekun całkowicie ubezwłasnowolnionego P. K. (1) - Sąd Apelacyjny dokonał odmiennej oceny jej zasadności w zależności od podmiotu wnoszącego ten środek zaskarżenia. Uznał bowiem, że apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie, podczas gdy apelacja powódki okazała się w całości bezzasadna.

W tym względzie podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powódka M. S. nie posiada legitymacji procesowej czynnej do wystąpienia z dochodzonym w sprawie roszczeniem. Legitymacja ta jest uprawnieniem konkretnego podmiotu do występowania z konkretnym roszczeniem przeciwko innemu oznaczonemu podmiotowi - wypływająca z prawa materialnego. Legitymację czynną w procesie o ustalenie stosunku prawnego lub prawa - na podstawie art. 189 k.p.c. - posiada osoba, która ma interes prawny w tym ustaleniu. Słusznie zatem przyjął Sąd pierwszej instancji, że uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem o stwierdzenie nieważności umowy pożyczki i przewłaszczenia na zabezpieczenie - w oparciu o przepis art. 82 k.p.c. - przysługiwało powodowi P. K. (1), jako stronie tej czynności prawnej. Zarówno bowiem umowa z dnia 5 kwietnia 2013 r., skutkująca pozbawieniem go prawa własności lokalu, jak i wynik sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności tej umowy i wynikającego z niej przesunięcia majątkowego, wpływa bezpośrednio na jego sferę prawną.

Brak natomiast takiego oddziaływania na sferę prawną powódki M. S., która w lokalu tym jedynie zamieszkuje. Nie będąc uprzednio właścicielem lokalu i stroną kwestionowanej czynności prawnej, zainteresowana jest wynikiem sprawy jedynie w wymiarze interesu faktycznego. Powódka nie posiada zatem interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o stwierdzenie nieważności umowy, wymaganego przepisem art. 189 k.p.c. Wynikający stąd brak legitymacji procesowej czynnej, jako merytorycznej przesłanki roszczenia, uzasadniał oddalenie względem niej powództwa.

Stanowiska takiego powódka M. S. w apelacji zresztą nie kwestionuje, tak w ogólności, jak i poprzez jakąkolwiek próbę jego merytorycznego podważenia.

Ostatecznie zatem apelację powódki uznać należało za bezzasadną.

Skuteczna natomiast okazała się apelacja wniesiona imieniem powoda.

Zasadne okazały się zarzuty jego apelacji zmierzające do obalenia podstawy faktycznej wyroku w zakresie istnienia po jego stronie, przy zawieraniu umowy z dnia 5 kwietnia 2013 r., świadomości i swobody podjęcia decyzji i wyrażenia woli. Trafnie powód zarzuca błędną ocenę kluczowego w sprawie dowodu z opinii biegłych sądowych J. T. i J. K., powołanych w celu wyjaśnienia tej okoliczności.

Uzasadnione wątpliwości wzbudza bowiem, że opinia ta (z dnia 31 lipca 2017 r.) formułuje wnioski trudne do pogodzenia (w kategoriach logicznych) z wnioskami wcześniej wydanych w odniesieniu do powoda opinii psychologiczno-psychiatrycznych.

Należy zauważyć, że już opinia z 8 marca 2010 r. - wydana w przedmiocie uzależnienia od alkoholu przez biegłego psychologa I. L. i biegłego psychiatrę A. Ł.-Wojewodę (k.21-24) - stwierdza u powoda zespół uzależnienia od alkoholu (na podstawie takich objawów jak: głód alkoholowy, upośledzenie zdolności do kontrolowanego picia alkoholu, alkoholowy zespół abstynencyjny i obniżenie tolerancji na alkohol). Zdaniem tych biegłych P. K. (1) natenczas wymagał już specjalistycznego leczenia odwykowego w warunkach niestacjonarnych, co w ocenie Sądu Apelacyjnego świadczy o istnieniu ugruntowanego w czasie problemu alkoholowego.

Kolejno z opinii sądowo-psychiatrycznej wydanej w dniu 12 maja 2015 r. w sprawie o ubezwłasnowolnienie (prowadzonej przed Sądem Okręgowym w Poznaniu pod sygn. akt XII Ns 186/14, k. 109-114) przez biegłą E. K. (specjalistę psychologa klinicznego) i biegłego W. R. (specjalistę psychiatry) wynika, że P. K. (2) cierpi nie tylko na zespół uzależnienia od alkoholu, ale i na organiczne zaburzenia osobowości. W ekspertyzie tej stwierdza się, że jest on uzależniony w bardzo głębokim stopniu, całkowicie utracił kontrolę, pije ciągami, ma silne zespoły abstynencyjne, pije mimo odczuwalnych negatywnych tego skutków. Wieloletnia intoksykacja alkoholem doprowadziła zdaniem tych specjalistów do powstania organicznych zmian w (...). Manifestuje się to głównie dysfunkcjami osobowościowymi takimi jak - spłycenie uczuciowości wyższej, osłabienie mechanizmów kontrolno-hamujących, uproszczony tryb życia, nastawienie na zaspokojenie biologicznych potrzeb, głównie alkoholizowania się. W sferze poznawczej obserwuje się dysfunkcje pamięci oraz koncentracji. Badany nie radzi sobie z życiem, własnymi potrzebami, podejmuje działania nieadekwatne oraz szkodzące mu. Nie potrafi racjonalnie myśleć oraz podejmować decyzji, czy też inicjować działań. W dużym stopniu utracił mechanizmy obronne i kieruje się w stronę całkowitej destrukcji. W konkluzji biegli stwierdzili, że P. K. (1) nie jest zdolny do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, zatem zachodzą medyczne przesłanki do ubezwłasnowolnienia całkowitego opiniowanego.

Tymczasem w opinii wydanej w przedmiotowym postępowaniu przez biegłego specjalistę psychiatrii J. T. i biegłego specjalistę psychologii klinicznej J. K. (k. 237 – 247) w dniu 31 lipca 2017 r., zatem w warunkach pogłębionego w czasie nałogu alkoholowego, stwierdza się zespół zależności alkoholowej, bez cech choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego i procesu otępiennego. Zdaniem biegłych w dniu sporządzenia umowy badany działał w stanie umożliwiającym mu świadome podjęcie decyzji i swobodne wyrażenie woli, co wynikało z tego że w przebiegu choroby alkoholowej nie przejawiał ubytków sprawności poznawczej lub cech choroby psychicznej, mogących w istotny sposób zaburzać jego funkcjonowanie. Opiniowany ma zachowaną - w ich ocenie - zdolność do rozumienia norm i ocen społecznych.

W opinii uzupełniającej stwierdza się nadto, że fakt znajdowania się w ciągu alkoholowym, ale także objawy abstynencyjne nie znoszą zdolności do świadomego podejmowania decyzji i wyrażenia woli. Także to, że powód jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną nie oznacza, że jest on całkowicie niezdolny do zrozumienia podejmowanych przez siebie czynności. Badany jest zdolny, zdaniem biegłych do rozumienia i antycypacji sytuacji społecznych, pozostaje świadomy znaczenia dokonanych wyborów, jest zorientowany w swojej sytuacji osobistej odnośnie faktu sporządzenia umowy. Aktualna wiedza na temat umowy wskazuje, że był on całkowicie świadomy swojego postepowania, w innym przypadku nie zachowałby się ślad pamięciowy, który w sposób spójny odtwarza zdarzenie oraz wskazuje na pełne rozumienie sytuacji.

Nieprzekonujący charakter tej opinii przejawia się w tym, że pomija ona wnioski opinii wcześniejszych i stawia rozpoznanie z nimi sprzeczne. Już przecież opinia z 2010 r., zatem wydana na 3 lata przed dokonaniem spornej czynności prawnej diagnozuje u powoda zespół uzależnienia od alkoholu. Opinia wydana w drugiej kolejności została wydana na podstawie badania przeprowadzonego w dniu 19 maja 2017 r. – zatem już po fakcie zawarcia umowy pożyczki i przewłaszczenia na zabezpieczenie (datowanej na 5 kwietnia 2013 r.), jednak w bliskiej z nią koincydencji czasowej. W tej opinii stwierdza się już organiczne zmiany w (...) na skutek wieloletniej intoksykacji – upośledzające funkcjonowanie powoda w sferze poznawczej i motywacyjnej, prowadzące do działań autodestrukcyjnych. Nielogiczne jest zatem, że mimo postępującego w czasie alkoholizmu powoda, który w świetle zasad doświadczenia życiowego, powinien prowadzić do dalszej degradacji jego zdrowia fizycznego i psychicznego - biegli ocenili funkcjonowanie poznawcze powoda, w tym zdolność do rozumienia i antycypacji sytuacji społecznych – nie tylko w dacie czynności, ale i aktualnie – na poziomie normowym.

Uzasadnieniem dla takiego wnioskowania biegłych nie może być w szczególności okoliczność, że w trakcie przeprowadzonego przez nich badania powód był w stanie odtworzyć treść i okoliczności zawarcia umowy, podając: „Ja podpisywałem kredyt mieszkaniowy. To było wzięcie z siostrzeńcem razem. … To była pomoc taka… Ten kredyt był wzięty na mnie, a pieniądze poszły na moje i siostrzeńca zadłużenia”.

Należy zauważyć, że w badaniu wcześniejszym – w sprawie o ubezwłasnowolnienie – P. K. (1) podał jedynie, że wziął pożyczkę pod zastaw domu - ponad 100.000 zł i że nie wie na co przeznaczył pieniądze, nie wie czy miał je na koncie czy w domu.

Wynika stąd – co nie jest logicznie uzasadnione – że więcej szczegółów odnośnie przedsiębranej czynności odtworzył on w badaniu późniejszym. Stąd należy wnioskować, że wiedza powoda co do okoliczności i celu zawarcia umowy, ujawniona w trakcie przeprowadzonych badań nie musiała być utrwalona w jego własnej pamięci, a mogła wynikać z zapoznania się post factum z treścią umowy, na potrzeby przeprowadzanych postępowań, czy badań psychologicznych albo pochodzić od innych osób. Nie powinien być to zatem czynnik determinujący wnioski wydanej w sprawie opinii.

Należy wprawdzie zauważyć, że inne są przesłanki prawne ubezwłasnowolnienia całkowitego (uzasadnionego w braku zdolności do samodzielnego kierowaniem swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw) i stwierdzenia wady oświadczenia woli polegającej na braku świadomości i swobody podjęcia decyzji lub wyrażenie woli, nie można jednak ignorować, że biegli w obu tych sprawach – badając istnienie tych okoliczności przesłankowych – kierowali się tym samym stanem faktycznym. Impulsem dla sprawy w przedmiocie ubezwłasnowolnienia było przecież dokonywanie przez powoda czynności prawnych sprzecznych z jego dobrze pojętym interesem – w tym przede wszystkim zawarcie umowy z dnia 5 kwietnia 2013 r. Tymczasem - na kanwie tych samych okoliczności faktycznych - biegli w sprawie o ubezwłasnowolnienie i w niniejszej sprawie przed sądem pierwszej instancji doszli do innych wniosków w przedmiocie wpływu wieloletniej choroby alkoholowej powoda na jego ośrodkowy układ nerwowy, prezentowane przez niego zdolności poznawcze i sferę motywacyjną podejmowanych przezeń działań.

Okoliczności te - jak słusznie zarzuca się w apelacji - powinny wzbudzić wątpliwości Sądu Okręgowego, dając asumpt do uwzględnienia wniosku powodów o przeprowadzenie kolejnego dowodu z opinii biegłych tej samej specjalności.

Z tych też względów Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 29 maja 2019 r. dopuścił dowód z opinii biegłego z dziedziny psychiatrii i psychologii na okoliczność, czy powód P. K. (1), zawierając w dniu 5 kwietnia 2013 r. umowę pożyczki oraz przewłaszczenia, znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne wyrażenie decyzji lub wyrażenie woli, zobowiązując biegłych, by ustosunkowali się do treści opinii sporządzonej w niniejszej sprawie przed Sądem pierwszej instancji oraz do treści opinii wydanej w sprawie o ubezwłasnowolnienie.

Biegli opiniujący w postępowaniu apelacyjnym - specjalista psychiatra i psycholog Ł. M. i psycholog A. K. rozpoznali u badanego zespól zależności alkoholowej o wieloletnim, ciężkim przebiegu, większe zaburzenia neuropoznawcze oraz widoczne w toku badania objawy abstynencyjne w związku z ciągiem picia. Sformułowali też zgody wniosek, że ze względu na wieloletni, ciężki przebieg uzależnienia od alkoholu u P. K. (1) zachodzą przesłanki do kwestionowania jego zdolności do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli w aspekcie całkowitego ich wyłączenia w myśl art. 82 k.c. Brak bowiem w dokumentacji medycznej jakiejkolwiek informacji, która mogłaby wskazywać na okresową, długoterminową abstynencję oraz poprawę funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego, społecznego w okresie zawarcia umowy. Brak zaś zdolności do świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli znosi zdolność swobody powzięcia i wyrażenia woli. W kontekście danych obiektywnych z akt sprawy i dokumentacji medycznej, w chwili podpisania umowy z dnia 5 kwietnia 2013 r. (w okresie poprzedzającym i następującym po dacie zawarcia umowy) występowały u badanego następujące czynniki: głębokie uzależnienie, obecność wpływów otoczenia, najprawdopodobniej przy umiarkowanej motywacji badanego – sądząc po udziale osób trzecich w korzyściach z zwarcia umowy. Uzyskane dane wskazują w sposób jednoznaczny, że badany – we wskazanym okresie – jawi się jako osoba podatna na wpływy i sugestie otoczenia, skoncentrowana jedynie na prostych czynnościach popędowych czy aktywnościach zdeterminowanych przez głębokie uzależnienie, bez własnej, autonomicznej woli, umotywowanej jasnymi i racjonalnymi przesłankami. Determinantą podejmowanych przez niego działań i decyzji było głębokie uzależnienie od alkoholu warunkujące zaburzenia sfery poznawczej, emocjonalnej, wolicjonalno- motywacyjnej, popędowej. Konfiguracja tych czynników patologicznych (wynikających z głębokiego uzależnienia i psychodegradacji alkoholowej) oraz sytuacyjno-motywacyjnych, stanowi okoliczność znoszącą zarówno zdolność świadomego, jak i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli.

W opinii uzupełniającej z dnia 16 marca 2021 r. – ustosunkowując się szczegółowo do zarzutów pozwanego – biegli podali, że nierozpoznanie otępienia w wypisach szpitalnych nie oznacza, że pacjent nie prezentował w czasie hospitalizacji cech zaburzeń poznawczych, otępienia, czy cech uszkodzeń organicznych (...). Wskazali, że mimo rozbieżności w zakresie danych dotyczących stanu psychicznego powoda wynikających z różnych źródeł (dokumentacyjnych i osobowych), okolicznością pewną jest, że nadużywanie przez niego alkoholu jest procesem wieloletnim (rozpoczętym we wczesnej dorosłości) i o ciężkim przebiegu. Ostatecznie biegli powtórzyli wniosek, że funkcjonowanie psychiczne powoda – w tym motywacja do działania, zdolność oceny sytuacji, przewidywanie długofalowych, złożonych skutków, ale też ocena ich znaczenia – od wielu lat (przed rokiem 2013) były zdeterminowane chorobowo.

W ocenie Sądu Apelacyjnego opinia przeprowadzona w postępowaniu apelacyjnym spełnia kryterium mocy i wiarygodności dowodowej. Ekspertyza ta jest jasna, wyczerpująca i logiczna, a przede wszystkim pozostaje w zgodności treściowej z opinią co do stanu zdrowia psychicznego powoda sporządzoną w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie. Wnioski tych dwóch opinii wzajemnie się dopełniają, pozwalając na kategoryczna ocenę funkcjonowania powoda w dacie zawarcia kwestionowanej czynności prawnej.

Zbieżnym elementem tych opinii jest, że choroba alkoholowa powoda to problem wieloletni, skutkujący zmianami neurologicznymi i psychodegradacją opiniowanego, upośledzający jego funkcjonowanie poznawcze, w tym zdolność do podejmowania racjonalnych decyzji, sferę emocjonalną i motywacyjną oraz mechanizmy hamująco-obronne. Z każdej z tych opinii wynika nadto, że potrzeba alkoholizowania się zdeterminowała wszystkie procesy życiowe powoda. Okoliczności te wypełniały w badanym przypadku zarówno przesłankę braku możliwości samodzielnego działania i kierowania swoim postępowaniem, jak i pozwalały na wniosek o zniesieniu zdolności powoda do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli przy zawieraniu umowy pożyczki i przewłaszczenia na zabezpieczenie. Dokonując tej, jak i innych czynności prawnych i faktycznych, powód kierował się bowiem wewnętrznym, zdeterminowanym chorobowo przymusem zażywania alkoholu, a nie czynnikiem wolicjonalnym, czyli własnym, uświadamianym interesem, który pragnął zrealizować.

Uzasadnione było w tych okolicznościach oddalenie - postanowieniem z dnia 29 czerwca 2021 r. - wniosków dowodowych złożonych przez pozwanego w piśmie z dnia 21 kwietnia 2021 r. o przeprowadzenie dowodów z opinii kolejnych biegłych, pisemnej opinii uzupełniającej biegłych J. T. i J. K. – odnoszącej się do opinii z dnia 2 marca 2020 r. i ustnych opinii uzupełniających wszystkich czterech biegłych na okoliczności i rozbieżności w treściach opinii wydanych w niniejszej sprawie.

Z powyższych względów, w miejsce ustaleń Sądu Okręgowego, że P. K. (1) przy zawieraniu umowy z dnia 5 kwietnia 2013 r. działał z pełnym rozeznaniem, zarówno co do jej treści, jak i wynikających z niej skutków, należało w ślad za opinią przeprowadzoną w postępowaniu apelacyjnym ustalić, że powód znajdował się wówczas w stanie wyłączającym swobodne i świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Pozostałe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji Sąd Apelacyjny w pełni zaakceptował, przyjmując je za własne.

W szczególności nie budziły zastrzeżeń ustalenia co do przeznaczenia środków uzyskanych z pożyczki. Wyraźne postanowienia w tym zakresie przewidywała umowa stron. Skarżący domagając się, by okoliczność tę ustalić na podstawie zeznań świadka J. S., nie podważyli za pomocą argumentów merytorycznych oceny tego dowodu – uznanego w tej części za niewiarygodny. Skuteczne podniesienie zarzutu poczynienia ustaleń sprzecznych z materiałem dowodowym nie może tymczasem polegać na zaprezentowaniu ustalonego przez skarżącego, na podstawie własnej oceny dowodów stanu faktycznego, a wymaga wskazania rażącego naruszenia dyrektyw oceny dowodów z art. 233 § 1 k.p.c., jakimi są zasady wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego. Takich odniesień w apelacji powodów tymczasem brak.

Z kolei kwestionując ocenę dowodu z zeznań powódki M. S., apelujący nie wskazali nawet jakie ustalenia faktyczne dokonane zostały niezgodnie z ich treścią, względnie jakie fakty powinny być na ich podstawie ustalone. Podobnie nie wytknęli konkretnych błędów popełnionych przy ocenie tego dowodu. Zarzut o tak dużym stopniu ogólności nie mógł okazać się skuteczny.

W świetle skorygowanych okoliczności faktycznych – uznać należało, że oświadczenie woli powoda, składające się na umowę z dnia 5 kwietnia 2003 r., dotknięte jest wadą z art. 82 k.c., jako złożone w stanie wyłączającym swobodne i świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Skutkuje to jego bezwzględną nieważnością, nie zaś jak przyjął błędnie Sąd Okręgowy tylko wzruszalnością – w trybie złożenia oświadczenia woli o uchyleniu się od jego skutków prawnych, ograniczonego rocznym terminem z art. 88 § 2 k.c. Przewidziany w tym przepisie sposób ubezskutecznienia oświadczenia woli, dotyczy przypadku jego złożenia pod wpływem błędu lub groźby, nie mając w okolicznościach sprawy zastosowania.

Z powyższych względów wywiedzione przez powoda roszczenie - o stwierdzenie nieważności przedmiotowego oświadczenia woli - zasługiwało na uwzględnienie.

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny – co do apelacji powoda P. K. (1) – na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż nieważna jest umowa pożyczki i zabezpieczająca jej wykonanie umowa przewłaszczenia zawarta w dniu 5 kwietnia 2013 r. w formie aktu notarialnego (...) pomiędzy powodem a pozwanym przed notariuszem D. R..

O kosztach postępowania apelacyjnego wywołanego apelacją powoda, orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu z art. 98 § 1 k.c. - z uwzględnieniem, że jest on stroną spór wygrywającą. Z tego względu zasądzono na jego rzecz od pozwanego uiszczona opłatę od apelacji w kwocie 6.600 zł, wydatki poniesione na opinie biegłych w wysokości 2.500 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 4.050 zł, wynikającej z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust.1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015 r.

Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nakazano ściągnięcie od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego w Poznaniu) kwotę 674,36 zł tytułem nieuiszczonych dotąd wydatków – kosztów opinii biegłych.

Apelacja wniesiona imieniem powódki podlegała natomiast oddaleniu - na podstawie art. 385 k.p.c.

Biorąc pod uwagę, że przegrała ona spór wywiedziony apelacją własną, należało zasądzić od niej na rzecz pozwanego poniesione przez niego na tym etapie postępowania koszty fachowej reprezentacji w wysokości art. 4.050 zł, ustalonej na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust.1 pkt 2 powołanego wyżej rozporządzenia.

Małgorzata Mazurkiewicz-Talaga Krzysztof Józefowicz Małgorzata Goldbeck-Malesińska

Niniejsze pismo nie wymaga podpisu własnoręcznego na podstawie § 21 ust. 4 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej jako właściwie zatwierdzone w sądowym systemie teleinformatycznym

St. sekr. sądowy Ewa Gadomska