Uzasadnienie z 23 kwietnia 2026, sygn. VIII U 432/26

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 30.12.2025 roku (...) Oddział w O. na podstawie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odmówił A. M. ponownego ustalenia wysokości emerytury, w związku z brakiem nowych dokumentów i okoliczności, które mają wpływ na wysokość emerytury.

(decyzja k. 30 akt ZUS)

W odwołaniu od w/w decyzji wnioskodawca, zarzucił pozwanemu naruszenie przepisów postępowania oraz prawa materialnego, w tym art. 114ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędne przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do przyznania odwołującemu się prawa do rekompensaty. Wniósł o uchylenie decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

(odwołanie k. 3)

W odpowiedzi na odwołanie pozwany organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podnosząc, że ubezpieczony ma przyznane prawo do emerytury w wieku obniżonym oraz nie ma ustalonego prawa do kapitału początkowego, nadto w sprawie (...) toczyło się postępowanie na skutek odwołania od decyzji z dnia 14.11.2022 r odmawiającej prawa do rekompensaty, gdzie zapadł prawomocny wyrok oddalający odwołanie.

( odpowiedź na odwołanie k. 7)

Na rozprawie w dniu 9.04.2026 r. – bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku w niniejszej sprawie wnioskodawca, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł o zmianę decyzji i przyznanie prawa do rekompensaty.

(stanowisko wnioskodawcy 00:01:11)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

A. M., urodzony (...), na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) w O. z dnia 15 lipca 2008 roku uzyskał prawo emerytury wcześniejszej z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach i ukończenia 60 roku życia od dnia 1 kwietnia 2008 roku.

(decyzja k. 247 akt ZUS)

W dniu 27 października 2022 roku wnioskodawca złożył wniosek o rekompensatę z tytułu pracy w warunkach szczególnych.

(wniosek k.7 drugiej części akt ZUS)

Decyzją z dnia 14 listopada 2022roku pozwany organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do rekompensaty za pracę w szczególnych warunkach wskazując jako podstawę przejście wnioskodawcy na wcześniejszą emeryturę w 2008r. jak i jego wiek wskazujący, że ustawa o emeryturach pomostowych nie w stosunku do niego w tym zakresie zastosowania.

(decyzja k.11 akt ZUS)

Wyrokiem z dnia 15.02.2023 roku Sąd Okręgowy w sprawie (...) oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 14.11.2022 r.

(okoliczność bezsporna – wyrok w załączonych aktach)

W dniu 16.12.2025 r ubezpieczony złożył w organie rentowym wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty przy uwzględnieniu aktualnie obowiązujących przepisów oraz wskaźników. Do wniosku nie załączył żadnych dokumentów.

(wniosek – k. 26 akt ZUS)

Powyższy stan faktyczny został odtworzony w całości na podstawie powołanych dokumentów, których autentyczności nie kwestionowała żadna ze stron, a i Sąd nie znalazł powodów by czynić to z urzędu. W istocie okoliczności faktyczne są między stronami bezsporne, a kwestia wymagająca rozstrzygnięcia ma wyłącznie charakter prawny.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 114 ustawy z dnia 17.12.1998 o emeryturach i rentach z FUS /Dz. U. z 2025 r poz.1749 t.j/ w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:

1)po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;

2)decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;

3)dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;

4)decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;

5)decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;

6)przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

Wniosek o ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości jest jednym z elementów - uprawnień zainteresowanego - postępowania w sprawach emerytalno-rentowych (wyrok SA w Katowicach z dnia 19 marca 1996 r., III AUr 1346/95, OSA 1998, z. 3, poz. 10). Ponowne ustalanie prawa do emerytur i rent nie jest wznowieniem postępowania sądowego (według k.p.c.), nie posiada też charakteru wznowienia postępowania przewidzianego w art. 145 § 1 k.p.a., a wniesienie wniosku nie jest ograniczone czasowo; instytucja ta dotyczy postępowania przed organem rentowym (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997, nr 7, poz. 117). Instytucję przewidzianą w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach należy traktować jako "swoiste wznowienie postępowania" (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442

W orzecznictwie dominuje pogląd, że decyzja rentowa nie ma przymiotu powagi rzeczy osądzonej (zob. wyroki SN: z dnia 16 września 2009 r., I UK 121/09, LEX nr 537030; z dnia z dnia 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002, nr 17, poz. 419/, co oznacza, że organ rentowy może podważyć swoją błędną decyzję przyznającą świadczenie "nabyte", pomimo niespełnienia ustawowych warunków powstania uprawnień do emerytury lub renty, a zainteresowany ponownie wystąpić z wnioskiem o to samo świadczenie, którego poprzednio mu odmówiono, jeżeli powołano się na nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji mające wpływ na ustalenie uprawnień ubezpieczeniowych. W zasadzie więc nie wchodzi tu w grę stwierdzenie nieważności decyzji rentowej wydanej w sprawie już dawniej ostatecznie rozstrzygniętej inną decyzją (art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.). W wyniku zastosowania instytucji ponownego ustalania prawa do emerytur/rent następuje nadzwyczajna kontynuacja postępowania w tej samej sprawie (zob. wyroki SN: z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 41/00, Prok. i Pr. 2001, nr 6, poz. 39; z dnia 21 września 2010 r., III UK 94/09, LEX nr 621346; z dnia 24 marca 2011 r., I UK 317/10, LEX nr 811823, i z dnia 27 marca 2014 r., III UK 115/13, LEX nr 1554419 oraz postanowienie SN z dnia 20 września 2011 r., I BU 4/11, LEX nr 1101321), w którym organ rentowy ma możliwość zniwelowania własnego uchybienia powstałego przy ustalaniu prawa do świadczenia, natomiast zainteresowany uprawniony jest do ubiegania się o świadczenie, którego mu nie przyznano, jeżeli wcześniej nie powołał się na okoliczności uzasadniające powstanie takich uprawnień. W rezultacie uchylane są zarówno korzystne, jak i niekorzystne rozstrzygnięcia dla zainteresowanego, a działania w tym obszarze zmierzają do tego, aby w obrocie prawnym nie pozostawała decyzja, na podstawie której wypłacane jest świadczenie, choć nie istnieje do niego prawo (art. 134 ust. 1 pkt 4).

W realiach badanej sprawy organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa ponownego przeliczenia emerytury i ustalenia prawa do rekompensaty, z uwagi na brak spełnienia przesłanek z art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W istocie ubezpieczony ponownie składając wniosek o rekompensatę oraz w trakcie postępowania nie wskazywał na żadne nowe dowody i okoliczności, które miałyby wpływ na prawo świadczenia, nadto nie wykazywał innych przesłanek wymienionych w art. 114 cytowanej ustawy.

Należy przypomnieć, że kwestia prawa do rekompensaty była już przedmiotem decyzji, a także powstępowania sądowego, w którym odwołanie ubezpieczonego zostało prawomocnie oddalone.

Na marginesie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1696 ), ustawa określa warunki nabywania prawa do emerytur i rekompensat przez niektórych pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, zwanych „emeryturami pomostowymi”, o których mowa w art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Stosownie do treści art. 2 ust. 5 w/w ustawy, rekompensata to odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej.

W myśl do treści art. 21 ust. 1 analizowanej ustawy, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynoszący co najmniej 15 lat.

Z kolei, zgodnie z art. 21 ust. 2 powoływanej ustawy, rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Art. 23 ust. 1 w/w ustawy stanowi, że ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę.

Rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, o których mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (art. 23 ust. 2 w/w ustawy). Jako dodatek do kapitału początkowego, razem z kapitałem początkowym podlega waloryzacjom.

A zatem należy wskazać, że prawo do rekompensaty, zgodnie z w/w ustawą, mają osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które przed 1 stycznia 2009 r. wykonywały przez co najmniej 15 lat prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.(tzw. przesłanki pozytywne) i nie nabyły prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wnioskodawca zarówno uzyskał w 2008 roku prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach a więc nie utracił możliwości nabycia tego prawa a wręcz niego skorzystał. Ponadto prawo do rekompensaty przysługuje osobie urodzonej po 31 grudnia 1948 roku a wnioskodawca urodził się (...).

Ponadto rekompensata jest obliczana jako dodatek do kapitału początkowego, którego wnioskodawca nigdy nie miał i nie ma ustalonego, przez co brak byłoby możliwości obliczenia takiej rekompensaty.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477 ¹⁴ §1 k.p.c., oddalił odwołanie.