Uzasadnienie z 18 sierpnia 2026, sygn. VIII U 3267/25

UZASADNIENIE

Decyzją z 13 maja 2025 r. znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w D. stwierdził, że (...) S.A. jest odpowiedzialny za nienależnie pobrane świadczenie przysługujące R. K. za okres od 1 maja 2022 r. do 30 kwietnia 2025 r. w łącznej kwocie 1929,32 zł w związku z korektą dokumentów rozliczeniowych sporządzonych przez zakład pracy – (...) S.A.. Zakład zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 maja 2022 r. do 30 kwietnia 2025 r. w kwocie należności głównej 1929,32 zł. Jako podstawę prawną wskazano art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. (decyzja z 13 maja 2025 r. k. 56 pliku II akt ZUS).

Odwołanie od powyższej decyzji w dniu 18 czerwca 2025 r. (data nadania w placówce pocztowej) złożył płatnik – spółka (...) S.A. reprezentowany przez radcę prawnego zaskarżając decyzję w całości.

Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie przepisów: art. 107 § 1 pkt 4) i 6) k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, a co za tym idzie, rażące naruszenie wskazanych powyżej przepisów poprzez wydanie decyzji zawierającej szczątkowe, błędne językowo, niezrozumiałe i niezawierające podstawy prawnej uzasadnienie sprowadzające się jedynie do twierdzenia, że istnieje zadłużenie bez wskazania, których okresów rozliczeniowych dotyczy zadłużenie, w jakiej wysokości oraz na jakich podstawach prawnych zostało ono ustalone co uniemożliwia płatnikowi efektywne ustosunkowanie się do decyzji w sytuacji, gdy przepis art. 107 § 1 pkt 4) i 6) nakłada na organ obowiązek sporządzenia decyzji zawierające m.in. powołanie podstawy prawnej oraz uzasadnienie faktyczne i prawne, a co za tym idzie, nakłada na organ obowiązek szczegółowego uzasadnienia rozstrzygnięcia – zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, a takie działanie organu, który wydał zaskarżoną decyzję narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego, w tym zasadę czynnego udziału strony w sprawie (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę zaufania do organów administracji publicznej (art. 8 k.p.a.).

Wobec powyższego strona odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz
o zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego koszty zastępstwa procesowego do dnia zapłaty, według norm przepisanych. (odwołanie k. 3-7).

W złożonej w dniu 7 lipca 2025 r. odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł
o jego oddalenie. (odpowiedź na odwołanie k. 20-20v.).

W piśmie procesowym z dnia 21 kwietnia 2026 r. pełnomocniczka odwołującej się spółki oświadczyła, że przy podpisywaniu pierwszej umowy zlecenia z (...) S.A. R. K. złożył „oświadczenie zleceniobiorcy do celów ubezpieczeniowych
i podatkowych” datowane na dzień 5 listopada 2018 r., w którym oświadczył, że nie jest zatrudniony na podstawie (...) oraz że nie wykonuje pracy na podstawie umów zlecenia
z wynagrodzeniem 2000 zł brutto (wynagrodzenie minimalne wówczas).

Jednocześnie pełnomocniczka skarżącej wskazała, iż w oświadczeniu tym R. K. zobowiązał się poinformować (...) S.A. o każdej zmianie danych
w terminie 5 dni od ich zaistnienia. Wskazała też, że R. K. nie poinformował (...) S.A. o takich zmianach w późniejszym czasie. Podnosiła też, iż roszczenie
z tytułu nadpłaconej R. K. emerytury uległo przedawnieniu. (pismo procesowe k. 155).

Na rozprawie w dniu 25 czerwca 2026 r. pełnomocnik wnioskodawcy poparł odwołanie.

(końcowe stanowiska stron e-protokół rozprawy z 25 czerwca 2026 r. 00:06:34 – płyta CD
k. 181).

R. K. nie zajął stanowiska w sprawie.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Płatnik składek – (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w H. zarejestrowana
w Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, XX Wydziału Krajowego Rejestru Sądowego nr KRS (...) prowadzi działalność gospodarczą m.in. w zakresie wynajmu
i zarządzania nieruchomościami własnymi i dzierżawionymi. (bezsporne, a nadto informacja zawarta w KRS znana Sądowi z urzędu).

Ubezpieczony R. K. od 21 sierpnia 2018 r. ma przyznaną emeryturę na podstawie decyzji (...) w D. z 3 września 2018 r. (decyzja z 3 września 2018 r. k. 8-9v. pliku II akt ZUS).

Płatnik składek w dniu 5 listopada 2018 r. zawarł z ubezpieczonym R. K. umowę zlecenia na czas określony od 5 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2019 r., której przedmiotem była obsługa kotła centralnego ogrzewania na paliwo stałe o mocy do
50 kW zasilającego ogrzewanie budynku spółki (...) S.A. przy ul. (...)
w D.. Z tytułu wykonania ww. pracy ubezpieczony za listopad 2018 r. – za dodatkowe prace przygotowawcze i porządkowanie kotłowni do sezon grzewczego miał otrzymać wynagrodzenie w wysokości 2.000,00 zł netto miesięcznie, a od grudnia 1.000,00 zł netto miesięcznie.

Następnie w dniu 1 maja 2019 r. płatnik składek i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas nieokreślony, na podstawie której płatnik zlecił ubezpieczonemu wykonywanie prac gospodarczych związanych z utrzymaniem czystości na terenie nieruchomości zleceniodawcy przy ul (...) w D. oraz uporządkowanie magazynu. Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony miał otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 400,00 zł netto miesięcznie. Umowa ta została rozwiązana za porozumieniem stron z dniem 1 maja 2023 r.

W dniach 29 maja 2020 r. oraz 1 sierpnia 2021 r. płatnik składek i ubezpieczony R. K. zawarli aneksy do ww. umowy z 1 maja 2019 r., na podstawie których wynagrodzenie wnioskodawcy zostało poniesione kolejno do 500 zł i 700 zł.

W dniu 1 października 2019 r. płatnik składek i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas określony od 1 października 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r., której przedmiotem była obsługa kotła centralnego ogrzewania na paliwo stałe o mocy do 50 kW zasilającego ogrzewanie budynku spółki (...) S.A. przy ul. (...)
w D.. Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony miał otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 1000,00 zł netto miesięcznie.

W dniu 21 lipca 2020 r. płatnik i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas określony od 21 lipca 2020 r. do 23 lipca 2020 r., której przedmiotem było dokonanie naprawy dekarskiej. Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony miał otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 300,00 zł netto miesięcznie.

W dniu 1 października 2020 r. płatnik składek i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas określony od 1 października 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r., której przedmiotem była obsługa kotła centralnego ogrzewania na paliwo stałe o mocy do 50 kW zasilającego ogrzewanie nieruchomości spółki (...) S.A. przy ul. (...)
w D.. Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony miał otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 1000,00 zł netto miesięcznie.

W dniu 1 listopada 2021 r. płatnik i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas określony od 1 listopada 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r., której przedmiotem była obsługa kotła centralnego ogrzewania na paliwo stałe o mocy do 50 kW zasilającego ogrzewanie nieruchomości spółki (...) S.A. przy ul. (...) w D..
Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony miał otrzymywać wynagrodzenie
w wysokości 1000,00 zł netto miesięcznie.

W dniu 1 listopada 2022 r. płatnik i ubezpieczony R. K. zawarli umowę zlecenia na czas określony od 1 listopada 2022 r. do 30 kwietnia 2023 r., której przedmiotem była obsługa kotła centralnego ogrzewania na paliwo stałe o mocy do 50 kW zasilającego ogrzewanie nieruchomości spółki (...) S.A. przy ul. (...) w D..
Z tytułu wykonania zleconej pracy ubezpieczony w listopadzie miał otrzymać wynagrodzenie w wysokości 500,00 zł netto, a w okresie od 1 grudnia 2022 r. do 30 kwietnia 2023 r. miał otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 1000,00 zł netto miesięcznie. (umowy zlecenia wraz z aneksami i porozumieniem w sprawie rozwiązania umowy k. 9-19).

W dniu 5 listopada 2018 r. ubezpieczony R. K. złożył „oświadczenie zleceniobiorcy do celów ubezpieczeniowych (ZUS) i podatkowych (US), w którym oświadczył m.in., że nie jest zatrudniony na umowę o pracę i nie wykonuje umowy-zlecenia na rzecz innego podmiotu. Zobowiązał się on również do poinformowania zleceniodawcy (płatnika)
o wszelkich zmianach w zakresie składanego przez niego oświadczenia w terminie 5 dni od daty zaistnienia. Został poinformowany, iż w przypadku podania błędnych informacji lub nieprzekazania informacji o zmianie danych mających wpływ na opłacenie składkę ZUS
i podatku dochodowego, zobowiązał się do ich zwrotu zleceniodawcy wraz z odsetkami. (oświadczenie k. 156-157).

W związku wykonywaniem przez ubezpieczonego R. K. wskazanych powyższej umów zlecenia, (...) S.A. składał do ZUS następujące deklaracje (...) o numerach:

- (...) wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1866,17 zł;

- 1/22/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1853,40 zł;

- 1/03/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1853,40 zł;

- 1/04/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1853,40 zł;

- 1/05/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1853,40 zł;

- 1/06/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 529,63 zł;

- 1/07/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 661,27 zł;

- 1/08/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1058,78 zł;

- 1/09/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 661,27 zł;

- 1/10/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 661,27 zł;

- 1/11/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 1985,06 zł;

- 1/12/2020 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości 1985,06 zł;

- 1/02/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości 1985,06 zł;

- 1/04/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości 1985,06 zł;

- 1/05/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości 1985,06 zł;

- 1/07/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 661,27 zł;

- 1/08/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 661,27 zł;

- 1/09/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 926,27 zł;

- 1/10/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 926,27 zł;

- 1/11/2021 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 926,27 zł;

- 1/01/2022 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 2475,43 zł;

- 1/02/2023 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 2354,08 zł;

- 1/03/2023 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 2354,08 zł;

- 1/04/2023 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 2354,08 zł;

- 1/05/2023 wskazując podstawę wymiaru składek w wysokości: 2354,08 zł.

(deklaracje (...) k. 67-96).

W trakcie wykonywania umowy zlecenia zawartej z płatnikiem (...) S.A., R. K. był zgłoszony przez innych płatników do ubezpieczeń społecznych jako osoba wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (kod (...)) i osiągnął z tego tytułu co najmniej minimalne wynagrodzenie
w miesiącach:

- listopad 2019 r.;

- luty 2020 r.;

- marzec 2020 r.;

- kwiecień 2020 r.;

- maj 2020 r;

- czerwiec 2020 r.;

- lipiec 2020 r.;

- sierpień 2020 r.;

- wrzesień 2020 r;

- październik 2020 r.;

- listopad 2020 r.;

- grudzień 2020 r;

- luty 2021 r.;

- kwiecień 2021 r;

- maj 2021 r.;

- lipiec 2021 r.;

- sierpień 2021 r.;

- wrzesień 2021 r.;

- październik 2021 r.;

- listopad 2021 r.;

- styczeń 2022 r.;

- luty 2023 r.;

- marzec 2023 r.;

- kwiecień 2023 r.;

- maj 2023 r.

(wydruk obrazujący stan składek przed korektą k. 66-66v.).

Decyzjami z: 21 stycznia 2021 r., 2 lutego 2022 r., 31 marca 2023 r. oraz 21 marca 2024 r. emerytura wnioskodawcy była przeliczana przy uwzględnieniu również składki na ubezpieczenia emerytalne opłacanych przez (...) S.A. z tytułu wskazanych powyżej umów zlecenia. I tak:

- decyzją z 21 stycznia 2021 r. doliczono składki w wysokości 17681,67 zł;

- decyzją z 2 lutego 2022 r. doliczono składki w wysokości 10263,51 zł;

- decyzją z 31 marca 2023 r. doliczono składki w wysokości 14174,55 zł;

- decyzją z 21 marca 2024 r. doliczono składki w wysokości 10702,27 zł. (bezsporne).

Wysokości przeliczonych powyższymi decyzjami emerytur były następujące:

- od 1 stycznia 2021 r. – 2198,41 zł;

- od 1 stycznia 2022 r. – 2211,84 zł;

- od 1 marca 2023 r. – 2804,65 zł;

- od 1 marca 2024 r. – 3209,16 zł.

(decyzje k. 21-23, 30-32, 35-37, 42-44 pliku II akt ZUS).

Decyzją z dnia 7 maja 2025 r. (...) Oddział w D. przeliczył emeryturę R. K. bez uwzględnienia składek wpłaconych przez płatnika (...) S.A. z tytułu ww. umów zlecenia.

W konsekwencji nieuwzględnienia ww. składek, przy przeliczaniu emerytury: na dzień
1 stycznia 2021 r. wartość doliczanych składek obniżyła się na 13934,35 zł, na dzień 1 stycznia 2022 r. wartość doliczanych składek obniżyła się na 8281,44 zł, na dzień 1 stycznia 2023 r. wartość składek obniżyła się na 11040,17 zł, a na dzień 1 stycznia 2024 r. wartość doliczanych składek obniżyła się na 9305,28 zł.

Tak ustalona wysokość emerytury na dzień 1 stycznia 2021 r. wyniosła: 2047,35 zł, na dzień 1 stycznia 2022 r. wyniosła: 2180,95 zł, na dzień 1 stycznia 2023 r. wyniosła 2747,32 zł, na dzień 1 marca 2024 r. wyniosła: 3136,46 zł, natomiast na dzień 1 marca 2025 r. wyniosła 3366,43 zł. (bezsporne, decyzja z 7 maja 2025 r. k. 52-54 pliku II akt ZUS).

Powyższą decyzją dokonano przeliczenia emerytury R. K. od 1 stycznia 2021 r., ponieważ (...) S.A. dokonał korekty dokumentów zgłoszeniowych (...) za miesiące: (...), (...)-12/(...), (...), (...)-(...), (...)-(...), (...), (...)-(...). (bezsporne).

W związku z różnicami w wysokościach emerytur uprzednio ustalonych 21 stycznia 2021 r., 2 lutego 2022 r., 31 marca 2023 r. oraz 21 marca 2024 r., a wysokościami ustalonymi w decyzji z 7 maja 2025 r. organ rentowy ustalił nadpłatę emerytury za okres od 1 maja 2022 r. do 30 kwietnia 2025 r. w kwocie 1929,32 zł. (notatka w sprawie ujawnienia nadpłaty
i przyczyn jej powstania k. 55 pliku II akt ZUS).

Powyższy stan faktyczny był ostatecznie bezsporny i wynikał ze wskazanych powyżej dokumentów. Spór w niniejszej sprawie miał charakter typowo prawny.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Odwołanie jest zasadne.

Stosownie do treści art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 199 ze zm., dalej: ustawa systemowa) osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11.

Zgodnie zaś z art. 84 ust. 2 ustawy systemowej, za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia;

3) świadczenia z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, co do których stwierdzono, że w okresie ich pobierania świadczeniobiorca wykonywał w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie podlega zwrotowi w myśl przepisu art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej jest, po pierwsze, brak prawa do świadczenia oraz, po drugie, świadomość tego osoby przyjmującej to świadczenie, płynąca ze stosownego pouczenia (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2009 r., I UK 174/(...), LEX nr 585709).

Zgodnie natomiast z art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, jeżeli wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot, za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały wypłacone. Odpowiedzialność z tytułu obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego zostaje określona po stronie podmiotu, który nie jest stroną stosunku prawnego spełnienia świadczenia, jak i stroną stosunku prawnego pobrania świadczenia, w związku,
z czym obowiązek „zwrotu” ma charakter odszkodowawczy. W judykaturze przeważa pogląd, że przepis art. 84 ust. 6 ustawy systemowej przesądza o samodzielnej, szeroko określonej
i odrębnej kategorii stanów, do których odniesiono swoistą – publicznoprawną kategorię zwrotu świadczenia w warunkach, w których pobranie zostało spowodowane przekazaniem niezbędnych danych przez podmioty współdziałające z organem rentowym w zakresie gromadzenia dokumentacji.

Kwestia odpowiedzialności w opisanych w art. 84 ust. 6 ustawy systemowej w stanach faktycznych nie wzbudza wątpliwości zwłaszcza w braku ziszczenia się przesłanek odpowiedzialności po stronie samego pobierającego. Problem relacji pomiędzy odpowiedzialnością płatnika składek lub innego podmiotu współdziałającego na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, a odpowiedzialnością samego pobierającego na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy systemowej wyłania się natomiast wówczas, gdy tę odpowiedzialność można przypisać pobierającemu.

Celem tego przepisu jest umożliwienie organowi rentowemu odzyskanie świadczeń, które z przyczyn instrumentalnie zawinionych przez pracodawcę-płatnika składek zostały wypłacone nienależnie lub w zawyżonych kwotach osobie zgłoszonej do ubezpieczenia przez pracodawcę, bez potrzeby lub konieczności uprzedniego wykorzystania możliwości żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od osoby, która je pobrała w zawyżonej wysokości (art. 86 ust. 1 i 2 ustawy systemowej). Roszczenia przeciwko podmiotom zaangażowanym
w nieakceptowalne wyłudzenie świadczeń z ubezpieczenia społecznego mają status i byt odrębny, to jest niezależny względem siebie do łącznej wysokości pobranych nienależnie świadczeń. Organ rentowy może, więc żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, które
z przyczyn instrumentalnie zawinionych przez pracodawcę-płatnika składek zostały wypłacone nienależnie lub w zawyżonych kwotach osobie zgłoszonej do ubezpieczenia przez pracodawcę, bez potrzeby lub konieczności uprzedniego wykorzystania możliwości żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od osoby, która je pobrała. Z ustawy systemowej nie wynika odpowiedzialność solidarna płatnika i osoby, która pobrała nienależne świadczenie
z ubezpieczeń społecznych. Jedynie na zasadzie podobieństwa do solidarności nieprawidłowej (in solidum) organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zarówno od osoby, która takie świadczenie pobrała, jak i od płatnika składek, jeżeli stwierdzi, że ubezpieczony nie podlegał ubezpieczeniom z tytułu, z którego wypłacono mu zasiłek chorobowy.

Przedmiotem zwrotu są świadczenia „przyznane” lub „wypłacone” przez organ rentowy bez podstawy prawnej z powodu przekazania przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Przekazanie nieprawdziwych danych stanowi czyn niedozwolony, konieczne jest, zatem stwierdzenie winy według hipotezy: kto przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nieprawdziwe dane, zobowiązany jest do zwrotu kwot świadczonych na ich podstawie. Nie każde przekazanie przez płatnika składek nieprawdziwych danych skutkuje jednak zastosowaniem wobec niego sankcji z art. 84 ust. 6 ustawy systemowej, bowiem nie można żądać od płatnika składek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli było
to spowodowane nie tylko błędem płatnika, ale i organu rentowego, który zaniedbał wykonanie własnych działań polegających na dokładnym i merytorycznym sprawdzeniu przedkładanych dokumentów. Tym bardziej jeśli płatnik nie miał możliwości wyegzekwowania od ubezpieczonego przez płatnika tego, aby ubezpieczony na bieżąco informował płatnika
o fakcie zawierania umów zlecenia z innymi płatnikami. Za te zaniechania nie może wówczas obciążać strony.

Dokonując analizy niniejszej sprawy, podkreślić należy, że nie była wydawana decyzja w przedmiocie zobowiązania R. K. jako osoby pobierającej sporne świadczenie do zwrotu pobranej przez niego emerytury w zawyżonej kwocie.

Tymczasem powołane powyżej przepisy wyraźnie wskazują tylko jedną możliwość domagania się zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń od płatnika składek, tj. jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Za zawinione nieprzekazanie informacji organowi rentowemu, którymi dysponuje płatnik składek, można zakwalifikować jako „nieprawdziwe dane” w rozumieniu art. 84 ust. 6 ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2011 r., LEX nr 786392
i powołane tam orzeczenia). Jeżeli organ rentowy jest w posiadaniu informacji, które wpływają na prawo do świadczenia lub na ich wysokość, to aktualizuje się wówczas wynikający z art. 7 k.p.a. obowiązek do podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (tak w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższego
z 19 października 1988 r., III UZP 33/88, OSNC 1989, nr 12, poz. 199). Jedynie zawinione przemilczenie przez płatnika składek informacji mających wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokości lub świadome podanie nieprawdziwych informacji powoduje, że ewentualne zaniedbania organu rentowego pozostają bez znaczenia. Odpowiedzialność płatnika składek z art. 84 ust. 6 ustawy systemowej opiera się na winie. Przekazanie nieprawdziwych danych stanowi bowiem czyn niedozwolony, konieczne jest więc stwierdzenie winy według hipotezy: kto przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nieprawdziwe dane, zobowiązany jest do zwrotu kwot świadczonych na ich postawie. Oznacza to, że podstawą odpowiedzialności płatnika składek jest wina w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji, polegająca na niedochowaniu należytej staranności (wyrok Sądu Najwyższego z 3 marca 2020 roku II U 306/18, także wyrok Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2018 r., II UK 672/16, LEX nr 2449290; wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 16 lutego 2017 r., III AUa 698/16, LEX nr (...); wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 17 listopada 2016 r., III AUa 966/16, LEX nr (...) czy wyrok Sądu Apelacyjnego
w Krakowie z 7 czerwca 2016 r., III AUa 1122/15, LEX nr 2086205).

Jednocześnie organ rentowy, który zaniedbał wykonania własnych działań polegających na dokładnym i merytorycznym sprawdzeniu dokumentów zgłoszeniowych do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, nie może obciążać płatnika składek za te zaniechania kwalifikowane jako przekazanie nieprawdziwych danych (art. 84 ust. 6 ustawy
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. (wyrok Sądu Najwyższego
z 16 marca 2023 r., I USKP 10/22, OSNP 2023, nr 10, poz. 112).

Na gruncie niniejszej sprawy należy zwrócić uwagę, że strona, jako płatnik składek nie przekazywała świadomie żadnych nieprawdziwych informacji na temat podlegania przez R. K. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. Płatnik przy zawieraniu z ubezpieczonym umowy zlecenia uzyskał od ubezpieczonego oświadczenie, że nie ma innych tytułów do ubezpieczeń, a ubezpieczony zobowiązany jest do wskazania wszelkich zmian w tym zakresie. Płatnik działał więc
w przekonaniu, że zobowiązany do poinformowania o fakcie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę bądź rozpoczęcia wykonywania umowy zlecenia ubezpieczony w rzeczywistości poinformuje płatnika o tym, że rozpoczął wykonywanie także innej umowy zlecenia z podstawą wymiaru składek w wysokości co najmniej wynagrodzenia minimalnego. Przy tym płatnik
w żadnym momencie nie podał organowi danych nieprawdziwych, a jedynie nie podał danych, którymi sam również nie dysponował.

Podniesienia również wymaga, że organ rentowy, inaczej niż płatnik dysponował zawartymi w systemie teleinformatycznym informacjami o deklaracjach wszystkich płatników składanych za ubezpieczonego R. K. oraz o ewidencjonowanych na jego koncie składkach za poszczególne miesiące. W toku postępowań zakańczanych wydaniem kolejnych decyzji o przeliczeniu przysługującej ubezpieczonemu emerytury, organ rentowy miał zatem możliwość zweryfikowania czy wszystkie składki ewidencjonowane na koncie
R. K. są zaewidencjonowane zasadnie. Gdyby zatem organ rentowy już przed wydaniem decyzji z dnia 21 stycznia 2021 r. zorientował się, że część składek na koncie ubezpieczonego została wpłacona niezasadnie, to już wówczas winien zareagować i nie wydawać decyzji o przeliczeniu emerytury z dnia 21 stycznia 2021 r. oraz następnych decyzji
o przeliczeniu emerytury z uwzględnieniem składek nienależnie odprowadzonych przez płatnika (...) S.A. Należy mieć bowiem na uwadze, że organ rentowy, który zaniedbał wykonania własnych działań polegających na dokładnym i merytorycznym sprawdzeniu dokumentów zgłoszeniowych do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, nie może obciążać płatnika składek za te zaniechania kwalifikowane jako przekazanie nieprawdziwych danych (art. 84 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2023 r., I (...) 10/22, OSNP 2023, nr 10, poz. 112).

Warto też pamiętać, że stosownie do treści art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego ma obowiązek stania na straży praworządności i podejmowania – z urzędu lub na wniosek stron – wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Ponadto, stosownie do treści art. 8 § 1 k.p.a., ZUS jako organ administracji publicznej ma obowiązek prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności
i równego traktowania. To od niego więc, a nie tylko od płatnika składek, czy innego podmiotu należy oczekiwać postępowania zgodnego nie tylko z podstawowymi, ale i podwyższonymi standardami.

Należy też mieć na uwadze, iż artykuł 84 ust. 6 ustawy systemowej wykracza poza podstawową więź ubezpieczeniową. Pozwala pociągnąć do odpowiedzialności podmiot, który nie pobrał nienależnego świadczenia. Na jego podstawie obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża płatnika składek (lub inny podmiot) poza zakresem ubezpieczeniowego pojęcia „świadczeń nienależnie pobranych”, gdyż nie polega na „zwrocie świadczeń”, lecz na wyrównaniu szkody wyrządzonej przez spowodowanie wypłacenia przez organ ubezpieczeń społecznych świadczeń, osobie, której się nie należały. Odpowiedzialność płatnika składek (lub innego podmiotu) z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej wskutek podania organowi rentowemu nieprawdziwych danych i spowodowania w ten sposób wypłaty nienależnego świadczenia jest odpowiedzialnością deliktową, opartą na winie sprawcy, która nie ma charakteru absolutnego i nie jest niezależna od zachowania organu rentowego (por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 3 października 2019 roku, III AUa 162/19, LEX nr 2750947).

Zdaniem Sądu odwołująca się spółka (...) S.A. nie miała zatem złej woli
i celowo nie wprowadziła ZUS w błąd, jej działanie nie było intencjonalne. W ocenie Sądu, płatnik wykazał odpowiednią staranność w poinformowaniu ZUS o zawarciu przez płatnika z ubezpieczonym umowy, co do zasady rodzącej skutek w postaci podlegania ubezpieczeniom społecznym, zaś to, że ubezpieczony zawierał umowy z innymi podmiotami, nie informując odwołującego się płatnika, nie może obciążać go odpowiedzialnością. Zawyżona kwota emerytury przyznanej R. K. w ocenie Sądu wynikła wyłącznie z niewywiązania się przez ubezpieczonego z obowiązku poinformowania płatnika składek o fakcie posiadania innego tytułu do ubezpieczeń społecznych oraz niezauważeniu przez organ rentowy występowania po stronie ubezpieczonego zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych sprawiających, że nie podlegał on ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorca – co skutkowało nienależnym zaewidencjonowaniem składek za niektóre miesiące i w konsekwencji zawyżeniem jego emerytury przy dokonywaniu przez organ jej kolejnych przeliczeń.

Sąd uznał więc, że organ rentowy nie udowodnił w niniejszej sprawie zasadności swojego stanowiska, co do żądania zwrotu świadczeń od płatnika składek,
a w szczególności, że zachodziły przesłanki przewidziane przez art. 84 ust. 6 ustawy systemowej do zobowiązania (...) S.A. do zwrotu świadczenia emerytalnego nienależnie wypłaconego R. K..

Na marginesie podnieść należy, że organ rentowy w decyzji powołuje się na błędną podstawę prawną żądania zwrotu – art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS /w treści odpowiedzi na odwołanie natomiast organ rentowy wskazuje już art. 84 ust. 6 ustawy systemowej/, decyzja nie zawiera szczegółowego rozliczenia żądanej kwoty, która dopiero w toku procesu została przedstawiona w kształcie możliwym do oceny.

Mając powyższe na uwadze, Sąd uwzględniając złożone odwołanie na podstawie art. 477 ² § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję orzekając jak w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach zastępstwa procesowego pozwanego organu rentowego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie Sąd orzekł w punkcie 2. sentencji wyroku zgodnie z art. 98 § 1,
§ 1 ¹ oraz § 3 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 118).