Wyrok z 28 stycznia 2025, sygn. VI U 2101/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący Sędzia Joanna Siupka-Mróz

po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2025 r. w B.

na posiedzeniu niejawnym

odwołania: G. W.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B.

z dnia 29 października 2024 r., znak: (...)

w sprawie: G. W.

przeciwko: Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o ponowne ustalenie wysokości emerytury

1.  zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązuje organ rentowy do ponownego obliczenia wysokości emerytury ubezpieczonego w powszechnym wieku emerytalnym z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

2.  żądanie odsetek przekazuje organowi rentowemu celem rozpoznania,

3.  stwierdza brak podstaw do ustalenia odpowiedzialności organu rentowego za niewydanie decyzji w terminie.

Sędzia Joanna Siupka-Mróz

Sygn. akt VI U 2101/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 października 2024 r. organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 22 października 2024r., odmówił ubezpieczonej G. W. przeliczenia emerytury, wskazując, że wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w dniu 4 czerwca 2024r. nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

Od powyższej decyzji odwołanie wywiódł ubezpieczony, wnosząc o jej zmianę i obliczenie emerytury w wieku powszechnym, mając na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, czyli bez zastosowania regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalno-rentowej.

Ponadto ubezpieczony wniósł o przyznanie mu i wypłacanie wyrównania z odsetkami.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, przedstawiając argumentację jak w zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

Ubezpieczona urodziła się w dniu (...)

Niesporne.

Decyzją z dnia 18 września 2006 r. organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. przyznał ubezpieczonej emeryturę (w obniżonym wieku z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach) – od dnia 01.09.2006r.

Dowód: decyzja w aktach emerytalnych

Decyzją z dnia 24 maja 2011 r. organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. przyznał emeryturę w wieku powszechnym. Emerytura została obliczona zgodnie z treścią przepisów art. 26 ustawy emerytalnej, tj. ustalając podstawę obliczenia emerytury, od sumy zwaloryzowanego kapitału początkowego i zwaloryzowanej kwoty składek na indywidualnym koncie (przed podzieleniem przez średnią przewidywanego okresu życia), odjęto kwotę pobranej dotychczas emerytury w wieku obniżonym.

Dowód: decyzja w aktach emerytalnych, bezsporne

Pismem z dnia 22 października 2024 r. ubezpieczona wniosła o przeliczenie emerytury w wieku powszechnym bez zastosowania regulacji zawartej w przepisie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalno-rentowej.

Dowód: wniosek z dnia 22.10.24r. akta ZUS

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Bezsporne.

Powyższy stan faktyczny, co do którego strony były zgodne, Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach organu rentowego, ponadto był on niesporny pomiędzy stronami. Spór między stronami ma natomiast charakter prawny i dotyczy tego, czy Wyrok Trybunału Konstytucyjnego wydany dnia 4 czerwca 2024 roku może być przesłanką uzasadniającą przeliczenie ubezpieczonemu świadczenia emerytalnego.

Sąd zważył co następuje:

Odwołanie ubezpieczonej okazało się uzasadnione.

W sprawie, jak wskazano to powyżej, nie było sporu co do stanu faktycznego. Ubezpieczona od 2011 r. pobiera emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym. Świadczenie to zostało pomniejszone o sumę kwot pobranych wcześniej emerytur (świadczenia przyznanego mu w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w warunkach szczególnych do którego był uprawniony od 2006 r.).

Rozstrzygnięcia wymagało zatem zagadnienie prawne w postaci - w pierwszej kolejności - dopuszczalności pomniejszenia podstawy wymiaru emerytury uzyskanej w powszechnym wieku emerytalnym o kwoty pobranych emerytur wcześniejszych, w drugiej kolejności - przypadku zaś przesądzenia o niezgodności z Konstytucją przepisu powyższe przewidującego - istnienia podstawy prawnej ponownego przeliczenia świadczenia z pominięciem przepisu nakazującego pomniejszenie świadczenia o przedmiotowe kwoty.

W przedmiotowej kwestii wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w przywoływanym przez ubezpieczonego wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r. sygn. akt SK 140/20, a w oparciu o tezy tegoż wyroku Sąd Okręgowy w Szczecinie w wyroku z dnia 3 lipca 2024r. sygn. akt VI U 528/24, gdzie wskazując, iż „ …Trybunał Konstytucyjny w cytowanym powyżej wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20), podtrzymał wcześniejszą linię orzecznictwa wyrażoną w wyroku z dnia 6 marca 2019 r. (sygn. akt P 20/16), przyjmując, że regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Jako, że wyroki trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i powszechnie obowiązujące oraz, że sentencja przedmiotowego orzeczenia nie zawiera elementu intertemporalnego, przyjąć należy, że w stosunku do osób w takiej sytuacji faktycznej jak ubezpieczony przepis ten od początku jego obowiązywania był niezgodny z Konstytucją i jako taki nie powinien być zastosowany. Przy czym, do dnia wyrokowania w niniejszej sprawie wymienione orzeczenie Trybunał Konstytucyjnego nie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw. Zdaniem Sądu nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania. W konsekwencji Sąd Okręgowy, opierając się treść wymienionego wyroku oraz wyroku z dnia 6 marca 2019 r. dokonał wykładni konstytucyjnej (nie kontrolował konstytucyjności przepisu) przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując, że nie może on mieć zastosowania w sytuacji faktycznej ubezpieczonego. W konsekwencji, Sąd na mocy art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał organ rentowy do ponownego obliczenia wysokości emerytury ubezpieczonego w wieku powszechnym z pominięciem przepisu art. 25 ustęp 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Jednocześnie, mając na uwadze, że organ rentowy nie ponosi winy w zastosowaniu przedmiotowego przepisu, stwierdzono brak podstaw do ustalenia odpowiedzialności organu rentowego za nie wydanie decyzji w terminie”.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela powyższe stanowisko, co skutkuje przyjęciem, iż przepis przewidujący pomniejszenie podstawy wymiaru świadczenia przyznanego w powszechnym wieku emerytalnym o kwoty pobranych emerytur wcześniejszych - art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej nie może znaleźć zastosowania. W konsekwencji, odniesienia wymaga jedynie wyrażone w niniejszej sprawie stanowisko pozwanego, jakoby art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mógł stanowić podstawy do ponownego przeliczenia emerytury ubezpieczonego, albowiem wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku nie jest wymienione wśród przesłanek przewidzianych w tym przepisie. Zgodnie z ust. 1 przedmiotowego przepisu w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli: 1) po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość; 2) decyzja została wydana w wyniku przestępstwa; 3) dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe; 4) decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie; 5) decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność; 6) przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego. Nie ulega wątpliwości, iż w niniejszej sprawie mamy do czynienia z nieprawidłowym obliczeniem wysokości świadczenia na skutek błędu organu rentowego. Za taki uznaje się bowiem również sytuację, w której organ rentowy wydał decyzję w oparciu o przepis uznany za niezgodny z konstytucją. Przykładowo w wyroku z dnia 25 czerwca 2020 r. III AUa 777/19 Sąd Apelacyjny w Białymstoku stwierdził, iż za błąd uznać należy obiektywną niezgodność z prawem decyzji organu rentowego, która to niezgodność wyszła na jaw wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W uzasadnieniu wskazał między innymi „…organ rentowy opowiedział się za węższym rozumieniem wskazanego pojęcia. Sąd Apelacyjny, podobnie jak Sąd Okręgowy opowiada się za rozumieniem szerszym. Oczywiście decyzja interpretacyjna sądu nie powinna być arbitralna. Jest ona arbitralna w tym znaczeniu, że mając na względzie argumenty za i przeciw, ostatecznie sąd musi opowiedzieć się za którymś ze stanowisk. Natomiast nie jest arbitralna o tyle, że ujawnia podstawy rozumowania i umożliwia przeprowadzenie krytyki przedstawionego stanowiska. W ocenie Sądu Apelacyjnego za przyjętym rozumieniem wskazanych pojęć przemawia wykładnia funkcjonalna art. 114 ustawy emerytalnej. Mechanizm przewidziany w tym przepisie ma doprowadzić do zgodności z prawem wysokości renty lub emerytury, gdy błąd popełni organ rentowy, błąd popełni ubezpieczony, a nawet gdy nie popełniono błędu, a ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Ustalenie na podstawie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, że wydanie decyzji określającej sposób wyliczenia emerytury było nieprawidłowe, jest nową okolicznością. Ten nieprawidłowy sposób istniał już w chwili wydawania poprzedniej decyzji, gdyż niekonstytucyjność istniała od początku, a jedynie ujawnienie tej okoliczności nastąpiło dopiero na skutek wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. Należy podzielić stanowisko doktryny i "zauważyć, że wzruszalność decyzji rentowych polega przede wszystkim na niwelowaniu tzw. wad materialnoprawnych, czyli uchybień organu rentowego w zakresie rozstrzygania o faktach warunkujących nabycie prawa do emerytur i rent albo zaniedbań samych ubezpieczonych wywołanych nieporadnością w dokumentowaniu prawa do świadczeń lub niedostateczną znajomością warunków, od których spełnienia zależy przyznanie uprawnień ubezpieczeniowych. Wskazana powyżej specyfika tej instytucji - a także wzgląd na socjalne przeznaczenie emerytur/rent i gospodarowanie środkami publicznymi - uzasadnia przyznanie stronom stosunkowo szerokich uprawnień zarówno w celu kwestionowania błędnie ukształtowanego prawa do świadczenia, jak i ponownego ubiegania się o poprzednio nieprzyznane prawo. (K.A. Komentarz do art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, LEX). "Ujawnione okoliczności" to określone w przepisach prawa materialnego fakty warunkujące powstanie uprawnień ubezpieczeniowych (tj. przesłanki nabycia prawa do świadczeń) oraz uchybienia normom prawa materialnego lub/i procesowego wpływające na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego" (R. B., W. prawomocnych decyzji rentowych, s. 132, W. K. 2007 r.)…”.

Z uwagi na powyższe, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. orzekł jak w punkcie 1 sentencji.

W odniesieniu do sprecyzowanego w odwołaniu żądania wyrównania świadczenia/odsetek , podlegało ono jako nowo zgłoszone przekazaniu do ZUS w trybie art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. W tym kontekście i na marginesie jedynie należy zauważyć, iż że przyjęcie koncepcji błędu organu rentowego, nie musi oznaczać jego zawinienia. Jak wskazał w wyroku z dnia 30 czerwca 2020r. III AUa 747/19 Sąd Apelacyjny Białymstoku należy opowiedzieć się za swoistym rozumieniem pojęcia błędu w odniesieniu sytuacji mającej miejsce w niniejszej sprawie. Za błąd uznać należy obiektywną niezgodność z prawem decyzji organu rentowego, która to niezgodność wyszła na jaw na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Za przyjęciem tego poglądu, przemawiają względy aksjologiczne, funkcjonalne i pragmatyczne. Przyjęte rozumienie błędu jest tym bardziej uzasadnione, że nie tylko realizuje zasadę równości ubezpieczonych, ale też umożliwia zrealizowanie uprawnień na drodze postępowania przed organem rentowych lub na skutek zakwestionowania decyzji organu rentowego. Ułatwia drogę dochodzenia roszczeń - bez korzystania z drogi procesu odszkodowawczego, wynikającej z ewentualnego zastosowania art. 417 ¹ § 1 i 2 k.c. Niewątpliwie takie ujęcie błędu obiektywizuje błąd w tym znaczeniu, że odrywa to pojęcie od kwestii winy, odpowiedzialności organu rentowego za swoje działanie, lecz ujmuje go w kontekście wadliwości tkwiącej w decyzji od początku, a "odkrytej" przez orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Niewątpliwie był to błąd ustawodawcy, lecz wobec tego, że ZUS jest państwową jednostką organizacyjną (art. 66 ust. 1 u.s.u.s.), a w zakresie prowadzonej działalności, w tym w zakresie ustalania wysokości świadczeń (art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. b u.s.u.s.), przysługują mu środki prawne właściwe organom administracji państwowej (art. 66 ust. 4 u.s.u.s.), należało uznać, że jest on tożsamy z błędem ZUS w rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. Z punktu widzenia teorii ekonomicznej analizy prawa, przyjęte rozwiązanie ma ten mankament, że ukrywa miejsce powstawania kosztów, co może powodować błędne decyzje co do kształtowania norm prawnych na przyszłość Argument ten nie może być jednak decydujący, a pośrednio równoważony jest tym, że jednym ze źródeł finansowania ZUS jest dotacja z budżetu państwa (art. 76 ust. pkt 5 u.s.u.s.).

W punkcie 3 wyroku Sąd zgodnie z treścią przepisu art. 118 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS z urzędu orzekł w przedmiocie odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. W ocenie sądu nie zaistniały podstawy do stwierdzenia takiej odpowiedzialności, pomimo uwzględnienia odwołania ubezpieczonego. Podstawą wydania zaskarżonej decyzji było uznanie przez organ rentowy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie stanowi przesłanki wymienionej w art. 114 ustawy emerytalnej, a ponadto okoliczność, że mimo jego wydania, nie został on opublikowany. Rygoryzm i formalizm postępowania administracyjnego uniemożliwił ZUS-owi wydanie decyzji w oparciu o nieopublikowany wyrok TK. Dopiero w niniejszym postępowaniu Sąd, nie będąc ograniczony tą przeszkodą i uznając, iż zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania, mógł rozstrzygnąć o żądaniu ubezpieczonego w oparciu o treść wyroku.

Sędzia Joanna Siupka- Mróz