sygn. III AUa 366/25 8 października 2025 Sąd Apelacyjny w Poznaniu

Wyrok z 8 października 2025, sygn. III AUa 366/25

Najważniejsze informacje

W skrócie

Wynik uwzględniono odwołanie - zmieniono decyzję organu rentowego

Typ sprawy sprawa pracownicza

Kwota główna 3 490,00 zł · renta rodzinna

Etap apelacja

Tryb posiedzenie niejawne

Tematy

ubezpieczenia społeczne odsetki ustawowe emerytura

Data orzeczenia 8 października 2025

Sąd Sąd Apelacyjny w Poznaniu

Wydział III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Przewodniczący Sędzia Marta Sawińska

Podstawa prawna

art. 98 kpc art. 232 kpc art. 233 kpc art. 385 kpc art. 138 emerytury renty

Sygn. akt III AUa 366/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 października 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Marta Sawińska

Protokolant: Emilia Wielgus

po rozpoznaniu w dniu 8 października 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy W. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 17 stycznia 2025 r. sygn. akt VII U 336/24

1. oddala apelację;

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. na rzecz W. G. kwotę 2.700 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty – tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

sędzia Marta Sawińska

UZASADNIENIE

Decyzją z 4 stycznia 2024 r., znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., na podstawie art. 3 ust. 3 oraz art. 8 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051) stwierdził, że W. G. pobrała nienależnie świadczenia od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok, łącznie 26 815,04 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła W. G., zaskarżając ją w przepisanym trybie i terminie odwołaniem. Odwołująca podniosła, że została błędnie pouczona w zakresie prawa do pobierania świadczenia i wyjaśniła, że przed podjęciem zatrudnienia zwróciła się do pracownika organu rentowego, który poinformował ją, że podjęcie zatrudnienia nie spowoduje utraty przyznanego świadczenia. W. G. domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z 17 stycznia 2025 r., sygn. akt VII U 336/24 Sąd Okręgowy w Poznaniu zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że odwołująca W. G. nie pobrała nienależnie świadczeń za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. w wysokości 26815,04 złotych z tytułu: rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok (tzw. „13”) i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok (tzw. „14”) oraz stwierdził, że odwołująca W. G. nie jest zobowiązana do zwrotu tych świadczeń.

Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

Odwołująca W. G. (ur. (...)) wnioskiem z 10 maja 2022 r. zwróciła się o przyznanie prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. W załączniku do przedmiotowego wniosku stanowiącym oświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i materialnej wskazała, że:

- ma przyznane prawo do renty od 2004 r. w kwocie 643,97 zł netto;

- nie posiada przychodu podlegającego opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30 ust. 1 pkt 4a, art. 30a-30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne;

- nie posiada dochodu z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne

- nie posiada dochodów niepodlegających opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych;

- nie posiada gospodarstwa rolnego;

- nie uzyskuje dochodu z działów specjalnych produkcji rolnej.

Odwołująca przedmiotowy wniosek złożyła poprzez wypełnienie przygotowanego przez organ rentowy formularza - (...). W formularzu w „Informacjach do wniosku o rodzicielskie świadczenie uzupełniające” wskazano, że „prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego ustaje jeśli: — osiągasz dochód, który zapewnia Ci niezbędne środki utrzymania, — jesteś uprawniony do świadczenia w wysokości co najmniej najniższej emerytury, — nie zamieszkujesz na terenie RP, — przebywasz w areszcie śledczym lub w zakładzie karnym. Pamiętaj, że jesteś zobowiązany do informowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo lub wysokość świadczenia oraz przedkładania żądanych środków dowodowych.” . Pouczenie to, nie wskazywało jaka kwota dochodu jest kwotą zapewniającą niezbędne środki utrzymania.

Decyzją z 1 czerwca 2022 r. odwołującej przyznano prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.

W treści wydanej decyzji wskazano, że w razie pobierania emerytury lub renty w wysokości niższej niż najniższa emerytura świadczenia stanowi dopełnienie jej wysokości do wysokości najniższej emerytury, zaś łączna kwota pobieranej emerytury lub renty oraz rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego nie może przekroczyć kwoty najniższej emerytury.

Jednocześnie wskazano, że prawo do świadczenia nie przysługuje w przypadku:

- ustalenia prawa do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury,

- osiągania dochodu, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, zapewniającego niezbędne środki utrzymania,

- zamieszkiwania za granicą, utraty obywatelstwa polskiego, utraty prawa pobytu lub prawa stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub uznania dalszego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej za nielegalny,

- tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolności, z wyjątkiem odbywania tej kary w systemie dozoru elektronicznego.

Ponadto pouczono, że o tych okolicznościach, które wystąpiły po otrzymaniu wydanej decyzji odwołująca powinna niezwłocznie powiadomić organ rentowy, w tym również o osiąganiu dochodu, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Także w ww. pouczeniu, nie podano jaka kwota dochodu jest kwotą zapewniającą niezbędne środki utrzymania.

Od 3 października 2022 r. odwołująca jest zatrudniona w OSKARD M. C.. Z tytułu zatrudnienia odwołująca otrzymała wynagrodzenie (brutto) w październiku 2022 r. – 2 909,57 zł, w listopadzie i grudniu 2022 r. – 3 010,00 zł miesięcznie, od stycznia 2023 r. do czerwca 2023 r. – 3 490,00 zł miesięcznie, od lipca 2023 r. do grudnia 2023 r. – 3 600,00 zł miesięcznie. Odwołująca w spornym okresie nie miała innych źródeł dochodu.

W. G. mieszka w domu jednorodzinnym stanowiącym jej własność, wraz z odwołującą mieszka córka i syn. Córka utrzymuje się z renty rodzinnej, natomiast syn pracuje zawodowo. Syn pomaga odwołującej w utrzymaniu domu. Miesięczne wydatki odwołującej na podstawowe produkty takie jak jedzenie, ogrzewanie, prąd, wywóz nieczystości wynosiły ok. 2 500 zł. Ponadto, odwołująca wydaje około 500-600 zł na paliwo do samochodu, ponosi koszty telefonu, abonamentu RTV, wywozu śmieci, ubezpieczenie domu, chemie gospodarczą i inne środki higieny. Całość kosztów przekracza 3000,00 zł. We wrześniu 2022 r. wobec odwołującej zastosowano zajęcie egzekucyjne wierzytelności.

4 stycznia 2024 r. organ rentowy ujawnił nadpłatę rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. w kwocie 26 815,04 zł, jednocześnie stwierdzając, że nadpłata powstała z przyczyn zaistniałych po stronie świadczeniobiorcy i z powodu osiągania przychodu powodującego zawieszenie świadczenia. Nadpłata dotyczyła zarówno rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, jak i dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 r. (tzw. 13-tka i 14-tka).

Decyzją z 4 stycznia 2024 r. organ rentowy stwierdził ustanie prawa do świadczenia rodzicielskiego i wstrzymał jego wypłatę od 1 stycznia 2024 r. Decyzja jest prawomocna.

Zaskarżoną decyzją z 4 stycznia 2024 r. organ rentowy zobowiązał odwołującą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za wyżej wymieniony okres w łącznej wysokości 26 815,04 zł. Decyzją z 19 stycznia 2024 r. organ rentowy zmienił decyzję z 4 stycznia 2024 r. – wskazując prawidłową kwotę świadczenia podlegającego zwrotowi.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał odwołanie za uzasadnione.

Na wstępie Sąd Okręgowy wskazał, że ustalony w niniejszym postępowaniu stan faktyczny nie był pomiędzy stronami sporny. Istota postępowania sprowadzała się natomiast do rozstrzygnięcia kwestii prawnych – czy odwołująca jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 r. i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok.

Pozwany organ w odpowiedzi na odwołanie jako podstawę zwrotu wskazał okoliczności spełniające dyspozycję art. 3 ust. 3 oraz art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051). Natomiast w piśmie z 14 sierpnia 2024 r. w zakresie dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok organ rentowy jako podstawę zwrotu wskazał art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto organ rentowy powoływał się na kwestę pouczeń o nienależności świadczenia.

Zagadnieniem podlegającym rozstrzygnięciu w niniejszej sprawie jest to, czy odwołująca pobrała nienależne świadczenie w postaci rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego w ww. okresie, a także dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok w rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych i czy wobec tego zobowiązana jest do jego zwrotu.

Następnie Sąd Okręgowy przytoczył treść art. 3 ust. 1-5, art. 8 ust. 1-4, 5 i 7 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym oraz art. 138 ust. 1, 2 i 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń.

Zaznaczył też, że odwołująca według organu rentowego osiągnęła przychód:

- w październiku 2022 r. 2 909,57 zł brutto, 2 284,72 zł netto,

- w listopadzie 2022 r. 3 010,00 zł brutto, 2 363,56 zł netto,

- w grudniu 2022 r. 3 010,00 zł brutto, 2 363,56 zł netto,

- w styczniu 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w lutym 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w marcu 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w kwietniu 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w maju 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w czerwcu 2023 r. 3 490,00 zł brutto, 2 709,48 zł netto,

- w lipcu 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto,

- w sierpniu 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto,

- we wrześniu 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto,

- w październiku 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto,

- w listopadzie 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto,

- w grudniu 2023 r. 3 600,00 zł brutto, 2 783,86 zł netto.

Zdaniem organu rentowego odwołująca przekroczyła dopuszczalną kwotę netto najniższej emerytury, która według stanu od 1 października 2022 r. do 28 lutego 2023 r. wynosiła 1 217,98 zł i od 1 marca 2023 r. wynosiła 1 445,48 zł. W konsekwencji czego osiągnięty przychód uzasadniał zawieszenie świadczenia w myśl ww. przepisów. Jednocześnie odwołująca nie dopełniła obowiązku informacyjnego o zaistnieniu okoliczności powodujących zawieszenie prawa do tego świadczenia w związku z czym wypłacone świadczenie zostało przez nią nienależnie pobrane.

Sąd I instancji nie zgodził się z decyzją i stanowiskiem organu rentowego. Pozwany organ rentowy w toku przedmiotowego postępowania utrzymywał, że zarówno we wniosku, jak i w decyzji przyznającej prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego odwołującą pouczono, że prawo do świadczenia nie przysługuje w przypadku ustalenia prawa do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury oraz osiągania dochodu, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, zapewniającego niezbędne środki utrzymania. Pozwany organ jednak całkowicie pominął to, że pouczenie (w zakresie dochodu) posługuje się pojęciu niedookreślonym i nigdy nie poinformował odwołującej, że chodzi o kwotę najniższej emerytury. Rozważania przedstawione w odpowiedzi na odwołanie, a dotyczące socjalnego charakteru świadczenia pieniężnego nie mają znaczenia. Żaden przepis ustawy takich definicji i rozważań nie zawiera. Ustawodawca postanowił się posłużyć podjęciem niedookreślonym (środki zapewniające niezbędne środki utrzymania), ale nie zrównał tego z wysokością minimalnej emerytury. Gdyby taka była wola ustawodawcy, to z pewnością taki zapis znalazłby się w ustawie. Nie było ku temu żadnych przeszkód. Ponadto, art. 1 ust. 2 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym mówi o celu ustawy, jakim jest zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej albo ich nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci. Przepis ten nie mówi o zapewnieniu minimalnego dochodu.

Pouczenie udzielane przez organ rentowy ubezpieczonemu ma być na tyle zrozumiałe, by pobierający świadczenie mógł odnieść je do swojej sytuacji – danego czasu i świadczenia. Ponieważ pouczenie dotyczy zmian w stanie faktycznym i prawnym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć możność skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Prawidłowo dokonane pouczenie powinno być wyczerpujące, nadto powinno zawierać informację o obowiązujących w dniu pouczenia zasadach zawieszalności prawa do świadczeń. Pouczenie powinno wyraźnie wskazywać okoliczności, w jakich dochodzi do nienależnego pobrania świadczenia oraz dokonane w taki sposób, aby było zrozumiałe dla osoby, do której jest skierowane. Pouczenie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 15 lipca 2020 r., III AUa 1431/19, LEX/el.2025). Nie jest przy tym dozwolone przerzucanie na osobę ubezpieczoną obowiązku zdobycia informacji na temat jej sytuacji prawnej w związku z nienależnie pobieranymi świadczeniami.

Brak pouczenia świadczeniobiorcy o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń emerytalnych lub rentowych zwalnia go z obowiązku zwrotu świadczeń pobranych mimo istnienia tych okoliczności, choćby nawet mógł powziąć o nich wiadomość z innych źródeł (wyrok SA w Lublinie z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt III AUa 572/2018, LEX/el.2025). W uzasadnieniu cytowanego wyżej wyroku stwierdzono też, że obowiązek pouczenia spoczywa na organie rentowym, samo zaś pouczenie powinno być wyczerpujące, zawierające informację o obowiązujących w dniu pouczania zasadach zawieszalności prawa do świadczeń. Brak pouczenia zwalnia osobę bezpodstawnie pobierającą świadczenia z obowiązku ich zwrotu. Pouczenie takie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności, a w szczególności nie może odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Pouczenie takie nie mogłoby być uznane za należyte i rodzące po stronie świadczeniobiorcy obowiązek zwrotu świadczenia (podobne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 23 października 2018 r., sygn. akt III AUa 138/2018, LEX/el.2025).

Reasumując Sąd Okręgowy stwierdził, że w przedmiotowej sprawie odwołująca nie została należycie pouczona przez organ rentowy, jaka kwota dochodu pozbawi ją prawa do przyznanego świadczenia. Na marginesie zauważył, że podjęcie pracy przez W. G. wynikało z braku zaspokojenia niezbędnych potrzeb, których przyznane świadczenie nie pokrywało. Trudno przyjąć, że ktoś może żyć w miarę godnie, gdy jego dochód wynosi tyle co najniższa emerytura.

Jednolite orzecznictwo dotyczące zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych rozróżnia „świadczenie nienależne” od „świadczenia nienależnie pobranego”, a więc pobranego przez osobę, której przypisać można określone cechy dotyczące stanu jej świadomości co do zasadności pobierania świadczenia, w tym w szczególności działanie w złej wierze, z premedytacją. Przyjęte jest, że takie cechy działania są istotne przy ocenie obowiązku zwrotu przez ubezpieczonego wypłaconych mu nienależnie świadczeń (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2006 r., I UK 161/05, LEX.el.2025). Dla ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znaczenie ma świadomość i zamiar ubezpieczonego, który pobrał świadczenie w złej wierze. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2004 roku, I UK 3/04, LEX/el.2025).

Mając na uwadze dotychczas przytoczone argumenty na uwzględnienie nie zasługiwało również uznanie, że odwołująca jest zobowiązana do zwrotu dodatkowego świadczenia pieniężnego za rok 2023 i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za rok 2023 rok.

Powołane wyżej orzecznictwo pozwala na przyjęcie, że nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym i art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części (świadczenie nienależne, nieprzysługujące) na skutek okoliczności leżących po stronie ubezpieczonego. W konsekwencji zasadnym jest wniosek, że jeżeli wypłata świadczenia nastąpiła z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego to niezasadne jest przyjęcie, że doszło do pobrania nienależnego świadczenia.

Przekładając powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, należy Sąd I instancji podkreślił, że nie doszło do prawidłowego pouczenia i poinformowania W. G. o tym, że przekracza próg dochodowy skutkujący brakiem prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Nadto wskazał na treść wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 19 lipca 2022 r. w sprawie III AUa 168/22 (LEX/el.2025), w którym stwierdził, że: „organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy przede wszystkim osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia natomiast powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia”. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni aprobuje powyższe orzeczenie.

Zatem mając na uwadze powyższe okoliczności, w ocenie sądu nie zaistniały podstawy faktyczne i prawne do kwalifikacji wypłaconego rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego spełniającego przesłanki z definicji świadczenia nienależnie. W konsekwencji nienależne nie były także dodatkowe roczne świadczenia (tzw. 13-ta i 14-ta emerytura). Mając na uwadze powyższe rozważania sąd dokonał zmiany zaskarżonej decyzji w ten sposób, że nie zobowiązał odwołującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 26 815,04 zł z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

⚫

sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, sprowadzających się do ustalenia, że Odwołująca nie jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 26.815,04 zł z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 r. („13”) i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 r. („14”) podczas gdy, świadczenie wypłacone przez ZUS było świadczeniem nienależnie pobranym, a to rodzi skutek w postaci obowiązku zwrotu tego świadczenia,

⚫

naruszenie prawa procesowego tj. art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, bez wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcie, iż Odwołująca nie została prawidłowo pouczona o okolicznościach mających wpływ na zmianę prawa do świadczenia i nie ciąży na niej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, podczas gdy prawidłowe ustalenia prowadzą do wniosku, iż organ rentowy zgodnie z zasadą informowania stron i zgodnie z wymogami co do sposobu informowania o wpływie określonych sytuacji faktycznych na prawo do wypłaty świadczenia, w decyzji przyznającej prawo do świadczenia, w zawiadomieniu o podjęciu jego wypłaty, a także w samym wniosku składanym o wypłatę świadczenia wskazał na przesłanki, warunkujące utratę prawa do świadczenia, co skutkuje zobowiązaniem Odwołującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia,

⚫

naruszenie prawa procesowego tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez bezpodstawne przyznanie wiarygodności zeznaniom Odwołującej złożonych na rozprawie w dniu 30 lipca 2024 r. (czas nagrania 00:06:17 do 00:15:00), z których wynika, że po podjęciu zatrudnienia była w Oddziale ZUS, gdzie uzyskała informację, że podjęcie przez nią zatrudnienia nie wstrzyma wypłaty przyznanego świadczenia. Powyższe nie zostało potwierdzone żadnym dowodem. Odwołująca nie przedstawiła danych personalnych pracownika organu i nie wskazała kto udzielił jej błędnej informacji,

⚫

naruszenie prawa materialnego tj. art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.) poprzez jego niezastosowanie w stanie faktycznym sprawy i uznanie, że Odwołująca nie została prawidłowo pouczona i poinformowana, że przekracza próg dochodowy, skutkujący brakiem prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.

Wskazując na powyższe zarzuty organ rentowy wniósł o:

1. zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania w całości,

2. zasądzenie od Odwołującej na rzecz Organu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za I Instancję wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 §l¹ k.p.c.,

3. zasądzenie od Odwołującej na rzecz Organu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II Instancję wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 §1¹ k.p.c.,

4. rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

W odpowiedzi na apelację odwołująca wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. nie zasługiwała na uwzględnienie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest oczywiście prawidłowe. Sąd Okręgowy właściwie przeprowadził postępowanie dowodowe, w żaden sposób nie uchybiając przepisom prawa procesowego, dokonał trafnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy. Prawidłowo także zastosował prawo materialne. Sąd Apelacyjny w całości podzielił ustalenia i rozważania Sądu Okręgowego.

Argumenty przedstawione w treści apelacji, nie podważyły w żaden sposób zasadności stanowiska Sądu I instancji.

Jak słusznie zauważył w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji ustalony w niniejszym postępowaniu stan faktyczny nie był pomiędzy stronami sporny, z kolei istota postępowania sprowadzała się natomiast do rozstrzygnięcia kwestii prawnych – czy odwołująca jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok.

Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051) świadczenie może być przyznane:

1) matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci;

2) ojcu, który wychował co najmniej czworo dzieci, w przypadku śmierci matki dzieci albo porzucenia dzieci przez matkę lub w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci przez matkę.

Z kolei w myśl ust. 2 świadczenie może być przyznane osobom, o których mowa w ust. 1, zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiadającym po ukończeniu 16. roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres co najmniej 10 lat, jeżeli są:

1) obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej lub

2) posiadającymi prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, lub

3) cudzoziemcami legalnie przebywającymi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Świadczenie może być przyznane matce po osiągnięciu wieku 60 lat albo ojcu po osiągnięciu wieku 65 lat, w przypadku gdy nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania (ust. 3).

Świadczenie przysługuje pod warunkiem zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w trakcie jego pobierania (ust. 4).

Ust. 5 stanowi, że organ, o którym mowa w art. 5 ust. 1 i 2, może odmówić przyznania świadczenia:

1) osobie, którą sąd pozbawił władzy rodzicielskiej lub której sąd ograniczył władzę rodzicielską przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej;

2) w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci.

Świadczenie nie przysługuje osobie, która jest tymczasowo aresztowana lub odbywa karę pozbawienia wolności (ust. 6). Przepisu ust. 6 nie stosuje się do osób odbywających karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego (ust. 7). Osoba, o której mowa w ust. 6, jest obowiązana niezwłocznie powiadomić organ rentowy o tymczasowym aresztowaniu lub o odbywaniu kary pozbawienia wolności (ust. 8). Świadczenie nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury (ust. 9). Zgodnie z art. 8 ust. 1 wymienionej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie, jest obowiązana do jego zwrotu.

W myśl ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie:

1) wypłacone mimo ustania okoliczności będących podstawą przyznania świadczenia, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania;

2) przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;

3) przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność, albo przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania, i osobie odmówiono prawa do świadczenia;

4) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej prawo do świadczenia, z przyczyn niezależnych od organu rentowego.

Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, 2 i 4, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego (ust. 3).

Z kolei zgodnie z art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.

Stosownie do treści art. 138 ust. 2 powyższej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia;

3) świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji organu.

Stosownie do treści art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś przypadkach - za okres nie dłuższy niż 3 lata.

Ze świadczeniem pobranym nienależnie mamy więc do czynienia w sytuacji, gdy zaistniały okoliczności, które powodują ustanie prawa do tego świadczenia (ewentualnie zawieszenie tego prawa lub wstrzymanie wypłaty), a mimo to świadczenie zostaje wypłacone przez organ rentowy i pobrane przez osobę wcześniej uprawnioną do świadczenia.

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych mają zastosowanie w zakresie tzw. 13-tej i 14-tej emerytury, z uwagi na art. 13 pkt 4 ustawy z 9 stycznia 2020 r. o dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów oraz art. 12 pkt 4 ustawy z 26 maja 2023 r. o kolejnym dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów.

W świetle zaprezentowanego w apelacji przez organ rentowy stanowiska istota sporu sprowadzała się do ustalenia czy odwołująca jest zobowiązana do zwrotu świadczeń za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. z tytułu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego za 2023 rok i kolejnego dodatkowego świadczenia pieniężnego za 2023 rok, łącznie 26 815,04 zł.

W przedmiotowej sprawie istotne znaczenie miało ustalenie, czy zastosowanie znajduje przepis art. 138 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zawierający definicję nienależnie pobranego świadczenia. Uznanie bowiem, że świadczenie rentowe wypłacone przez ZUS odwołującej było świadczeniem nienależnie pobranym, rodziłoby skutek z treści art. 138 ust. 1 ww. ustawy tj. obowiązek zwrotu tego świadczenia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że konieczne jest rozróżnienie świadczenia nienależnie pobranego od świadczenia nienależnego. Świadczenie nienależnie pobrane jest szczególnym przypadkiem świadczenia nienależnego. Zatem każde świadczenie nienależnie pobrane jest nienależne, jednak nie każde świadczenie nienależne jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Należy zauważyć, że dość jednolite orzecznictwo dotyczące zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych rozróżnia „świadczenie nienależne” od „świadczenia nienależnie pobranego” a więc pobranego przez osobę, której przypisać można określone cechy dotyczące stanu jej świadomości co do zasadności pobierania świadczenia, w tym w szczególności działanie w złej wierze, z premedytacją. Przyjęte jest, że takie cechy działania są istotne przy ocenie obowiązku zwrotu przez ubezpieczonego wypłaconych mu nienależnie świadczeń – por. wyr. Sądu Najwyższego z dnia 14.03.2006 r. (I UK 161/05 M.P. Pr. (...)). Podobnie wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24.11.2004 r. (I UK 3/04 OSNAP 2005/8/116) wskazując, że dla ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znaczenie ma świadomość i zamiar ubezpieczonego, który pobrał świadczenie w złej wierze. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok TUS z 11.01.1966 r. III TR 1492/65, OSPiKA 1967 nr 10, poz. 247, wyrok SN z 28 lipca 1977, II UR 5/77, OSNCP 1978 nr 2, poz. 37, wyrok SN z 16 lutego 1987 r. II URN 16/87, PiRS 1988 nr 6, por. uzasadnienie wyroku SN z 4.09.2007 r., I UK 90/07 LEX nr 454781 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 10.07.2013 r. III AUa 365/13 LEX nr 1339401).

Powołane wyżej orzecznictwo sądowe pozwala na przyjęcie, że nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części (świadczenie nienależne, nieprzysługujące) na skutek okoliczności leżących po stronie ubezpieczonego.

W konsekwencji zasadnym jest wniosek, że jeżeli wypłata świadczenia nastąpiła z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego to niezasadne jest przyjęcie, że doszło do pobrania nienależnego świadczenia.

Zagadnieniem często poruszanym w orzecznictwie sądowym jest kwestia pouczenia danej osoby o świadczeniach nienależnie pobranych. Należy bowiem zwrócić uwagę, iż w konstrukcji art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pouczenie o braku prawa do pobierania świadczenia odgrywa rolę warunku obowiązku zwrotu. Wyraża się w tym uregulowaniu normatywnie ukształtowane zapewnienie ustawodawcy, że chociażby wypłacenie świadczenia nie było uzasadnione, to - pomimo to - nie powstaje obowiązek zwrotu, jeżeli organ rentowy nie stworzył - poprzez właściwe pouczenie - sytuacji domniemania, iż pobierający świadczenie wiedział (powinien wiedzieć), że mu się ono nie należy (wyrok SN z 6 grudnia 2010 r., II UK 149/10, LexPolonica nr 3026751).

Obowiązek pouczenia emeryta (rencisty) o tych okolicznościach spoczywa na organie, który dokonuje wypłaty danego świadczenia. Pouczenie powinno być indywidualnie przesłane każdej osobie pobierającej świadczenie (odpowiednie pouczenie znajduje się na rewersie każdej decyzji). Prawidłowo dokonane pouczenie powinno zawierać informację o obowiązujących zasadach zawieszalności prawa do świadczeń. Brak pouczenia zwalnia osobę, która pobrała nienależne jej świadczenie, z obowiązku zwrotu tego świadczenia. Za niedokonanie pouczenia uważa się pouczenie błędne. Natomiast błędne zrozumienie pouczenia obciąża osobę pobierającą świadczenie.

Pobranie świadczenia, co do którego ubezpieczony został pouczony o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie jego wypłaty w całości lub w części, powoduje obowiązek zwrotu świadczenia. Pouczenie jest więc elementem konstrukcyjnym pojęcia nienależnego świadczenia. Brak pouczenia czyni świadczenie wypłacone bez podstawy prawnej niezwracalnym.

Jednocześnie zauważyć należy, że z treści art. 232 k.p.c. wynika, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

W doktrynie wskazuje się, że „zgodnie z zasadą kontradyktoryjności ciężar dowodu spoczywa na stronach postępowania cywilnego. To one, a nie sąd, są wyłącznym dysponentem toczącego się postępowania i one wreszcie ponoszą odpowiedzialność za jego wynik (...) Strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swoich twierdzeń, ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, o ile ciężar dowodzenia co do tych okoliczności na niej spoczywał, sąd zaś powinien wyciągnąć ujemne konsekwencje z braku udowodnienia faktów przytoczonych na uzasadnienie żądań lub zarzutów (zob. wyrok SA w Białymstoku z dnia 28 lutego 2013 r., I ACa 613/12, LEX nr 1294695) Rozkład ciężaru dowodu ma istotne znaczenie w toku całego postępowania, a nie tylko w fazie wyrokowania; nie jest on uzależniony od pozycji, jaką strona zajmuje w procesie cywilnym (por. wyrok SN z dnia 3 października 1969 r., II PR 313/69, OSNC 1970, Nr 9, poz. 147)” (tak T. Demendecki, komentarz do art. 232 k.p.c. w: A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Art. 1-729, LEX/el. 2019, LEX).

Z niekwestionowanego stanu faktycznego ustalonego przez Sąd I instancji wynika m.in. że odwołująca W. G. (ur. (...)) wnioskiem z 10 maja 2022 r. zwróciła się o przyznanie prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Przedmiotowy wniosek złożyła poprzez wypełnienie przygotowanego przez organ rentowy formularza - (...). W formularzu w „Informacjach do wniosku o rodzicielskie świadczenie uzupełniające” wskazano, że „prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego ustaje jeśli: — osiągasz dochód, który zapewnia Ci niezbędne środki utrzymania, — jesteś uprawniony do świadczenia w wysokości co najmniej najniższej emerytury, — nie zamieszkujesz na terenie RP, — przebywasz w areszcie śledczym lub w zakładzie karnym. Pamiętaj, że jesteś zobowiązany do informowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo lub wysokość świadczenia oraz przedkładania żądanych środków dowodowych.” . Pouczenie to, nie wskazywało jaka kwota dochodu jest kwotą zapewniającą niezbędne środki utrzymania. Następnie decyzją z 1 czerwca 2022 r. odwołującej przyznano prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. W treści wydanej decyzji wskazano, że w razie pobierania emerytury lub renty w wysokości niższej niż najniższa emerytura świadczenia stanowi dopełnienie jej wysokości do wysokości najniższej emerytury, zaś łączna kwota pobieranej emerytury lub renty oraz rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego nie może przekroczyć kwoty najniższej emerytury. Jednocześnie wskazano, że prawo do świadczenia nie przysługuje w przypadku:

- ustalenia prawa do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury,

- osiągania dochodu, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, zapewniającego niezbędne środki utrzymania,

- tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolności, z wyjątkiem odbywania tej kary w systemie dozoru elektronicznego.

Ponadto pouczono, że o tych okolicznościach, które wystąpiły po otrzymaniu wydanej decyzji odwołująca powinna niezwłocznie powiadomić organ rentowy, w tym również o osiąganiu dochodu, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Także w ww. pouczeniu, nie podano jaka kwota dochodu jest kwotą zapewniającą niezbędne środki utrzymania.

Zauważyć również należy, że pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie spowoduje brak prawa do świadczeń, co prawda nie może odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, gdyż nie da się przewidzieć, które z okoliczności przewidzianych w licznych przepisach wystąpią u konkretnego świadczeniobiorcy. W takim sensie wystarczające jest przytoczenie przepisów określających te okoliczności. Jednakże pouczenie musi być na tyle zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji. Ponieważ pouczenie dotyczy zmian w stanie faktycznym i prawnym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć możliwość skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2005 r. I UK 136/04). Pouczenie - zgodnie z intuicją językową - zawiera element wyjaśnienia, jednakże nie można pouczeniu przypisywać cech uzasadnienia (prawnego i faktycznego) decyzji, w którym organ rentowy dokonuje wykładni stosownych przepisów. Celem pouczenia, o którym mowa nie jest więc wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się emeryta do dyspozycji normy prawnej.

Tymczasem - jak słusznie podkreślił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji - pozwany organ jednak całkowicie pominął to, że pouczenie (w zakresie dochodu) posługuje się pojęciu niedookreślonym i nigdy nie poinformował odwołującej, że chodzi o kwotę najniższej emerytury. Rozważania przedstawione w odpowiedzi na odwołanie, a dotyczące socjalnego charakteru świadczenia pieniężnego nie mają znaczenia. Żaden przepis ustawy takich definicji i rozważań nie zawiera. Ustawodawca postanowił się posłużyć podjęciem niedookreślonym (środki zapewniające niezbędne środki utrzymania), ale nie zrównał tego z wysokością minimalnej emerytury. Z kolei gdyby taka była wola ustawodawcy, to z pewnością taki zapis znalazłby się w ustawie. Nie było ku temu żadnych przeszkód. Ponadto, art. 1 ust. 2 ustawy z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym mówi o celu ustawy, jakim jest zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej albo ich nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci. Przepis ten nie mówi o zapewnieniu minimalnego dochodu.

Pouczenie udzielane przez organ rentowy ubezpieczonemu ma być na tyle zrozumiałe, by pobierający świadczenie mógł odnieść je do swojej sytuacji – danego czasu i świadczenia.

W ocenie Sądu II instancji organ rentowy nie udowodnił w niniejszym postępowaniu, że odwołująca W. G. została należycie pouczona o okolicznościach ewentualnej utraty prawa do przyznanego jej świadczenia (czy świadczeń). Zarówno w formularzu przygotowanym przez organ rentowy w postaci wniosku o rodzicielskie świadczenie uzupełniające (...) wypełnionym przez odwołującą, jak i w wydanej decyzji organ rentowy w pouczeniach ograniczył się do ww. niedookreślonego pouczenia. Pouczenie to jest nieprecyzyjne oraz przede wszystkim odnosi się ono do ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego lub rentowego. Jak podnosił w toku postępowania organ rentowy odwołująca W. G. przekroczyła kwotę najniższej emerytury nie wskutek ustalenia prawa do emerytury lub renty, a na skutek osiąganego przez nią dochodu z tytułu zatrudnienia w podmiocie OSKARD M. C.. Tak sformułowane kryterium w żaden sposób jednak nadal nie wskazuje, że osiągnięcie dochodu przekraczającego wysokość co najmniej najniższej emerytury uniemożliwia przyznanie lub zawieszenie przyznanego świadczenia. Pouczenie nie zawiera odniesienia do żadnej kwoty. Nie zostało zatem wskazane kryterium, próg dochodowy, który z automatu czynił świadczenie nienależnym. Zatem przy takim pouczeniu, nie można czynić odwołującej zarzutu, że pobierała sporne świadczenia, mimo uzyskiwania dochodu (umowa o pracę) na poziomie od 2300 zł do 2800 zł netto.

W ocenie Sądu Odwoławczego w przedmiotowej sprawie odwołująca nie została należycie pouczona przez organ rentowy, jaka kwota dochodu pozbawi ją prawa do przyznanego świadczenia. Z kolei podjęcie pracy przez odwołującą W. G. – zdaniem Sądu - wynikało z braku zaspokojenia niezbędnych potrzeb, których przyznane świadczenie nie pokrywało.

Zaznaczyć po raz kolejny należy, że warunkiem żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego jest, zgodnie z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o FUS, pouczenie o braku prawa do pobierania danego świadczenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowanym jest pogląd o tym, że pouczenie takie musi być na tyle zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji (wyroki SN 12.08.2009 r., sygn. akt II BU 9/09, opubl. LEX nr 532127; z 03.02.2016r., sygn. akt I UK 63/15, opubl. LEX nr 2050672). Pouczenie powinno wyraźnie wskazywać okoliczności, w jakich dochodzi do nienależnego pobrania świadczenia oraz dokonane w taki sposób, aby było zrozumiałe dla osoby, do której jest skierowane. Pouczenie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności (wyrok SA w Poznaniu sygn. III AUa 1431/19).

Z kolei wymóg pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do pobierania świadczenia (w ogóle lub w określonej wysokości) jest szczególnie istotnym elementem regulacji art. 138 ust. 2 pkt 1. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. wyroki z dnia 26 kwietnia 1980 r., II URN 51/80 - OSNCP 1980 Nr 10, poz. 202, oraz z dnia 10 grudnia 1985 r., II URN 207/83 - PiZS 1986 nr 3, s. 71), stwierdza się, że brak pouczenia świadczeniobiorcy o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń emerytalnych lub rentowych zwalnia go z obowiązku zwrotu świadczeń pobranych mimo istnienia tych okoliczności, choćby nawet mógł powziąć o nich wiadomość z innych źródeł. Obowiązek pouczania spoczywa na organie rentowym, samo zaś pouczenie powinno być wyczerpujące, zawierające informację o obowiązujących w dniu pouczania zasadach zawieszalności prawa do świadczeń. Brak pouczenia zwalnia bowiem osobę bezpodstawnie pobierającą świadczenia z obowiązku ich zwrotu. Pouczenie takie nie może być abstrakcyjne, obciążone brakiem konkretności, a w szczególności nie może odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Pouczenie takie bowiem nie mogłoby być uznane za należyte i rodzące po stronie świadczeniobiorcy obowiązek zwrotu świadczenia.

Podkreślenia wymaga, że zasadniczo, w odniesieniu do przeważającej większości ubezpieczonych, standardowe pouczenia zamieszczone w decyzjach organu rentowego można uznawać za prawidłowe; może jednakże zdarzyć się sytuacja, w której w odniesieniu do konkretnego świadczeniobiorcy takie pouczenie okaże się niewystarczające. Jak wskazał bowiem Sąd Najwyższy w swoim wyroku z 14 marca 2006 r. w sprawie I UK 161/05 (OSNP 2007/5-6/78), a który to pogląd Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie powoduje brak prawa do świadczenia może polegać na przytoczeniu przepisów określających te okoliczności , ale musi być na tyle zrozumiałe, aby ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji. Dla ustalenia zatem obowiązku zwrotu wymagane są świadomość i premedytacja ubezpieczonego co do tego, że pobrał świadczenie bezprawnie. Obowiązek zwrotu świadczenia wypłaconego i pobranego bez podstawy prawnej obciąża więc tego, kto przyjął je „w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy”.

W analizowanej sprawie pouczenia w otrzymane przez odwołującą od ZUS (w formularzu (...) oraz decyzji), wymogu tego nie spełniały. Konstrukcja pouczeń zastosowana wobec odwołującej nie stwarzała sytuacji domniemania, w świetle którego można byłoby uznać, jak tego domaga się apelujący organ, że odwołująca wiedziała lub powinna była wiedzieć, że wypłacane świadczenie jej się nie należy. Odwołująca zatem pobierała świadczenie przesyłane przez ZUS w dobrej wierze, nie wiedziała, że ono jej nie przysługuje.

W świetle okoliczności rzeczonej sprawy, Sąd Okręgowy w pełni zasadnie więc stwierdził, że wypłata świadczenia na rzecz odwołującej nastąpiła nie z jej winy i bez jej udziału, a tym bardziej bez jej świadomości o zaistniałej sytuacji.

W przypadku braku zajścia przesłanek określonych w przepisie art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie będzie stanowić świadczenia nienależnie pobranego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wszelkie zarzuty podniesione w apelacji tj. zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego nie znajdują żadnego uzasadnienia w sprawie.

Odnosząc się zaś do podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia prawa procesowego poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodowej, wskazać należy, iż skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd dokonując oceny dowodów uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, albowiem jedynie to może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej, niż przyjął sąd, wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu oraz wyprowadzania z nich odmiennych niż sąd wniosków. Tylko bowiem w przypadku, gdy brak jest logiki w wyprowadzaniu przez sąd wniosków z zebranego materiału dowodowego albo gdy wbrew zasadom doświadczenia życiowego sąd nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona. Natomiast jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów oraz nie przekracza granic swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.). Nie jest więc wystarczającym uzasadnieniem zarzutu naruszenia normy art. 233 k.p.c. wyrażenie przez apelującego dezaprobaty dla oceny prezentowanej przez Sąd I instancji i przedstawienie własnej oceny dowodów. Strona skarżąca ma obowiązek wykazania naruszenia przez sąd zasad oceny dowodów wynikających z art. 233 k.p.c., a zatem wykazania, że sąd wywiódł z materiału procesowego wnioski sprzeczne z zasadami logiki lub doświadczenia życiowego, względnie pominął w swojej ocenie istotne dla rozstrzygnięcia wnioski wynikające z konkretnych dowodów.

Skarżący polemizując w apelacji z oceną Sądu co do merytorycznej wartości powołanych dowodów, sugerując iż Sąd działał w sposób stronniczy, nadto przedstawiając swój pogląd co do spornych okoliczności, nie wykazał, iż materiał dowodowy w sprawie był niekompletny, a wnioski Sądu I instancji nielogiczne i wewnętrznie sprzeczne. Tym samym brak było podstaw do kwestionowania poczynionych w sprawie ustaleń. Dokonana zatem przez Sąd Okręgowy ocena materiału dowodowego w powyższym zakresie uwzględniła wszystkie aspekty sprawy, okoliczności, twierdzenia i zaprezentowane dowody. Jest ona więc wszechstronna, zgodna z doświadczeniem życiowym i zasadami logicznego rozumowania, a zatem odpowiada wymogom, jakie stawiają jej przepisy art. 233 i 327¹ § 1 k.p.c., i jako mieszcząca się w granicach swobodnej oceny dowodów zasługuje na akceptację Sądu II instancji tak jak i poczynione na jej podstawie ustalenia faktyczne tegoż Sądu.

Podkreślić raz jeszcze należy, że po ponownej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że Sąd I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe i na podstawie dokonanych ustaleń prawidłowo zastosował prawo materialne i dokonał wydania wyroku zgodnego z obowiązującymi przepisami. Sąd Odwoławczy podziela poglądy zaprezentowane przez Sąd Okręgowy w wyroku tym samym nie podzielając zarzutów apelacji organu rentowego.

W światle powyższego podnoszone w apelacji zarzuty uznać należy za nietrafne. W niniejszej sprawie Sąd I instancji oparł się na pełnym materiale dowodowym, prawidłowo go ocenił i przyjął za podstawę poczynionych ustaleń faktycznych. Wyrok Sądu Okręgowego z dnia 17 stycznia 2025 r. odpowiada prawu.

Z tego względu Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c., apelację organu rentowego oddalił uznając ją za bezzasadną (pkt 1 wyroku).

O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny orzekł zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania na podstawie art. 98 § 1, 1¹, 2 i 3 k.p.c., w zw. z § 2 ust. 5 i w zw. z § 9 ust. 2 § 10 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, zasądzając od pozwanego organu rentowego - jako strony przegrywającej - na rzecz odwołującej W. G. kwotę 2700 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty – tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej (pkt 2 wyroku).

sędzia Marta Sawińska