Uzasadnienie z 16 marca 2026, sygn. VIII U 1947/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w R. odmówił przeliczenia emerytury F. M. (1), ponieważ w dniu, od którego przyznano jej emeryturę nie podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentownemu.

Jednocześnie Zakład poinformował, że zgodnie z art. 26 ust. 5 i 6 ustawy emerytalnej przy obliczaniu wysokości emerytury przyznawanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej średnie dalsze trwanie życia ustala się na podstawie tablicy obowiązującej w dniu:

a)  zgłoszenia wniosku o emeryturę, za wyjątkiem sytuacji, gdy dla ubezpieczonego korzystniejsze jest zastosowanie tablicy trwania życia, obowiązującej w dniu, w którym osiągnął on wiek emerytalny, o którym mowa w art. 24

b)  osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli wniosek został zgłoszony w miesiącu osiągnięcia tego wieku lub przed miesiącem osiągnięcia tego wieku.

Organ wskazał nadto, że ustawą z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw przepis art. 26 ust. 6 otrzymał brzmienie: jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego, do ustalenia wysokości emerytury stosuje się tablice trwania życia obowiązujące w dniu, w którym ubezpieczony osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Do wyliczenia emerytury ubezpieczonej o symbolu (...) przyjął średnie dalsze trwanie życia zgłoszenia wniosku o emeryturę które wynosi (...) m-cy, które jest dla F. M. (1) najkorzystniejsze.

Dodatkowo organ rentowy poinformował ubezpieczoną, że wniosek o wznowienie postępowania w sprawie emerytury w związku z wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r. Trybunału Konstytucyjnego został rozpatrzony decyzją odmowną z dnia (...) r. , od której ubezpieczona złożyła odwołanie do sądu. Wyrok w tej sprawie nie został jeszcze wydany.

(decyzja – k. 14 akt ZUS)

F. M. (1) złożyła odwołanie od powyższej decyzji wnosząc o jej zmianę i ponowne obliczenie wysokości należnej jej emerytury z pominięciem art. 25 ust.1b ustawy emerytalnej. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie prawa materialnego tj. art. 108 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że ubezpieczona ubiega się o ponowne ustalenie wysokości świadczenia emerytalnego w związku z podleganiem ubezpieczeniu po nabyciu uprawnień emerytalnych w sytuacji gdy ubezpieczona nie powoływała się na ten fakt zastosowano dla wyliczenia jej emerytury w wieku powszechnym art. 25 ust 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w wyniku czego doszło do pomniejszenia wysokości świadczenia emerytalnego ubezpieczonej o kwotę pobranych emerytur w sytuacji gdy do wyliczenia emerytury dla ubezpieczonej przepis ten nie powinien być zastosowany bowiem ubezpieczona złożyła wniosek o przyznanie emerytury przed (...) r.tj. przed dniem wejścia w życie art. 25 ust 1b co powodowało, że nabyła prawo do emerytury w stanie prawnym nie przewidującym pomniejszenia jej świadczenia w powszechnym wieku emerytalnym o kwotę pobranych świadczeń a wyliczenie jej emerytury w powszechnym wieku emerytalnym z zastosowaniem tego przepisu stanowi naruszenie art. 67 ust 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i oznacza naruszenie zasady ochrony praw nabytych.

- naruszenie art. 7 i 77 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez brak wszechstronnego zbadania stanu faktycznego i prawnego sprawy i przeprowadzenie postępowania wyłącznie w oparciu o przepis art. 108 ustawy o FUS pomimo, że ubezpieczona we wniosku złożonym do ZUS przepisu tego nie powoływała ani nie wskazywała, iż podlegała ubezpieczeniu skutkującym możliwością ponownego przeliczenie emerytury lecz wskazała trzy przyczyny, które powinny zmierzać do ponownego przeliczenia emerytury, w tym o wyrok Trybunału Konstytucyjnego do żadnej z nich organ rentowy się nie odniósł.

(odwołanie – k. 3-4 verte)

W odpowiedzi na odwołanie pozwany organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

(odpowiedź na odwołanie - k. 5-5 verte)

Na rozprawie w dniu 12.02.2026 r. pełnomocnik wnioskodawczyni sprecyzował, że wnosi o przeliczenie świadczenia wraz z wyrównaniem za okres 3 lat wstecz, liczonych od daty zgłoszenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wraz z odsetkami i zaległymi waloryzacjami. (rozprawa z dnia 12.02.2026 r. e-protokół 00:01:01 – płyta CD – k. 26)

Na rozprawie w dniu 12.02.2026 r. pełnomocnik wnioskodawczyni poparł odwołanie, wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Z kolei pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie odwołania. (końcowe stanowiska stron – rozprawa z dnia 12.02.2026 r. e-protokół 00:03:40-00:06:06 – płyta CD – k. 26)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

F. M. (1) urodziła się w dniu (...) r. (okoliczność bezsporna)

Decyzją z dnia (...) r., po rozpoznaniu wniosku z dnia (...)., Zakład Ubezpieczeń Społecznych – I Oddział w R. przyznał F. M. (2) prawo do emerytury od (...) r. tj. od ustania zatrudnienia. ( decyzja – k. 74-75 akt ZUS dot. em wcześniejszej)

Decyzją z dnia (...) r., w rozpoznaniu wniosku z dnia(...)roku, organ rentowy przyznał ubezpieczonej emeryturę w wieku powszechnym - w trybie art.24 ustawy o emeryturach i rentach z FUS od dnia (...)roku tj. od miesiąca w którym złożono wniosek. Podstawa obliczenia emerytury w części ustalonej na podstawie art.26 ustawy emerytalnej została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wskazane świadczenie zostało zawieszone jako mniej korzystne. (wniosek - k. 1-6, decyzja – k. 8 akt emerytalnych ZUS)

Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed (...) r (przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej), jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu wskazano, że wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 roku – uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji. (bezsporne, a nadto informacja na stronie TK pod adresem https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/wyroki/art/12798-obliczenie-naleznego-swiadczenia-emerytalnego-poprzez-pomniejszenie-emerytury-z-wieku-powszechnego-o-kwote-pobranych-wczesniej-emerytur, OTK ZU A/2024 poz. 67)

W dniu (...) r. F. M. (1) wniosła o wznowienie w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 SK/140/20 r. (wniosek - k. 101 akt ZUS dot. em. wcześniejszej)

Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił wznowienia postępowania w sprawie emerytury F. M. (1). (decyzja - k. 102 akt ZUS)

Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) r. była przedmiotem odwołania wnioskodawczyni, która wnosiła w tutejszym Sądzie Okręgowym o wznowienia postępowania w oparciu o art. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Sprawie nadano sygnaturę akt VIII U(...).

Prawomocnym wyrokiem z dnia(...) r. Sąd Okręgowy oddalił powyższe odwołanie. (niesporne)

W dniu(...) r. wpłynął do organu rentowego wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno-rentowego, w którym wnioskodawczyni zaznaczyła, że wnosi o ponowne obliczenie świadczenia z uwzględnieniem składek zapisanych na koncie po przyznaniu świadczenia oraz ponowne obliczenie świadczenia z zastosowaniem najkorzystniejszego średniego dalszego trwania życia, a także obliczenie świadczenia w inny sposób, tj. na podstawie wyroków Trybunału Konstytucyjnego. (wniosek – k. 12-13 akt ZUS)

Na skutek powyższego wniosku, organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję. (decyzja – k. 14 akt ZUS)

Powyższy stan faktyczny nie był sporny pomiędzy stronami i Sąd ustalił go w oparciu o dokumenty zgromadzone w aktach organu rentowego, których strony również nie kwestionowały.

Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. pominął dowód z przesłuchania odwołującej, która zgodnie z wnioskiem dowodowym miała być przesłuchana na okoliczności wskazane w piśmie z dnia 4 września 2025 r. (k.12).

W ocenie Sądu przeprowadzenie powyższego dowodu nie było w sprawie konieczne, ponieważ, to co stanowiło przedmiot sporu wynika dostatecznie z dokumentów.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie podlega uwzględnieniu w przeważającej części.

W myśl art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1749, dalej: ustawa emerytalna) w sprawie zakończonej prawomocną decyzją, organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej, lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:

1. po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;

2. decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;

3. dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;

4. decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;

5. decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;

6. przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości, nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

Wniosek o ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości jest jednym z elementów - uprawnień ubezpieczonego - postępowania w sprawach emerytalno-rentowych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 19 marca 1996 r., III AUr 1346/95, OSA 1998, z. 3, poz. 10). Ponowne ustalanie prawa do emerytur i rent, nie jest wznowieniem postępowania sądowego (według k.p.c.), nie posiada też charakteru wznowienia postępowania przewidzianego w art. 145 § 1 k.p.a., a wniesienie wniosku nie jest ograniczone czasowo; instytucja ta dotyczy postępowania przed organem rentowym (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997, nr 7, poz. 117).

Instytucję przewidzianą w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach należy traktować jako „swoiste wznowienie postępowania” (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442).

W orzecznictwie dominuje pogląd, że decyzja rentowa nie ma przymiotu powagi rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 września 2009 r., I UK 121/09, LEX nr 537030; z 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002, nr 17, poz. 419), co oznacza, że organ rentowy może podważyć swoją błędną decyzję przyznającą świadczenie „nabyte”, pomimo niespełnienia ustawowych warunków powstania uprawnień do emerytury lub renty, a zainteresowany ponownie wystąpić z wnioskiem o to samo świadczenie, którego poprzednio mu odmówiono, jeżeli powołano się na nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji mające wpływ na ustalenie uprawnień ubezpieczeniowych.

W art. 114 ust. 1 pkt 1 przewiduje się jedynie możliwość weryfikacji prawomocnej decyzji wskutek ujawnienia nowych okoliczności, istniejących przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Na tle przywołanej normy, utrwalone są zapatrywania, że pojęcie „nowych okoliczności” obejmuje swym zakresem zarówno „okoliczności faktyczne”, jak i „okoliczności sprawy”. Okoliczności faktyczne, to fakty ustalone na podstawie dowodów, a okoliczności sprawy mogą dotyczyć uchybień organu rentowego, zarówno procesowych, jak i w aspekcie stosowania prawa materialnego. Ujawnione okoliczności nie muszą być okolicznościami, na które osoba ubiegająca się o świadczenia nie mogła powołać się w poprzednim postępowaniu. Mogą to być takie okoliczności, które powinny być znane przy dołożeniu minimum staranności, jednak na skutek błędu lub przeoczenia, nie zostały uwzględnione w poprzednim postępowaniu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 18 stycznia 2004 r., II UK 228/03 , OSNP 2004 Nr 19, poz. 341; z 27 kwietnia 2004 r., II UK 298/03 , LEX nr 970137; z 13 maja 2004 r., III UK 16/04, Legalis nr 279610; z 26 maja 2012 r., II UK 354/09 , LEX nr 604227).

Regulacja, zawarta w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, stanowi ustawowe uprawnienie ubezpieczonego do żądania ponownego ustalenia także wysokości świadczenia w oparciu o wskazane przesłanki, z gwarancją prawa do sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Uprawnienie to może być również oparte na zarzucie niekonstytucyjności przepisu, w oparciu o który dokonano ustalenia wysokości świadczenia ubezpieczonemu (por. uzasadnienie Sądu Apelacyjnego wydane na gruncie rozpoznawanego przypadku)

W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, możliwość ponownego ustalenia wysokości emerytury wynika z uznania, że stwierdzenie niekonstytucyjności prawnego uregulowania powodującego obiektywną, następczą niezgodność wysokości emerytury ze stanem prawnym, jest wobec tego nową okolicznością.

Co do zakresu pojęcia „nowa okoliczność”, w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, to należy je rozmieć szeroko. Mechanizm, przewidziany w tym przepisie, ma doprowadzić do zgodności z prawem wysokości świadczenia w sytuacji, kiedy błąd popełni organ rentowy, błąd popełni ubezpieczony, a nawet w sytuacji kiedy nie popełniono błędu, a ujawniono okoliczności, istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Ustalenie, na podstawie orzeczenia Trybunału, że wydanie decyzji, określającej sposób wyliczenia emerytury było nieprawidłowe, jest nową okolicznością. Ten nieprawidłowy sposób istniał już w chwili wydawania poprzedniej decyzji, gdyż niekonstytucyjność istniała od początku, jedynie ujawnienie tej okoliczności nastąpiło dopiero na skutek wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. „Ujawnione okoliczności" to określone w przepisach prawa materialnego fakty, warunkujące powstanie uprawnień ubezpieczeniowych (tj. przesłanki nabycia prawa do świadczeń) oraz uchybienia normom prawa materialnego lub/i procesowego wpływające na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego” (R. B., W. prawomocnych decyzji rentowych, s. 132, W. K. 2007 r.).

Zastosowanie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej umożliwia ponowne ustalenie wysokości świadczenia poprzez zastosowanie podstawy wymiaru bez odliczenia kwot emerytur wypłaconych przed przyznaniem emerytury ustalonej w związku osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Odwołującej się przyznano od (...) r. prawo do wcześniejszej emerytury. Decyzją z dnia (...) r. organ rentowy na podstawie art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawczyni emeryturę od dnia 1.11.2016 roku tj. od miesiąca w którym złożono wniosek.

Ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2012 poz. 637), dokonano m.in. nowelizacji przepisu art. 25 ustawy emerytalno-rentowej poprzez dodanie w art. 25 ustępu 1b w brzmieniu: Jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z późn. zm.), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wskazany przepis wszedł w życie 1 stycznia 2013 r.

Organ rentowy obliczając wysokość emerytury ubezpieczonej w wieku powszechnym zastosował ten przepis, pomniejszając podstawę obliczenia jej emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranej dotychczas emerytury w wieku obniżonym.

Spór w rozpatrywanej sprawie dotyczy możliwości przeliczenia emerytury ubezpieczonej, która o takie przeliczenie wniosła w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20).

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed (...) r. (przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej), jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Sąd Okręgowy zauważa, iż nie jest to pierwszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego, dotyczący wskazanego przepisu. Nadto w tym zakresie wypowiadał się także Sąd Najwyższy - po raz pierwszy - w wyroku z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 (OSNP 2022/2/19), wyraził pogląd, że mimo, iż wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w 1953 r., to wyrażone w uzasadnieniu tego wyroku, zapatrywania prawne, co do standardu konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji RP i z wyrażoną w tym przepisie zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują zastosowanie także do sytuacji mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy skorzystali z prawa do emerytury wcześniejszej. Sąd Najwyższy w wyroku tym przyjął, że „skoro wnioskodawca nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym”.

Powyższy pogląd w całości podzielił Sąd Najwyższy także w wyroku z dnia 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21 (LEX nr 3352121) i w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23 (LEX nr 374652), wyjaśniając w tym ostatnim orzeczeniu, że „pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury, zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, wprowadzone do tej ustawy na mocy nowelizacji z 2012 r., obwiązujące od dnia 1 stycznia 2013 r., mogło być przyjęte już w pierwotnej treści ustawy emerytalnej reformującej system emerytalny. Wszak ubezpieczony wypracowuje co do zasady kapitałowo (składkowo) tylko jedną emeryturę. Przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 r. nie łączyło się z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury wcześniejszej. Przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b uprawniony do emerytury wcześniejszej nie musiał liczyć się z takim pomniejszeniem.

W wyroku z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art.25 ust. 1b w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP ze względu na naruszenie zasady zaufania. Pytanie prawne dotyczyło tylko kobiet urodzonych w 1953 r. Niemniej jednak wyrok Trybunału obejmował tylko część problemu, stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej do szerszego kręgu uprawnionych do wcześniejszych emerytur, urodzonych po 1948 r.

Potwierdził to Trybunał Konstytucyjny w będącym przyczynkiem niniejszej sprawy wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) orzekając, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed dniem (...) r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP”. Powyższe stanowisko zostało powtórzone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2025 r., III USKP 121/23 (LEX nr 3814736), w którym Sąd ten podkreślił, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej - w określonych w sprawie okolicznościach - należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym. I tak rozumiany art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie w niniejszej sprawie.

Sytuacja prawna wnioskodawczyni, która zdecydowała się skorzystać z tzw. wcześniejszej emerytury przed (...) roku, a która ukończyła powszechny wiek emerytalny po (...) roku, a co za tym idzie - dla której emerytura w wieku powszechnym została naliczona z pomniejszeniem o kwotę pobranej emerytury wcześniejszej, stosując przy ustaleniu jej wysokości odliczenie przewidziane w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej - jest analogiczna, jak kobiet urodzonych w 1953 r. Ma zatem do niej odpowiednie zastosowanie wykładnia zaprezentowana w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, a wzmocniona wprost wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 (OTK-A 2024/67).

Wnioskodawczyni bowiem nie tylko została zaskoczona pomniejszeniem świadczenia emerytalnego, ale także nie miała możliwości - podobnie jak każda osoba, która złożyła wniosek przed (...) r. - przewidzieć konsekwencji, jakie, na mocy nowo wprowadzonych przepisów , wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia. Tego rodzaju legislacja, w ocenie Trybunału, w żaden sposób nie mieści się w ramach wyznaczonych przez art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Zatem - mając na uwadze, że chociaż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r. (P 20/16) odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to jednak wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do wnioskodawczyni , która w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogła spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie jej świadczenia powszechnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21 i z dnia 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21).

Trybunał Konstytucyjny w cytowanym powyżej wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku podtrzymał wcześniejszą linię orzecznictwa wyrażoną w wyroku z dnia 6 marca 2019 roku (sygn. akt P 20/16), przyjmując, ze regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych , w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym, złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Jako że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i powszechnie obowiązujące oraz fakt, że sentencja przedmiotowego orzeczenia nie zawiera elementu intertemporalnego, Sąd przyjął, że w stosunku do osób w takiej sytuacji faktycznej, jak ubezpieczona, przepis ten od początku jego obowiązywania, był niezgodny z Konstytucją, i jako taki nie powinien być zastosowany. Przy czym, do dnia wyrokowania, w niniejszej sprawie, wymienione orzeczenie TK, nie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw.

Reasumując - choć wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany, to argumenty, jakie zostały w tym orzeczeniu przedstawione, jak również we wcześniejszym wyroku wydanym w sprawie P 20/16, wskazują, że emeryci (tak kobiety i mężczyźni) z roczników innych niż kobiety z rocznika 1953, którzy nabyli prawo do emerytury (lub domagali się takiego uprawnienia) jeszcze przed uchwaleniem przepisów ustawy nowelizacyjnej, dodającej do art. 25 ustawy ustęp 1b, znaleźli się w podobnej sytuacji prawnej - określonej w obu przytoczonych orzeczeniach TK jako swoista pułapka legislacyjna - jak osoby, wobec których w wyroku TK w sprawie 20/16 uznano przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej za niezgodny z normami konstytucyjnymi.

Istotną cechą wspólną wszystkich tych grup jest uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury (czy nawet złożenie wniosku o takie świadczenie) bez świadomości, że na mocy przyszłej regulacji podstawy obliczenia emerytury związanych z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego zostaną pomniejszone o kwoty pobranych przez te osoby emerytur wcześniejszych. Podobnie zatem jak emerytki z rocznika 1953, osoby te nie były w stanie dokonać świadomego wyboru czy zamierzają korzystać z wcześniejszej emerytury (kosztem wysokości przyszłej emerytury nabytej na podstawie art. 24 i nast. ustawy), czy też rezygnują z takiego uprawnienia na rzecz niepomniejszonej przyszłej emerytury.

Właśnie ze względu na tę cechę wspólną została w wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. stwierdzona niekonstytucyjność owego przepisu w stosunku do innych grup ubezpieczonych i Sąd Okręgowy pogląd ten podziela.

Wprawdzie wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany, jednak Sąd uprawniony jest do przeprowadzania kontroli konstytucyjności przepisów ustaw w przypadku dostrzeżenia oczywistej niekonstytucyjności przepisów.

W piśmiennictwie i judykaturze niejednokrotnie podkreślono, że związanie sędziego Konstytucją obejmuje zakaz wydawania przez sąd rozstrzygnięć z nią niezgodnych. Sądy powszechne posiadają więc kompetencję do odmowy zastosowania przepisu ustawy uznawanego przez nie za niekonstytucyjny i mogą wyrokować z pominięciem takiego przepisu, stosując bezpośrednio Konstytucję (zob. P. Jabłońska, Konstytucyjne podstawy rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa, PS 2020/11-12, s. 21-33; M. Jabłoński, Odmowa zastosowania przepisu w praktyce stosowania prawa administracyjnego przez sądy administracyjne i organy administracji publicznej - wybrane problemy (w:) J. Zimmermann (red.), Aksjologia prawa administracyjnego. Tom I, Warszawa 2017, str. 936-937; także wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98, OSNP 2000/1/6, z 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00, LEX nr 530757, z 26 września 2000 r., III CKN 1089/00, LEX nr 442/88 oraz z 25 lipca 2003 r., V CK 47/02, LEX nr 157312; wyroki NSA z 16 października 2009 r., I OSK 52/09, LEX nr 571042 i z 14 lutego 2002 r., I SA/Po 461/01, OSP 2003/2/17).

Nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia, w ocenie Sądu Okręgowego, nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania.

Z uwagi na powyższe Sąd, opierając się treść wymienionego wyroku z 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20), dokonał wykładni konstytucyjnej przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując, że nie może on mieć zastosowania w sytuacji faktycznej dotyczącej odwołującej.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie argumentował, że do wniosku z dnia 6 czerwca 2025 r. wnioskodawczyni nie przedłożyła żadnych nowych dowodów w sprawie, które stanowiłyby podstawę do przeliczenia emerytury.

Niemniej jednak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 października 2020 r. (III UZP 4/20) przyjął, że w sprawach tego rodzaju jak sprawa rozpatrywana (niewykonywanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego) podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a.

Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Podobnie Sąd przyjął w analizowanym przypadku, oceniając, iż - mimo braku publikacji orzeczenia wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. - art. 114 ustawy emerytalnej mógł być podstawą do przeliczenia emerytury wnioskodawczyni i obliczenia jej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

W konsekwencji, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał organ rentowy do ponownego obliczenia wysokości emerytury wnioskodawczyni w wieku powszechnym z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od dnia 1 czerwca 2025 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku przez ubezpieczoną zgodnie z art.133 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Zdaniem Sądu niczym nieuzasadnione byłoby jednocześnie stosowanie w niniejszej sprawie art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, pozwalającego na retroaktywne przeliczanie emerytury.

Stosownie do treści tego przepisu przyznane lub podwyższone świadczenie mogłoby zostać wypłacone za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

Należy też wskazać, że decyzja organu rentowego przyznająca ubezpieczonej emeryturę na podstawie art. 24 i następnych ustawy emerytalnej została wydana na podstawie obowiązującego wówczas przepisu art. 25 ust. 1b ustawy. Obalenie domniemania konstytucyjności nastąpiło w 2024 r., z uwagi na wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20). Wymaga zarazem podkreślenia, że organ administracji publicznej - Zakład Ubezpieczeń Społecznych - dopiero po urzędowym opublikowaniu orzeczenia TK, a więc po derogacji kwestionowanego przepisu (normy prawnej) z systemu prawa, nie powinien przepisu tego (normy) przyjmować za podstawę swojego rozstrzygnięcia. Natomiast przed jego uchyleniem, w następstwie promulgowania orzeczenia albo upływu terminu utraty mocy obowiązującej aktu prawnego (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), dany organ nie może odmówić jego zastosowania. Taka możliwość - z uwagi na obalenie domniemania konstytucyjności danej regulacji prawnej - przysługuje wyłącznie sądowi powszechnemu lub administracyjnemu (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), ale nie organowi administracji publicznej (zob. J. Chlebny w: System prawa administracyjnego procesowego. Tom I. Zagadnienia ogólne, pod red. G. Łaszycy i A. Matana, LEX/el. 2017, rozdz. 6.2.3 " Skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego").

Z tego względu Sąd oddalił odwołanie na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. w zakresie w jakim ubezpieczona domagała się wypłaty wyrównania liczonych od daty zgłoszenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Po stronie Zakładu brak jest błędu przy pierwotnym ustalaniu wysokości świadczenia. Możliwość ponownego ustalenia emerytury w wyższej niż dotychczasowa wysokości pojawiła się dopiero w ramach niniejszego postępowania, po złożeniu wniosku o przeliczenie przedmiotowego świadczenia, i to wyłącznie z uwagi na szczególne kompetencje sądu powszechnego.

Na podstawie art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. Sąd stwierdził natomiast czasową niedopuszczalność drogi sądowej w zakresie wniosku ubezpieczonej o przyznanie odsetek i sprawę w tym zakresie przekazał ZUS I Oddziałowi w R. celem rozpoznania i wydania decyzji.

Zgodnie bowiem z art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. jeżeli ubezpieczony zgłosił nowe żądanie, dotychczas nierozpoznane przez organ rentowy, sąd przyjmuje to żądanie do protokołu i przekazuje go do rozpoznania organowi rentowemu.

Przeniesienie sprawy na drogę sądową przez wniesienie odwołania od decyzji organu rentowego ogranicza się bowiem jedynie do okoliczności uwzględnionych w zaskarżonej decyzji – w niniejszej sprawie jest to decyzja z (...) roku; poza tymi okolicznościami spór sądowy nie może zaistnieć. Przed sądem ubezpieczony może jedynie żądać korekty stanowiska zajętego przez organ rentowy i wykazywać swą rację, odnosząc się do przedmiotu sporu objętego zaskarżoną decyzją, nie może natomiast żądać czegoś, o czym organ rentowy nie zdecydował.

Dlatego też wniosku ubezpieczonej o przyznanie odsetek, Sąd Okręgowy w niniejszym postępowaniu nie może go rozpoznać, lecz zobowiązany jest – zgodnie z treścią art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. – przekazać go do rozpoznania organowi rentowemu celem nadania dalszego biegu.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2026, poz.215).

Zgodnie zaś z brzmieniem art. 98 § 1 ¹ k.p.c. od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. O obowiązku zapłaty odsetek Sąd orzeka z urzędu.

SSO Paulina Kuźma