Wyrok z 24 maja 2024, sygn. V ACa 1520/23
Sygn. akt V ACa 1520/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 maja 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku, V Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Artur Fornal
Sędziowie: SA Mariusz Wicki
SA Krzysztof Brancewicz
Protokolant: p.o. sekretarza sądowego Paulina Zajda
po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2024 r. w Gdańsku
na rozprawie
sprawy ze skargi Uniwersytetu (...)w G.
przeciwko (...) s.r.o. w O. (Republika Czeska) i Syndykowi masy upadłości (...) a.s. w upadłości likwidacyjnej w P. (Republika Czeska)
o uchylenie wyroku Stałego Sądu Arbitrażowego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w G. z dnia 23 czerwca 2022 r. sygn. akt SA - 2/2018
I. oddala skargę;
II. zasądza od skarżącego na rzecz każdego z przeciwników skargi tytułem zwrotu kosztów postępowania kwoty po 2 400 zł (dwa tysiące czterysta złotych) z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego rozstrzygnięcia do dnia zapłaty.
Mariusz Wicki Artur Fornal Krzysztof Brancewicz
Na oryginale właściwe podpisy
Sygn. akt V ACa 1520/23
UZASADNIENIE
W postępowaniu przed Stałym Sądem Arbitrażowym przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w G. (...) s.r.o. z siedzibą w O. (następca prawny (...) sp. z o.o. w W.) oraz (...) a.s. z siedzibą w P. – z powołaniem się na zapis na sąd polubowny zawarty w treści § 17 ust. 3 umowy nr (...) – domagali się zasądzenia od Uniwersytetu (...)w G. kwoty 4 287 373,48 złotych tytułem należności wynikających ze zrealizowanej na rzecz pozwanego umowy nr (...) na realizację projektu pn. (...)wraz z odsetkami i kosztami postępowania.
Kwota dochodzonego roszczenia głównego obejmowała należność wynoszącą 2 937 728,26 zł tytułem odszkodowania za nienależyte wykonanie zobowiązania wynikającego z par. 6 ust. 3 i 4 wiążącej strony umowy, kwotę 1 330 688,96 zł z tytułu wynagrodzenia za wykonanie robót zamiennych oraz kwotę 18 956,27 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia wobec wykonania przez powoda robót dodatkowych w realizowanej inwestycji.
W odpowiedzi na pozew Uniwersytet (...)domagał się oddalenia powództwa i zasądzenia kosztów postępowania.
Wyrokiem z 23 czerwca 2022 r. Stały Sąd Arbitrażowy przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w G.:
1. ustalił wynagrodzenie biegłego L. B., za opracowanie opinii z 30 stycznia 2021 r., na kwotę 61 500 zł brutto.
2. zasądził od Uniwersytetu (...)na rzecz:
1. (...) s.r.o.:
a) kwotę 2 442 427,50 zł z odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia 29 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty,
b) kwotę 38 357,55 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania,
c) kwotę 30 000 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;
1. Syndyka masy upadłości (...) a.s. w upadłości likwidacyjnej:
a) kwotę 1 046 754,67 zł z odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia 29 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty,
b) kwotę 80 574,76 zł tytułem kosztów postępowania,
c) kwotę 30 000 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;
2. zasądził od (...) s.r.o. na rzecz Uniwersytetu (...)kwotę 1 995 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;
3. zasądził od Syndyka masy upadłości (...) a.s. w upadłości likwidacyjnej na rzecz pozwanego Uniwersytetu (...)w G. kwotę 885 zł;
4. oddalił powództwo w pozostałej części.
Swoje rozstrzygnięcie Stały Sąd Arbitrażowy przy Okręgowej Izbie Radców prawnych w G. oparł na następujących ustaleniach i rozważaniach:
W dniu 18 czerwca 2013 r. (...)sp. z o.o z siedzibą w W. oraz (...)a.s z siedzibą w P. zawarły umowę konsorcjum celem wykonania Inwestycji pod nazwą "(...)" Do umowy tej strony sporządziły porozumienie z którego wynika, że udział partnerów w zyskach i stratach wynikających z umowy wynosi dala (...)Sp. z o.o. - 70% zaś (...)a.s. - 30%. Liderem Konsorcjum została spółka "(...): Sp. z o.o.
W dniu 12 grudnia 2013r. konsorcjum spółek (...)sp. z o.o. zawarły z Uniwersytetem (...) umowę nr (...) na realizację projektu pn. "(...)". Przedmiotowa umowa zawarta została w wyniku przeprowadzonego przez Zamawiającego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, w trybie przetargu nieograniczonego. Stosownie do postanowień umowy jej przedmiotem było:
-kompleksowe wykonanie budynku (...) o powierzchni zabudowy 2 484,6 m ( 2)’ powierzchni użytkowej 7 868,18 m ( 2) i kubaturze 43 498,50m ( 3) wraz z instalacjami , sieciami i przyłączami, wyposażeniem w meble laboratoryjne i meble biurowe, zagospodarowaniem i urządzeniem terenu oraz odrębnym budynkiem indywidualnej stacji transformatorowej o powierzchni zabudowy 80,30 m ( 2) kubaturze 377,40 m ( 3),
-przewiezienie i podłączenie sprzętu oraz urządzeń z dotychczasowej siedziby (...) oraz
-serwis, przeglądy oraz konserwacja wszystkich instalacji i urządzeń w okresie gwarancji oraz pielęgnacja zieleni.
Wynagrodzenie należne Wykonawcy było wynagrodzeniem ryczałtowym określonym na kwotę 55 098 889,67 zł.
Uszczegółowienie przedmiotu zamówienia opisane zostało w rozdziale II ust. 4 SIWZ. Z treści z tego postanowienia wynika, że szczegółowy jego opis określają:
-dokumentacja projektowa, sporządzona przez biuro projektowe pod firmą (...) w S.,
-specyfikacje techniczne i odbiór robót budowlanych, sporządzone przez biuro projektowe pod firmą (...) w S.,
-przedmiary robót sporządzone przez biuro projektowe pod firmą (...).
Zgodnie z treścią pkt.4.4 SIWZ wszelkie informacje dotyczące przedmiotu umowy są obowiązujące a powołane dokumenty należy uznać jako wzajemnie uzupełniające się i wyjaśniające. Ustalono również, że w przypadku gdyby powstały jakiekolwiek niezgodności o charakterze technicznym niemożliwe do pogodzenia podstawą do ustalenia przedmiotu zamówienia jak również jego wyceny jest najpierw projekt budowlany a w dalszej kolejności projekt wykonawczy. Sporządzono dokumentację techniczną.
W trakcie realizacji zamówienia stwierdzono rozbieżności pomiędzy projektem budowlanym a projektem wykonawczym o czym powiadomiono pozwanego.
W trakcie dalszej realizacji prac stwierdzono dalsze rozbieżności, które opisano w sporządzonych przez powoda ad.1 protokołach konieczności. Pozwany, w znacznej części odmówił ich podpisania kwestionując zasadność wykonania opisanych w nich prac.
Korespondencja prowadzona miedzy stronami nie zmieniała stanowiska stron.
Wobec istniejących rozbieżności powodowie wystąpili do (...)aby wskazał i wycenił prace, które zostały dodatkowo wykonane, a były wynikiem rozbieżności pomiędzy projektem budowlanym a projektami wykonawczymi. ' (...)' wskazał i wycenił prace, które nie odpowiadały złożonym, na etapie postępowania ofertowego, dokumentom.
W trakcie postępowania Sąd Arbitrażowy dopuścił dowód z przesłuchania świadków G. B., M. J., P. B. oraz M. L., na okoliczność przekazania dokumentacji projektowej, jej kompletności i prawidłowości, istnienia rozbieżności pomiędzy projektem budowlanym a wykonawczym, w tym ujęcia w projekcie wykonawczym robót nie ujętych w projekcie budowlanym, stopnia szczegółowości opisu projektu budowlanego w stosunku do projektów wykonawczych, przebiegu realizacji inwestycji z uwzględnieniem zakresu robót pierwotnie ustalonych a faktycznie wykonanych.
Świadkowie ci zeznali, iż istniały rozbieżności pomiędzy projektem budowlanym, a wykonawczym, zaś wykonawca realizował umowę zgodnie z projektem wykonawczym
Natomiast świadkowie K. C. oraz A. S. przesłuchiwani na okoliczność przekazania powodowi kompletnej dokumentacji projektowej i przedmiarów o odpowiednim stopniu szczegółowości umożliwiających powodowi jednoznaczne sporządzenie właściwej oferty bez konieczności realizacji dodatkowych i zamiennych robót, a także na okoliczność udzielania na etapie trwania procedury przetargowej oferentom, w tym powodowi wyczerpujących odpowiedzi na ich zapytania stwierdzili, iż ich zdaniem przy realizacji umowy generalnie nie było rozbieżności pomiędzy projektem budowlanym a projektem wykonawczym. Projekt wykonawczy był jedynie uszczegółowieniem projektu budowlanego.
Wobec tego, iż zeznania świadków były rozbieżne decydujący w tym zakresie był dowód z opinii biegłego.
Celem uzyskania wiadomości specjalnych Stały Sąd Arbitrażowy dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego w zakresie wyceny i kosztorysowania robót budowlanych na okoliczność czy w trakcie realizacji zamówienia publicznego pod nazwą "(...) wystąpiły nie dające się usunąć rozbieżności natury technicznej pomiędzy projektem budowlanym, a projektem wykonawczym, które spowodowały konieczność wykonania przez wykonawcę prac nie ujętych w projekcie wykonawczym na etapie postępowania ofertowego i w trakcie realizacji robót budowlanych objętych spore. W przypadku gdyby okazało się, że prace takie były konieczne dla prawidłowej realizacji przedmiotowego zadania inwestycyjnego należy ocenić jaka była wartość tych prac.
Biegły w swej opinii wycenił prace niezbędne dla zapewnienia bezpiecznego i prawidłowego funkcjonowania budynku oraz prace których konieczność wynikała z rozbieżności braków/nieprawidłowości projektowych na kwotę 3 789 926,38 zł.
W wyniku uwag do opinii powodów biegły sporządził opinię uzupełniającą, w której zmniejszył, po korekcie, wartość wykonanych przez wykonawcę robót do kwoty 3 489 182,23 zł. Powodowie nie zakwestionowali tych ustaleń biegłego.
W dniu 18 stycznia 2019 r. aktem notarialnym Repertorium A nr (...), sporządzonym przez notariusz M. G., prowadzącą Kancelarię Notarialną w W. przy ul. (...) lok. (...), doszło do sprzedaży (...) sp. z o.o. Nabywcą Spółki została spółka prawa czeskiego pod firmą (...) s.r.o. z siedzibą w O.. Nabywca uzyskał aktywa obrotowe dotyczące należności względem kontrahentów spółki (...) oraz należności publicznoprawne, określone w załączniku nr 3 do umowy. W wykazie tym uwzględnione zostały należności związane z realizacją inwestycji na rzecz Uniwersytetu wynikającą z umowy nr (...) dotyczącą projektu pn. "(...)".
Pismem z 1 grudnia 2011 r. Sąd Arbitrażowy zawiadomiono o tym, że orzeczeniem z 13 października 2021 r. Sąd Miejski w P. ogłosił upadłość (...) a.s., a pismem z 29 marca 2022 r. swój udział w postępowaniu zgłosił pełnomocnik działający w imieniu Syndyka masy upadłości tej spółki.
W pierwszej kolejności, rozstrzygając kwestię właściwości Stałego Sądu Arbitrażowego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w G. do rozpoznania niniejszej sprawy Sąd ten stwierdził, że zapis na sąd arbitrażowy zawarty w treści § 17 ust. 3 umowy nr (...) umowy zawartej z Uniwersytetem (...), jest w pełni skuteczny i daje podstawę do rozpoznania tej sprawy przez ten Sąd.
Stały Sąd Arbitrażowy stwierdził dalej, mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, że powództwo zasługuje na uwzględnienie co do zasady i w przeważającej części, co do wysokości.
Obowiązkiem inwestora w ramach umowy o roboty budowlane należy, dokonanie przez właściwe przepisy wszelkich czynności związanych z przygotowaniem robót, w tym przekazanie terenu budowy i dostarczenie projektu. Obowiązkiem zamawiającego działającego na podstawie przepisów o zamówieniach publicznych jest opisanie przedmiotu zamówienia na roboty budowlane za pomocą dokumentacji projektowej oraz specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych jak również opisanie przedmiotu zamówienia w sposób jednoznaczny i wyczerpujący, za pomocą dostatecznie dokładnych i zrozumiałych określeń, uwzględniając wszystkie wymagania i okoliczności mogące mieć wpływ na sporządzenie oferty. Połączenie niezmiennego, co do zasady wynagrodzenia ryczałtowego w umowie o roboty budowlane, z restrykcyjnym prawem zamówień publicznych doprowadziło do tego, iż przyjmuje się , że pewne błędy przygotowanej przez zamawiającego dokumentacji, wykonawca winien dostrzec na etapie przed umownym lub po przystąpieniu do wykonania prac. O tym w jakie elementy winna zostać wyposażona dokumentacja projektowa, aby spełniała wymogi określone przez ustawodawcę, wskazuje rozdział 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004r. w spawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz. U2004 nr 202 poz.2072). Stosownie do postanowień art. 4 ust. 1 cyt. rozporządzenia "dokumentacja projektowa, służąca do opisu przedmiotu zamówienia na wykonanie robót budowlanych, dla których wymagane jest uzyskanie pozwolenia na budowę, składa się w szczególności z:
1. projektu budowlanego w zakresie uwzględniającym specyfikę robót budowlanych;
2. projektów wykonawczych w zakresie, o którym mowa w par.5;
3. przedmiaru robót w zakresie, o którym mowa w par.6;
4. informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, w przypadku, gdy jej opracowanie jest wymagane na podstawie odrębnych przepisów".
Zgodnie natomiast z treścią art. 5 rozporządzenia "projekty wykonawcze powinny uzupełniać i uszczegóławiać projekt budowlany w zakresie i stopniu dokładności niezbędnym do sporządzenia przedmiaru robót, kosztorysu inwestorskiego, przygotowania oferty przez wykonawcę i realizacji robót budowlanych (ust.1). Projekty wykonawcze zawierają rysunki w skali uwzględniającej specyfikę zamawianych robót i zastosowanych skal rysunków w projekcie budowlanym wraz z wyjaśnieniami opisowymi, które dotyczą:
1. części obiektu,
2. rozwiązań budowlano - konstrukcyjnych i materiałowych,
3. detali architektonicznych oraz urządzeń budowlanych,
4. instalacji i wyposażenia technicznego - których odzwierciedlenie na rysunkach projektu budowlanego nie jest wystarczające dla potrzeb o których mowa w ust.1.
Projekty wykonawcze w zależności od zakresu i rodzaju robót budowlanych stanowiących przedmiot zamówienia, dotyczą:
1. przygotowania terenu pod zabudowę;
2. robót budowlanych w zakresie wznoszenia kompletnych obiektów budowlanych lub ich części oraz robót w zakresie inżynierii lądowej i wodnej, włącznie robotami wykończeniowymi w zakresie obiektów budowlanych;
3. robót w zakresie instalacji budowlanych;
4. robót związanych z zagospodarowaniem terenu (ust.3).
Spór sprowadzał się do ustalenia, czy istniały rozbieżności natury technicznej pomiędzy projektem budowlanym, a projektem wykonawczym, które spowodowały konieczność wykonania przez wykonawcę prac nieujętych w projekcie wykonawczym na etapie postępowania ofertowego i w trakcie realizacji robót budowlanych objętych przedmiotem sporu. W przypadku, gdyby okazało się, że takie prace były konieczne dla prawidłowej realizacji przedmiotowego zadania inwestycyjnego należało ocenić wartość tych prac. Fakt wykonania przedmiotowych prac nie jest kwestionowany co do zasady, sporny jest natomiast obowiązek ich wykonania przez powodów w ramach wiążącej ich umowy, co podnosi pozwana, a także ich zakres i podstawa prawna żądania wynagrodzenia za ich wykonanie.
Ze złożonej przez biegłego opinii wynikał zakres wykonanych, a nie objętych umową prac. Wskazał on, że:
1. elewacja budynku transformacji - w projekcie budowlanym przewidziano wykonanie fasad z betonu malowanego na kolor RAL7031, zaś w projekcie wykonawczym przewidziano wykończenie okładziną z polerowanej stali stalowej blachy nierdzewnej na pod konstrukcji systemowej. Jest to rozwiązanie technicznie i technologicznie odmienne i droższe od pierwotnego. Wykonano projekt zamienny. Zmieniono proponowany i zatwierdzony wcześniej sposób wykończenia elewacji,
2. elewacja dachu parku technicznego na budynku głównym - w projekcie budowlanym nie było uwarstwień, lecz ujęte zostały w projekcie wykonawczym.W projekcie wykonawczym zastosowano błędne rozwiązanie, którego z punku widzenia technologicznego nie dało się zrealizować,
3. instalacja SSP w pomieszczeniach administracyjnych - w projekcie wykonawczym wprowadzono istotne zmiany rozwiązań technicznych odbiegające od proponowanych w pierwotnym projekcie budowlany,
4. w projekcie budowlanym brak uwarstwień pokazanych na projekcie wykonawczym lecz znajdują się one w projekcie wykonawczym. Niemniej w projekcie wykonawczym zawarto błędne rozwiązanie, którego z punku widzenia technicznego nie dało się zrealizować,
5. wyposażenie rozdzielni elektrycznych w czujniki zaniku faz - zamontowanie dodatkowych, nie przewidzianych w dokumentacji faz czujników faz. Wykonawca otrzymał uzupełnienie dokumentacji projektowej,
6. belka żelbetowa w osi F" między osiami 3 i 7 (protokół konieczności nr 2), brak rozbieżności pomiędzy projektem budowlany i wykonawczym niemniej jednak element tez został wprowadzony dopiero w trakcie realizacji robót. Był to element konstrukcji budynku a brak jego rozwiązania w projekcie wykonawczym przed podpisaniem umowy spowodował konieczność wykonania prac dodatkowych,
7. zmiana stolarki drzwiowej (protokół konieczności nr 3), w projekcie wykonawczym zaprojektowano nową wewnętrzną ścianę żelbetonową, nowe rozwiązanie. W projektach budowlanym i wykonawczym wszystkie drzwi wyposażono w klamki lecz nie uwzględniono drzwi z dźwigni,
8. wykucie gniazd pod strop w pomieszczeniu(...) (protokół konieczności nr 4) projekt budowlany zgodny z projektem wykonawczym lecz w trakcie wykonywania prac z rysunków przekroju w projekcie wykonawczym wynikało, iż gniazda powinny być na innym poziomie. Był to ewidentny błąd w projekcie wykonawczym,
9. montaż czujników zaniku faz w rozdzielniach (protokół konieczności nr 5), są to roboty będące wynikiem konieczności uzupełnienia dokumentacji wykonawczej (str. 36 opinii), czujki nie zostały uwzględnione w projektach,
10. uaktualnienie szklenia fasady budynku (protokół konieczności nr 7) rozwiązanie techniczne zastosowane w umowie nie jest uszczegółowieniem wcześniej wykonanego projektu. Stwierdzono rozbieżności projektowe,
11. mocowanie krat pomostowych nad (...) (protokół konieczności nr 8), rozwiązania techniczne określone w dokumentacji przetargowej nie jest uszczegółowieniem wcześniej wykonanego projektu a rozwiązaniem diametralnie innym. Była to korekta błędu architektów popełnionego na etapie wykonywania projektu budowlanego,
12. montaż płyt z hartowanego szkła emaliowanego i wielkoformatowych luster w pomieszczeniach mokrych (protokół nr 11), na etapie projektu wykonawczego diametralnie zmieniono rozwiązania dotyczące wykończenia ścian wewnętrznych proponowane w projekcie budowlanym,
13. zmiana rodzaju płytek do wykończenia posadzek w holu głównym budynku (...) (protokół konieczności nr 12) w projekcie budowlanym przewidziano jastrych a projekcie wykonawczym na gres co stanowi istotną sprzeczność,
14. wybudowanie foteli audytoryjnych (protokół konieczności nr 13) nie ma rozbieżności pomiędzy projektem budowlany a wykonawczym lecz w protokole wykonawczym zawarto drobiazgowy bardzo szczegółowy opis co zobowiązywało wykonawcę do zakupu określonych, znacznie droższych foteli,
15. konieczność zakupu i montażu małej architektury (protokół nr 14), w projekcie budowlanym nie przewidziano żadnych elementów,
16. wykonanie okładzin z płyt laminowanych w pomieszczeniach (protokół konieczności nr 15), projekt budowlany istotnie różnił się od projektu wykonawczego co spowodowało konieczność doprojektowania zupełnie nowego rozwiązania,
17. wmontowanie przeszkleń w skrzydłach drzwi do pomieszczeń (...)(protokół nr 16). Na żadnym etapie prac projektowych nie przewidziano przeszkleń w drzwiach typu (...)i (...),
18. szklane przeszklenie w pomieszczeniu 05, ścianka i inne zmiany dotyczące pomieszczenia 05 nie stanowiły żadnego uszczegółowienia projektu budowlanego a wynikały z doprojektowania nowych rozwiązań,
19. wykańczanie ścian żywicą epoksydową, nie ma różnic pomiędzy projektem budowlanym a wykonawczym niemniej jednak w ramach wykańczania ścian doprojektowano, w projekcie wykonawczym ścianki z bloczków wapienno- piaskowych grubości 15 cm.,
20. sufity w łazienkach, w stosunku do projektu budowlanego doprojektowano zupełnie nowe rozwiązania i nie można ich traktować jako uszczegółowienie projektu budowlanego,
21. sufit szklany - pas oświetlający korytarz, doprojektowano nowe rozwiązanie,
22. sufity w ciągach komunikacyjnych, istnieją istotne różnice pomiędzy projektem budowlanym a wykonawczym. Znacząco zmieniono koncepcję wykończenia wnętrz i doprojektowano zupełnie nowe rozwiązania,
23. elewacja wschodnia i zachodnia z paneli aluminiowe, istotnie zmieniono materiał do wykończenia fasad. Jednostka projektowa bez uzyskania zamiennego pozwolenia na budowę, w sposób istotny zmieniła zewnętrzne wykończenie obiektu,
24. zagospodarowanie terenu w zakresie zieleni, nastąpiła istotna rozbieżność między rozwiązaniami zaproponowanymi w projekcie budowlanym i wykonawczym,
25. wykonanie nawierzchni dróg manewrowych, opis projektu zupełnie inny od opisu do projektu budowlanego,
26. zmiany sposobu dystrybucji powietrza w pomieszczeniach(...); zmiany regulatorów VAVi wykonanie dodatkowego sterowania, prace nie mogły być przewidziane na etapie ofertowania,
27. zmiana parametrów central wentylacyjnych, pomiędzy projektem budowlanym a projektem wykonawczym występowały istotne różnice. W projekcie wykonawczym prawie dla wszystkich urządzeń istotnie zwiększono wymaganą moc elektryczną, wydajność i stopień sprężania, czyli wszystkie wskaźniki użytkowe tych urządzeń,
28. wykonanie dodatkowych lokalnych odciągów wentylacyjnych, projekt wykonawczy nie uszczegółowił dokumentacji budowlanej lecz ją zmienił,
29. wykonanie pionów kanalizacji podciśnieniowej oraz awaryjnej PD04 i PG04A, istniała rozbieżność pomiędzy projektami budowlanym i wykonawczym, w projekcie budowlanym piony nie były przewidziane,
30. montaż zlewów nierdzewnych w pomieszczeniach wentylatorni węzła ciepłowniczego oraz pomieszczeniach wodomierzy, w projekcie budowlanym, w przedmiotowych pomieszczeniach nie wyrysowano żadnych umywalek czy zlewów,
31. montaż drugiej umywalki w pomieszczeniu integracyjnym, w projekcie budowlanym wyrysowano 1 umywalkę a w projekcie wykonawczym zaprojektowano inne rozwiązanie architektoniczno-instalacyjne pomieszczenia umywalni, w tym drugą umywalkę,
32. montaż umywalki w pomieszczeniu integracyjnym, w projekcie budowlanym nie przewidywano umywalki, w dokumentacji wykonawczej doprojektowano ją,
33. montaż z brodzików ze stali nierdzewnej w dwóch pomieszczeniach, w dokumentacji budowalnej nie przewidziano żadnych brodzików, w dokumentacji wykonawczej zaprojektowano nowe, diametralnie inne rozwiązanie architektoniczne pomieszczeń prysznicowych,
34. wykonanie dodatkowej stacji uzdatniania na III p. w (...), w projekcie budowlanym nie przewidziano centralnej dodatkowej stacji uzdatniania rozwiązanie takie zaproponowano dopiero na etapie dokumentacji wykonawczej,
35. wykonanie systemu wspomagania nie słyszących w projekcie budowlanym nie wymieniono systemu wspomagania dla nie słyszących, projekt wykonawczy niczego w tym zakresie nie uszczegółowiał Przedmiotowy system został doprojektowany w fazie wykonawczej,
36. wykonanie systemu wyświetlania informacji w holu głównym, w projekcie budowlanym nie wymieniono systemu wyświetlania informacji w holu wejściowym więc projekt wykonawczy nie mógł niczego w tym zakresie uszczegóławiać,
37. wykonanie dodatkowych czujników zaniku faz w rozdzielniach piętrowych, nastąpiło uzupełnienie dokumentacji, praca obustronnie uzgodniona,
38. wykonanie instalacji wyłączania pożarowego klimatyzatorów w serwerowni, na etapie projektu budowlanego nie planowano instalacji wyłączenia pożarowego klimatyzatorów w serwerowni rozwiązanie techniczne doprojektowane dopiero w trakcie realizacji prac,
39. wykonanie zasilania bramy wjazdowej i szlabanów, w projekcie budowlanym nie przewidziano szlabanów ten element doprojektowany została na etapie projektu wykonawczego.
Z ustaleń biegłego wynikało, że ww. rozbieżności techniczne i/lub inne nieprawidłowości w dokumentacji projektowej musiały wywoływać konieczność wykonywania przez wykonawcę prac niemożliwych do przewidzenia na etapie ofertowania. Dotyczy to tak prac dodatkowych, zamiennych oraz wykonywanych dla podniesienia standardu robót.
Powyższe ustalenia skorygowane zostały następnie opinią uzupełniającą. Ostatecznie biegły wycenił prace powodów na kwotę 3 489 182,23 zł.
Zarzut pozwanego, jakoby biegły wyszedł poza przedmiot opinii Sąd Arbitrażowy uznał za nietrafny. Biegły miał ustalić, w oparciu o wszelkie dowody zgromadzone w sprawie, rozbieżności natury technicznej, jakie wystąpiły pomiędzy projektem budowlanym, a projektem wykonawczym, które spowodowały konieczność wykonania przez wykonawcę prac nieujętych w projekcie wykonawczym na etapie postępowania ofertowego i w trakcie realizacji robót budowlanych, objętych sporem. W przypadku gdyby się okazało, że takie prace były konieczne dla prawidłowej realizacji zadania inwestycyjnego należy ocenić jaka była wartość tych prac. Biegły nie miał wątpliwości, że miał ocenić, czy wykonane przez powoda, nie objęte umową prace, a wykonane przez wykonawcę były niezbędne dla prawidłowej i zgodnej ze sztuką budowlaną realizacji zadania inwestycyjnego. Biegły sporządził opinię, której wyczerpujące i bardzo szczegółowe ustalenia umożliwiają rozstrzygnięcie zawisłego przed tym Sądem sporu.
Z układu opinii wynikało, przyjęta przez biegłego metodologia jej sporządzenia. Biegły dokonał wizji lokalnej sporządzając z jej przeprowadzenia stosowny protokół. Biegły opisał przedmiot sporu i chronologię wydarzeń, a następnie analizował zgłoszone przez powodów nie objęte, ich zdaniem roboty, w oparciu o takie dokumenty jak: SIWZ, ofertę powódki wraz z kosztorysami ofertowymi, dokumentację budowlaną, w tym dziennik budowy i na podstawie wszelkich zebranych dokumentów dokonał oceny poszczególnych roszczeń, sporządzając stosowne kosztorysy. Z opinii biegłego wynikało, że w ramach łączącej strony umowy istniało szereg prac dodatkowych o skonkretyzowanej wartości, w odniesieniu do których, powód nie miała ani obowiązku, ani możliwości przewidzenia konieczności ich wykonania na etapie ofertowania, a które to prace zostały przez nią wykonane. Przede wszystkim biegły wskazał na liczne zmiany w dokumentacji projektowej na etapie realizacji robót jak również roboty nie wynikające z projektu budowlanego. Za zmiany w dokumentacji projektowej, na etapie realizacji umowy odpowiada zamawiający, który obowiązany jest do pokrycia powstałych z tego tytułu kosztów. Podkreślono, że zamawiający pełnił nadzór inwestorski nad realizacją przedmiotu umowy, a zatem przy dołożeniu minimum staranności musiał wiedzieć, o dokonywanych w projektach zamianach, a tym samym je aprobować. Odmowa wykonania tych prac uniemożliwiłaby terminową realizację umowy. Wykonawca obowiązany był do realizacji umowy przede wszystkim w oparciu o projekt wykonawczy, co było bezsporne.
Stały Sąd Arbitrażowy uznał, że złożona do akt sprawy opinia biegłego sądowego spełnia wszelkie warunki, aby zostać uznaną za miarodajny materiał dowodowy w sprawie. Biegły w opinii bardzo szczegółowo ustosunkował się do zagadnień wymagających wiadomości specjalnych i umotywował w sposób wyczerpujący swoje wnioski. Wskazał jednoznacznie, że projekt wykonawczy odbiegał znacznie poza zakres rozwiązań wynikających z projektu budowlanego. Nie uszczegóławiał projektu budowlanego, lecz znacznie rozszerzał zakres robót.
Sąd Arbitrażowy podkreślił, że pozwany w toku procesu nie wskazywał, jakie rzekomo błędy popełniał biegły w swojej opinii. Wskazywał na obowiązujące przy przetargach przepisy, na udzielane wykonawcy wyjaśnienia oraz sporządzoną dokumentację, ale nie wskazał, jakie konkretnie błędy popełnił biegły w sporządzonej przez siebie opinii co pozwoliłoby na ich wyjaśnienie.
Sąd Arbitrażowy pominął w całości rozważania biegłego co do działań zamawiającego i projektanta ograniczając się jedynie do merytorycznej oceny przez biegłego wykonanych przez wykonawcę prac. Sąd ten podzielił stanowisko wyrażone w opinii biegłego, z której wynika, że były istotne różnice pomiędzy budowlanym a projektem wykonawczym, gdyż prace wykonywane na podstawie projektu wykonawczego obejmowały szerszy i odmienny zakres niż określone w projekcie budowlanym, bądź wcale nie były w nim ujęte jak również, iż miały podnosić standard wykonywanych robót, co nie jest bez znaczenia w sprawie.
Zarzut pozwanego w przedmiocie zastosowania wadliwego zastosowania stawek przy wycenie prac nie został uwzględniony. Biegły wyjaśnił, iż dokonując wyceny oparł się na katalogu uśrednionych cen w budownictwie (...) dla województwa (...) na IV kwartał 2014r. i I i II kwartał 2015r. Są to stawki dla województwa (...). Zdaniem biegłego różnice między tym cennikiem, a cennikiem regionalnym były śladowe. Biegły wskazał, iż zarzut co zastosowanych przez niego stawek nie pojawił się w odpowiedzi na opinię, co pozwoliłoby na ustosunkowanie się do zarzutu. Pozwany w toku sporu nie udowodnił (art. 6 k.c.), a nawet nie uprawdopodobnił, że zastosowane przez biegłego stawki zawyżały w jakikolwiek sposób wyliczone przez biegłego należności. Zarzut pozwanego bez wskazania na czym nieprawidłowości polegały i czy miałyby wpływ na rozstrzygnięcie sporu, nie zasługuje na uwzględnienie.
Powodowie wywodzili swoje roszczenia z art. 471 k.c., art. 632 par. 2 k.c. bądź art. 410 par.1 k.c. w zw. z art. 405 k.c.
Sąd Arbitrażowy uznał, iż w stanie faktycznym sprawy zachodzi odpowiedzialność pozwanego wobec powodów na zasadzie art. 405 k.c. Ustawa o zamówieniach publicznych potwierdza cywilistyczny charakter zawieranych w jej trybie umów pozwalając stosować wprost do nich przepisy kodeksu cywilnego. Uzyskanie korzyści majątkowej kosztem innej osoby bez podstawy prawnej jest samoistnym źródłem zobowiązania określanego jako zobowiązanie z bezpodstawnego wzbogacenia. Stronami takiego zobowiązania są: wzbogacony tj. osoba, która bezpodstawnie wzbogaciła się oraz zubożony tj. osoba, której kosztem takie wzbogacenie nastąpiło. Wzbogacony jest obowiązany do zwrotu korzyści w naturze lub jej wartości, a zubożonemu przysługuje roszczenie o wydanie korzyści. W stanie faktycznym sprawy strony łączyła umowa o roboty budowlane co jest bezsporne. Skoro zatem w ramach tej umowy nie była zawarta jakakolwiek umowa dodatkowa chociażby nieważna, to w takiej sytuacji niewątpliwe jest, że uzyskana przez zamawiającego korzyść majątkowa podlega zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. Za taką korzyść majątkową należy uznać tak roboty dodatkowe, zamienne jak również mające na celu podniesienie standardu wykonywanych prac.
Wniosek pozwanego o wyłączenie biegłego Sąd Arbitrażowy uznał za niezasadny. Zgodnie z art. 281 k.p.c. aż do ukończenia czynności biegłego strona może żądać jego wyłączenia z przyczyn takich, z jakich można żądać wyłączenia sędziego. Gdy strona zgłasza wniosek o wyłączenie biegłego po rozpoczęciu przez niego czynności, obowiązana jest uprawdopodobnić, że przyczyna wyłączenia powstała później lub przedtem nie była jej znana.
W stanie faktycznym sprawy nie zachodzą przesłanki z art. 48 k.p.c. powodujące wyłączenie biegłego. Ponadto opinię biegły sporządził 30 stycznia 2021 r. oraz uzupełniającą 23 września 2021 r. zaś wniosek o wyłączenie biegłego strona złożyła 20 czerwca 2022 r. tj. po znacznym upływie czasu od ich otrzymania, a zatem nie została spełniona przesłanka z art. 281 zdanie drugie k.p.c.
Na zarzuty pozwanego co do braku bezstronności przy opracowaniu opinii biegły wyjaśnił, iż w przedłożonej opinii ustosunkował się bardzo merytorycznie, co do kwestii określonych w zarządzeniu Sądu. W poszczególnych rozdziałach cytował konkretne części opisu technicznego, przywołując rozdziały, podpunkty, stronę w konkretnych rysunkach i to samo analogicznie w projektach wykonawczych.
Powodowie zaoponowali przeciwko wyłączeniu biegłego podnosząc, iż wniosek ten ma na celu eskalację konfliktu, jest spóźniony a ponadto, że pozwani nie podnieśli, żadnych merytorycznych zarzutów co do ustaleń biegłego.
Sąd Arbitrażowy uznał, że pozwany nie udowodnił, aby biegły przy opracowaniu opinii był stronniczy. Wskazanie przez biegłego nieprawidłowości w działaniu uczestników procesu inwestycyjnego w świetle rzetelnej i merytorycznej treści opinii, nie ma i nie może mieć wpływu na jej dyskwalifikację. Ponadto w opinii uzupełniającej biegły zmniejszył zobowiązania pozwanego wobec powoda co świadczy o jego bezstronności. Także zarzut, iż przy dokonywaniu czynności związanych z wizją lokalną biegły korzystał z pomocy p. S. M., rzekomo mającego niechętny stosunek do pozwanego, jest niezasadny. Biegły wyjaśnił, iż opinię sporządził samodzielnie, a przy opracowaniu kosztorysów współpracował z J. K..
Także wniosek pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego Sąd Arbitrażowy uznał za niezasadny. Konieczność powołania innego biegłego powinna wynikać z okoliczności sprawy, a nie z samego faktu niezadowolenia strony z dotychczasowej opinii, co ma miejsce w niniejszej sprawie. W przekonaniu Sądu opinia wyznaczonego biegłego jest na tyle kategoryczna i przekonywująca, że wystarczająco wyjaśnia zagadnienia wymagające wiedzy specjalistycznej.
Sąd Arbitrażowy postanowieniem z 28 października 2021 r. ustalił wynagrodzenie biegłego za wydanie opinii uzupełniającej na kwotę 6 150 zł. Natomiast w wyroku Sąd ten odniósł się do opinii z 30 stycznia 2021 r., co do której nie wydano postanowienia. Sąd ustalił wynagrodzenie biegłego za opracowanie tej opinii na kwotę 61 500 PLN brutto.
W tym zakresie Sąd Arbitrażowy wyjaśnił, że zarządzeniem z 10 października 2019 zlecił biegłemu opracowanie opinii w przedmiocie ustalenia czy w trakcie realizacji zadania p.n. (...) wystąpiły nie dające się usunąć rozbieżności o charakterze technicznym pomiędzy projektem budowlanym, a projektem wykonawczym, które spowodowały konieczność wykonania prac nie ujętych w projekcie wykonawczym na etapie postępowania ofertowego i w trakcie realizacji prac, a które są przedmiotem sporu. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na zadane pytania należało określić, które z wykonanych, a będących przedmiotem sporu prac były niezbędne dla prawidłowej realizacji zadania, jak również określić ich wartość stosując średnie ceny rynkowe, materiałów, robocizny, sprzętu i innych czynników cenotwórczych na rynku lokalnym w okresie realizacji zadania. Biegły sporządził tę opinię i wystawił fakturę nr (...) z dnia 4 marca 2021 r. na kwotę 61 500 zł brutto. Do wystawionego rachunku biegły dołączył rozliczenie początkowo na kwotę 69 721,15 zł brutto zmniejszając je ostatecznie do kwoty 61 500 zł. Koszty opinii biegły wycenił zgodnie z obowiązującymi przepisami zwiększając kwotę bazową o 50%. Sąd Arbitrażowy uznał, iż obszerność materiału z którym winien zapoznać się biegły, czas sporządzenia opinii, ilość stron maszynopisu, konieczność sporządzenia licznych kosztorysów dla wykonanych poszczególnych prac , wyliczenie poniesionych przez biegłego kosztów, iż godziwym i odpowiadającym nakładowi pracy koniecznym dla sporządzenia opinii jest wskazana przez biegłego kwota.
Wobec powyższych ustaleń Sąd Arbitrażowy uznał, iż roszczenie (...) s.r.o. w stosunku pozwanego zasadne jest w wysokości 2 442 427,56 zł (70% z kwoty 3 489 182,23 zł) zaś (...) a.s. w wysokości 1 046 754,67 zł (30% z kwoty 3.489.182,23 zł) i należności te zasądził. W pozostałej części roszczenia podlegają oddaleniu.
Stały Sąd Arbitrażowy nie uwzględnił roszczeń powodów w łącznej kwocie 251 990,44 zł uznając, iż ich zasadność nie wynika z treści opinii biegłego. To, że biegły wskazał, na marginesie wychodząc poza zakres opinii, iż jego zdaniem przy dostawie i montażu foteli audytoryjnych nastąpiło naruszenie zasady równości konkurencji, nie znajduje, w stanie faktycznym sprawy, żadnego uzasadnienia. W niniejszej sprawie nie prowadzono żadnego postępowania dowodowego, co do rzekomego naruszenia przez inwestora zasady równości konkurencji, jak również powodowie faktu tego w sposób nie budzący wątpliwości nie udowodnili (art. 6 K.c.).
O kosztach postępowania orzeczono stosownie do wyniku sporu (art. 100 k.p.c.) uznając, iż koszty postępowania ponoszą powodowie w wysokości 19%, zaś pozwany w wysokości 81%. Koszty wpisu sądowego obciążające pozwanego wynoszą 64 135,81zł (79 180,02 zł x 81%). Kwotę tę w całości zasądzono od pozwanego na rzecz (...) a.s., który koszty te poniósł. Natomiast kosztami opracowanej opinii w wysokości 67 650 zł obciążono strony w następujący sposób: pozwanego, w wysokości 54 796,50 zł (67 650zł x 81%), z której to należności na rzecz powoda (...) a.s. zasądzono 30% tj. kwotę 16 438,95 zł, zaś na rzecz powoda (...) s.r.o. 70% tj. kwotę 38 357,55 zł.
Powodowie na rozprawie w dniu 23 czerwca 2022r. wnieśli o zasadzenie na ich rzecz kosztów zastępstwa procesowego w wysokości trzykrotnej stawki minimalnej dla każdego z nich. Stały Sąd Arbitrażowy uznał, iż rzeczywiście postępowanie w sprawie wymagało dużych nakładów pracy, lecz przyznanie powodom dwukrotnej stawki minimalnej jest godziwym i adekwatnym do włożonej pracy wynagrodzeniem. Pozwanemu przyznano koszty zastępstwa procesowego stosownie do wyniku sporu tj. w wysokości 2 850 zł., które pokryją powód (...) s.r.o. w wysokości 1 995 zł, a powód (...) a.s. w wysokości 855 zł. W pozostałej części powództwo oddalono obciążając kosztami postępowania powodów.
Odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych zasądzono zgodnie z ustawą z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniem w transakcjach handlowych. Odsetki zasądzono nie od daty doręczenia pozwu pozwanemu, lecz od daty w której mógł on ustosunkować się do żądań powodów, tj. od daty złożenia odpowiedzi na pozew.
Skargę o uchylenie powyższego wyroku wniósł Uniwersytet (...), zaskarżając go w całości. Nadto, powołując się na regulację art. 1207 § 2 w zw. z art. 380 k.p.c. zaskarżył w całości postanowienie tego Sądu z 28 października 2021 r. o ustaleniu wynagrodzenia dla biegłego.
Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucił:
1. na podstawie art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c. niezachowanie podstawowych zasad postępowania przed sądem polubownym, a wynikających z ustawy lub określonych przez strony (w niniejszej sprawie wynikające z Reguł SSA OIRP (dalej: Reguły SSA), tj.
a) art. 2 § 2 pkt 1 Reguł SSA OIRP przez niezastosowanie prawa najściślej związanego ze stosunkiem prawnym, którego spór dotyczy - albowiem w przypadku zasądzenia od powoda na rzecz pozwanych kwoty roszczenia głównego na podstawie art. 405 k.c. i przy tym odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, nie tylko orzeczono o odsetkach, które nie powstały z transakcji handlowej, ale również orzeczono ponad żądanie powodów, ponieważ zdaniem skarżącego nie zgłosili oni nigdy żądania orzeczenia o odsetkach od zasądzonej kwoty roszczenia głównego,
b) art. 2 § 12 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA, wyrazem czego jest to, że arbitrzy orzekający w sprawie nie złożyli w jej toku do akt sprawy pisemnych oświadczeń o swojej bezstronności i niezależności, a w związku z tą okolicznością (tym brakiem) Sekretarz SSA nie wyznaczył terminu celem wyznaczenia przez Prezesa SSA innych arbitrów, co skutkowało nieprawidłowym obsadzeniem składu sądu orzekającego,
c) art. 3 § 12 pkt 3 Reguł SSA, wyrazem czego jest to, że sąd orzekający nie dokonał oceny wiarygodności i jakości dowodów na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, a uznał za jedyny i miarodajny dowód w sprawie opinię biegłego, wskazując wprost, że była ona decydująca dla rozstrzygnięcia wobec tego, iż zeznania świadków były rozbieżne, przy czym w żaden sposób nie odniósł się do innych (podlegających równoprawnej przecież ocenie) dowodów, w tym treści zeznań świadków, nie dokonał ich analizy, ani oceny ich wiarygodności,
d) art. 4 § 1 pkt 3 w zw. z art. 1 § pkt 4 Reguł SSA przez powołanie w sprawie biegłego w osobie L. B. w oparciu o zarządzenie wydane w dniu 10 października 2019 r. przez jednego tylko arbitra (Superarbitra, a nie orzekający w sprawie Sąd) oraz wydanie w dniu 8 marca 2021 r. jedynie przez Superarbitra (a nie orzekający w sprawie Sąd) zarządzenia w przedmiocie przyznania biegłemu za sporządzenie opinii podstawowej wynagrodzenia w kwocie 61 500 PLN, tj. z pominięciem wydania w tym przedmiocie orzeczenia przez Sąd orzekający w sprawie w składzie trzech arbitrów,
e) art. 4 § 2 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA przez wydanie wyroku później niż po upływie 14 dni od zamknięcia rozprawy i bez przedłużenia powyższego terminu o czas oznaczony,
f) art. 3 § 14 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA przez zamknięcie w dniu 12 sierpnia 2019 r. rozprawy i pomimo tego dalsze procedowanie w sprawie bez otworzenia jej w sprawie na nowo, tj. prowadzenie kolejnych terminów rozprawy bez otworzenia zamkniętej uprzednio rozprawy;
2. na podstawie art 1206 § 1 pkt 2 k.p.c. pozbawienie powoda możności obrony swoich praw przed sądem polubownym, polegające na:
a) oddaleniu wniosku powoda (i pozwanych) o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego oraz oddalenie wniosku powoda o wyłączenie biegłego L. B. bez umotywowania tych decyzji i możliwości ich wzruszenia, a w przypadku oddalenia wniosku powoda o wyłączenie biegłego - także niezwłoczne zamkniecie rozprawy, co skutkowało pozbawieniem powoda możliwości jakiejkolwiek reakcji w odniesieniu do rzeczonych, niewątpliwie wadliwych postanowień,
b) rozstrzygnięciu ponad żądanie pozwanych - tj. orzeczenie o odsetkach od zasądzonych kwot, mimo braku stosownego żądania stron w tym przedmiocie,
3. na podstawie art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. sprzeczność z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP mającą polegać na:
a) naruszeniu zasad praworządności i legalizmu wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 174 § 1 pkt 4 w zw. z art. 174 § 1 pkt 3 w zw. z art. 180 § 1 pkt 5 lit. b) k.p.c. w zw. z art. 18 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 roku w sprawie postępowania upadłościowego, przez wydanie wyroku zasądzającego na rzecz pozwanego Syndyka masy upadłości (...) a.s. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w P. w Republice Czeskiej bez uprzedniego zawieszenia postępowania i wezwania syndyka do udziału w sprawie w miejsce upadłej spółki, lecz kontynuowania postępowania z udziałem syndyka upadłej, a więc podmiotu de iure niebędącego w dacie orzekania stroną postępowania przed sądem polubownym,
b) naruszeniu zasady praworządności i legalizmu, wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP i art. 9 § 1 k.p.c., przez wydanie bez wiedzy stron zarządzenia w przedmiocie wypłaty wynagrodzenia biegłemu L. B. w kwocie 61 500 zł i faktycznym wypłaceniu tego wynagrodzenia jedynie w oparciu o samodzielną decyzję jednego arbitra (zarządzenie Superarbitra), zaś następnie - orzeczeniu w tym przedmiocie w wyroku, podczas gdy w przedmiocie tym postanowienie powinien wydać orzekający w sprawie sąd działający w składzie trzech arbitrów (co stanowiło naruszenie także art. 4 § 1 pkt 3 Reguł SSA w zw. z art. 1 § 5 pkt 1 Reguł SSA),
c) naruszeniu zasady praworządności i legalizmu, wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 235 2 § 2 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. i w zw. z art. 6 k.c., przez oddalenie wniosku powoda (i pozwanych) o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego oraz oddalenie wniosku powoda o wyłączenie biegłego L. B. bez umotywowania tych decyzji i możliwości ich wzruszenia, a w przypadku oddalenia wniosku powoda o wyłączenie biegłego także niezwłoczne zamknięcie rozprawy, co skutkowało pozbawieniem powoda możliwości reakcji procesowej w odniesieniu do tych postanowień,
4. na podstawie art 1206 § 1 pkt 3 k.p.c. rozstrzygnięcie co do roszczenia, które nie było objęte zapisem na sąd polubowny, albowiem roszczenie wynikające z bezpodstawnego wzbogacenia – skoro brak było umownej podstawy prawnej do świadczenia przez powodów – nie było roszczeniem powstałym na tle realizacji umowy, której zapis ten dotyczył.
Nadto, zaskarżonemu postanowieniu z dnia 28 października 2021 r. skarżący zarzucił:
1. na podstawie art. 324 § 3 k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. - nieistnienie postanowienia z uwagi na brak podpisu pod jego sentencją,
2. na podstawie art. 327 1 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. - brak przytoczenia w uzasadnieniu postanowienia przepisów prawa, jak również brak wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia obejmującej ustalenie faktów (tj. ilości godzin i rodzaju podjętych przez biegłego czynności), na których Sąd oparł się wydając postanowienie, co czyni je dowolnym.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości,
1. uchylenie zaskarżonego postanowienia z 28 października 2021 r. w całości,
2. zasądzenie od każdego z przeciwników skargi kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Skarżący wyjaśnił, że pomimo tego, że przedmiotowy wyrok w pkt 3 – 5 jest dla niego korzystny, to jednak formułowane pod jego adresem zarzuty uzasadniają zaskarżenie go wyłącznie w całości.
W odpowiedziach na skargę jej przeciwnicy – (...) s.r.o. oraz Syndyk masy upadłości (...) a.s. domagali się oddalenia skargi oraz zasądzenia od skarżącego Uniwersytetu (...)na rzecz każdego z przeciwników skargi zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według obowiązujących przepisów w wysokości dwukrotności stawki minimalnej.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Skarga podlegała oddaleniu, jako niezasadna.
Na wstępie należały wskazać, że zgodnie ze stanowiskiem judykatury, zadaniem sądu w postępowaniu wywołanym skargą o uchylenie wyroku sądu polubownego nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, wcześniej rozstrzyganej przez sąd polubowny, z zastosowaniem przepisów prawa materialnego oraz procesowego, lecz wyłącznie dokonanie oceny zasadności skargi w świetle przesłanek z art. 1206 k.p.c. Istnieje bardzo duża autonomia postępowania polubownego, całkowicie zgodna z zamierzeniami ustawodawcy, wydatnie ograniczająca możliwości kontrolne sądu powszechnego. Podstawowym celem tej regulacji prawnej jest szybkość postępowania w załatwianiu sporów cywilnoprawnych, a nie tworzenie dodatkowej fazy postępowania przedsądowego. Strony decydujące się na poddanie sporu sądowi polubownemu muszą się liczyć z tymi uwarunkowaniami, polegającymi także na nikłej kontroli zewnętrznej jego wyroków (tak Sąd Najwyższy m.in. w uzasadnieniach postanowienia z 9 lipca 2008 r., V CZ 42/08 i wyroku z 15 czerwca 2021 r., V CSKP 39/21, por. także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 30 października 2012 r., I ACa 634/12, LEX nr 123988).
Skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 1206 § 1 pkt 4 poprzez niezachowanie podstawowych zasad postępowania przed sądem polubownym (art. 2 § 2 pkt 1 Regulaminu i Reguł Postępowania Stałego Sądu Arbitrażowego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w G. – dalej „Reguł SSA OIRP” - przez niezastosowanie prawa najściślej związanego ze stosunkiem prawnym, którego spór dotyczy). Zdaniem skarżącego zasądzając kwotę roszczenia głównego na podstawie art. 405 k.c., a przy tym odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, Sąd Arbitrażowy nie tylko orzekł o odsetkach, które nie powstały z transakcji handlowej, ale również wyrokował ponad żądanie powodów, ponieważ nie zgłosili oni żądania orzeczenia o odsetkach od zasądzonej kwoty roszczenia głównego.
Według art. 2 § 2 pkt 1 Reguł SSA OIRP Sąd Orzekający rozstrzyga spór według prawa wybranego przez strony, bądź – gdy strony nie dokonały wyboru prawa, – według prawa najściślej związanego ze stosunkiem prawnym, którego spór dotyczy ( zob. k. 24 akt).
Zapis ten jest zastosowaniem regulacji wynikającej z art. 1194 § 1 k.p.c. W doktrynie wskazuje się, że w art. 1194 k.p.c. określono zasady dotyczące podstaw prawnych wyrokowania przez sąd polubowny. Zgodnie z podstawową zasadą wyrażoną w tym przepisie sąd polubowny rozstrzyga sprawę według prawa właściwego dla danego stosunku prawnego. W przypadku arbitrażu krajowego prawem właściwym jest zazwyczaj prawo polskie. Należy jednak zaznaczyć, że poszukiwanie prawa właściwego dla stosunku prawnego staje się konieczne dopiero wtedy, gdy same strony nie dokonały wyboru prawa właściwego, na podstawie którego sąd polubowny ma rozstrzygać spór (zob. np. A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom V. Art. 1096-1217, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 1194).
Wyjaśnić należy, że zarzucając naruszenie art. 2 § 2 pkt. 1 Reguł SSA OIRP przy orzeczeniu o odsetkach skarżący powołuje się na „niezastosowanie prawa najściślej związanego ze stosunkiem prawnym, którego spór dotyczy”. Zarzut ten okazał się być niezasadny, gdyż nie ma wątpliwości co do tego, że sąd polubowny stosował prawo polskie. Nie doszło zatem do naruszenia powołanej regulacji. W doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest ponadto trafny pogląd zgodnie z którym stosowanie przez sąd polubowny prawa materialnego właściwego dla rozstrzyganego stosunku – przestrzeganie którego, co do zasady, nakazuje art. 1194 § 1 k.p.c. – podlega kontroli sądu powszechnego rozpoznającego skargę o uchylenie wyroku sądu arbitrażowego o tyle tylko, o ile wymaga tego zastosowanie, uwzględnianej z urzędu klauzuli porządku publicznego.
Naruszenie przez sąd polubowny właściwego prawa materialnego uzasadnia zatem uchylenie wyroku sądu polubownego jedynie wtedy, gdy pociąga za sobą jego sprzeczność, z porządkiem prawnym. W szczególności nie można uważać za uchybienie podstawowym zasadom porządku prawnego zastosowania przez sąd polubowny określonych przepisów prawa materialnego, w sytuacji gdy nastąpiło to na podstawie ich błędnej wykładni. Sąd powszechny nie bada bowiem, czy wyrok sądu polubownego nie pozostaje w sprzeczności z prawem materialnym i czy znajduje oparcie w faktach przytoczonych w wyroku, jak również, czy fakty te zostały prawidłowo ustalone. W ramach postępowania o uchylenie wyroku sądu polubownego nie można rozpoznawać merytorycznie sporu pomiędzy stronami postępowania arbitrażowego, lecz ma ono na celu wyłącznie zweryfikowanie twierdzeń skarżącego o wystąpieniu przytoczonych w skardze podstaw przewidzianych w art. 1206 § 1 k.p.c. oraz ocenę, czy nie zachodzi któraś z przesłanek przewidzianych w art. 1206 § 2 k.p.c. Co do zasady nie mieści się tu kontrola zgodności wyroku sądu polubownego z prawem materialnym (zob. wyroki SN z 3 września 2009 r., I CSK 53/09, OSNC-ZD 2010, nr 1, poz. 25; z 15 maja 2014 r., II CSK 557/13; z 8 grudnia 2006 r., V CSK 321/06, z 11 maja 2007 r., I CSK 82/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 64; z 7 stycznia 2009, II CSK 397/08 oraz postanowienie SN z 7 czerwca 2019 r., I CSK 79/19).
Należy wyjaśnić, że podstawowe zasady porządku prawnego stanowią fundamentalne reguły konstytucyjne i naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa materialnego i procesowego (m.in. wyrok SN z 9 marca 2012 r., I CSK 312/11). Chodzi zatem o takie naruszenia przepisów prawa materialnego, które prowadzą do pogwałcenia zasad państwa prawa (praworządności), gdy zapadły wyrok arbitrażowy narusza naczelne zasady prawne obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej, godząc w obowiązujący porządek prawny, czyli narusza pryncypia ustrojowo-polityczne i społeczno-gospodarcze.
Na tym tle należy zatem uznać, że skarżący, pod pozorem zarzutu naruszenia podstawowych zasad postępowania przed sądem polubownym, w istocie formułuje zarzut naruszenia przepisów właściwego i stosowanego przez sąd prawa materialnego.
Sąd polubowny orzekając o odsetkach, nie wyszedł poza żądanie pozwu. Syndyk (...) a.s. zawarł żądanie zasądzenia odsetek w piśmie z 1 grudnia 2021 r. ( k. 1281 – 1293 akt sądu arbitrażowego), natomiast (...) s.r.o. w piśmie z 16 grudnia 2021 r. ( k. 1294 – 1295 akt sądu arbitrażowego). Pisma te zostały doręczone zarówno sądowi polubownemu, jak i bezpośrednio pełnomocnikowi skarżącego (zgodnie z regulacją art. 3 § 7 ust. 2 Reguł SSA OIRP na stronach spoczywał obowiązek bezpośredniego doręczania odpisów pism „od momentu ustanowienia Sądu Orzekającego” - zob. k. 28 akt). Kwestia bezpośredniego doręczenia stronie pisma rozszerzającego powództwo nie ma znaczenia dla zakresu związania sądu żądaniem, a w tożsamy sposób jest ona oceniana na gruncie postępowania przed sądem powszechnym. Nie zachodzi w szczególności pozbawienie możności obrony przed zmienionym powództwem mimo niedoręczenia – za pośrednictwem sądu – pozwanemu pisma zmieniającego powództwo, jeżeli przebieg postępowania świadczy o jego wiedzy o treści zmienionego powództwa (zob. np. postanowienie SN z 29 listopada 2023 r., III CZ 77/23, OSNC 2024, nr 4, poz. 46).
W tym kontekście należy wskazać na odformalizowany charakter postępowania arbitrażowego, który przejawia się zarówno w sposobie prowadzenia rozprawy, jak i w bardziej liberalnych niż przed sądem powszechnym zasadach procesowych. Zgodnie z treścią art. 1189 § 3 KPC wszelkie pisma składane przez stronę sądowi polubownemu powinny być doręczone drugiej stronie. Bez znaczenia jest przy tym, czy strony same będą sobie doręczać ich odpisy, czy też będą tego dokonywać za pośrednictwem sądu polubownego.
Za niezasadny należało uznać również zarzut naruszenia art. 1206 § 1 pkt 3 k.p.c. polegający na rozstrzygnięciu co do roszczenia, które nie było objęte zapisem na sąd polubowny, poprzez uwzględnienie roszczenia wynikającego z bezpodstawnego wzbogacenia. Strony w § 17 ust. 3 umowy nr (...) – przewidziały właściwość tego Sądu do rozpoznania sporów „ wynikłych na tle realizacji (…) umowy” ( zob. k. 368 akt sądu arbitrażowego). Podkreślić trzeba, że do wykładni zapisu na sąd polubowny mają zastosowanie dyrektywy określone w art. 65 § 2 k.c., co oznacza, że wola stron nie musi być sformułowana w sposób leksykalnie jednoznaczny i w granicach dopuszczalnej interpretacji należy dążyć do skuteczności złożonych oświadczeń. Wymogiem minimum jest możliwość - w oparciu o wykładnię treści niejasno sformułowanego zapisu - identyfikacji stron, konkretnego sądu polubownego oraz przedmiotu sporu lub stosunku prawnego, z którego spór wyniknął lub może wyniknąć (zob.m.in. postanowienia SN z 4 kwietnia 2012 r., I CSK 354/11; z 30 października 2008 r., II CSK 263/08; z 1 grudnia 2017 r. I CSK 170/17 i z 27 października 2022 r., II CSKP 470/22). Nie można w związku z tym uznawać, że z cytowanej treści zapisu na sąd polubowny wynikają jakiekolwiek ograniczenia co do objęcia nim dochodzonych w sprawie roszczeń, jako nie mających swojego źródła bezpośrednio w treści umowy stron.
W judykaturze dostrzeżono, że w sytuacji gdy klauzula arbitrażowa zawarta w umowie może być – zgodnie z wolą stron – interpretowana szeroko, czego podłożem jest unikanie rozszczepienia kompetencji między sądem polubownym a sądem państwowym w ramach sporów jakie mogą wyniknąć na tle tego samego stosunku prawnego. Postulat takiej interpretacji zapisu ( in favorem iurisdictionis arbitrii) jest trafny zwłaszcza w obrocie międzynarodowym, w sporach między przedsiębiorcami (por. postanowienie SN z 10 października 2017 r., I CSK 33/17). W judykaturze przyjęto także, że poddanie sądowi polubownemu sporów wynikających ze stosunku umownego oznacza, iż kompetencją tego sądu są objęte wszelkie roszczenia o wykonanie umowy, roszczenia powstające w razie niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, roszczenia o zwrot bezpodstawnie spełnionego świadczenia powstałe w razie nieważności umowy lub odstąpienia od umowy, a także roszczenia deliktowe, jeżeli wynikają ze zdarzenia będącego równocześnie niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy (por. postanowienia SN z 5 lutego 2009 r., I CSK 311/08 i z 1 grudnia 2017 r., I CSK 170/17).
Dodać przy tym trzeba, że ustawodawca nie wymaga nawet, aby w uzasadnieniu wyroku sądu polubownego podana była materialnoprawna podstawa rozstrzygnięcia; wystarczające jest wskazanie przez zespół orzekający motywów rozstrzygnięcia (art. 1197 § 2 k.p.c.).
Niezasadnym okazał się również zarzut naruszenia art. 2 § 12 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA OIRP, wyrazem czego jest to, że arbitrzy orzekający w sprawie nie złożyli w jej toku do akt sprawy pisemnych oświadczeń o swojej bezstronności i niezależności, a w związku z tą okolicznością (tym brakiem) Sekretarz SSA nie wyznaczył terminu celem wyznaczenia przez Prezesa SSA innych arbitrów, co skutkowało nieprawidłowym obsadzeniem składu sądu orzekającego.
Nie jest kwestionowane, że strony podczas rozprawy przed Sądem Arbitrażowym w dniu 12 sierpnia 2019 r. oświadczały, że nie wnoszą zastrzeżeń co do składu sądu orzekającego, a ponadto skarżący nie złożył z powodu braku tych oświadczeń wniosku o wyłączenie któregokolwiek z arbitrów.
Skarżący bezpodstawnie twierdzi, iż oświadczenie to dotyczyło składu sądu jako trzyosobowego, gdyż Reguły SSA OIRP dopuszczają też skład jednoosobowy - a więc ilości arbitrów orzekających w postępowaniu, nie zaś obsadzenia składu sądu poszczególnymi osobami arbitrów. Zdaniem Sądu Apelacyjnego pytanie ze strony arbitrów, czy strony zgłaszają jakieś zastrzeżenia do składu sądu, zwyczajowo ma bowiem na celu ustalenie, czy strony dostrzegają jakiekolwiek podstawy do wyłączenia któregokolwiek z członków zespołu orzekającego.
Zdaniem skarżącego powziął on wiedzę co do zarzucanych braków podczas zapoznawania się z aktami postępowania już po zamknięciu rozprawy w dniu 23 czerwca 2022 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie stało to jednak na przeszkodzie złożenia wniosku o otwarcie rozprawy i wyłączenie arbitrów, nadto mógł on zapoznać się z aktami w każdym czasie postępowania, co jednak dalej nie umniejsza wagi złożonego przez niego oświadczenia o braku zastrzeżeń do arbitrów.
Z przepisu art. 1193 k.p.c. wynika, że w sytuacji, gdy strona wiedziała o uchybieniu zasadom postępowania przed sądem polubownym, nie podniosła niezwłocznie natomiast tego zarzutu, nie jest uprawniona do jego podnoszenia w dalszym toku postępowania, ani też w skardze o uchylenie wyroku wydanego przez sąd polubowny. Powołany przepis ustanawia istotne ograniczenia w dopuszczalności opierania skargi na uchybieniach związanych ze wszystkimi w zasadzie elementami postępowania przed sądami polubownym, które wprawdzie wystąpiły przed wydaniem wyroku objętego skargą, były jednak znane stronie skarżącej, mogły więc zostać podniesione podczas rozprawy przeprowadzonej przed sądem polubownym albo też w piśmie procesowym z daty poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku.
Nie jest także uzasadnione uznanie, że narusza klauzulę porządku publicznego zaniechanie złożenia przez arbitra oświadczenia na piśmie o jego bezstronności w sytuacji, gdy nie zostały podane i wykazane, także w postępowaniu wywołanym skargą, jakiekolwiek konkretne okoliczności uzasadniające wyłączenie sędziego, przez stronę, która nie występowała z takim wnioskiem (zob. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 grudnia 2013 r., I ACa 1107/12, LEX nr 1438288).
Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 3 § 12 pkt 3 Reguł SSA OIRP, poprzez brak oceny wiarygodności i jakości dowodów na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i uznanie przez Sąd Arbitrażowy za jedyny i miarodajny dowód w sprawie opinii biegłego, wskazując wprost, że była ona decydująca dla rozstrzygnięcia wobec tego, iż zeznania świadków były rozbieżne, przy czym w żaden sposób nie odniósł się do innych (podlegających równoprawnej przecież ocenie) dowodów, w tym treści zeznań świadków, nie dokonał ich analizy, ani oceny ich wiarygodności.
Zgodnie z art. 3 § 12 pkt 3 Reguł SSA OIRP Sąd Orzekający ocenia wiarygodność i jakość dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Sąd Orzekający ocenia, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu ( k. 30 akt).
Sąd polubowny w ramach swych uprawnień rozstrzyga według swego przekonania o dopuszczeniu dowodu i dokonuje oceny przeprowadzonych dowodów. Sąd powszechny rozpoznający skargę co do zasady nie jest władny, do kontroli czy sąd polubowny dokonał prawidłowej oceny dowodów, i w konsekwencji do dokonania własnej oceny dowodu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 kwietnia 2011 r., I ACa 1177/10, LEX nr 1643033). Uchyla się bowiem spod kontroli dokonywanej przez sąd powszechny to, czy ocena dokonana przez sąd polubowny jest prawidłowa, jedynie więc na zasadzie wyjątku można byłoby uznać, że uchybia zasadom praworządności wyrokowanie oparte na wybiórczej, nierzetelnej ocenie dowodów (por. wyrok SN z 7 stycznia 2009 r., II CSK 397/08). Tego rodzaju uchybień skarżący w niniejszej sprawie jednak nie podniósł i nie udowodnił.
Analogicznie należy uznać za chybione zarzuty naruszenia art. 1206 § 1 pkt. 2 k.p.c. oraz naruszeniu zasady praworządności i legalizmu, wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 235 2 § 2 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. i w zw. z art. 6 k.c. polegające na oddaleniu wniosku o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego oraz oddalenie wniosku powoda o wyłączenie biegłego L. B. bez umotywowania tych decyzji i możliwości ich wzruszenia, a w przypadku oddalenia wniosku powoda o wyłączenie biegłego - także niezwłoczne zamkniecie rozprawy, co skutkowało pozbawieniem powoda możliwości jakiejkolwiek reakcji w odniesieniu do rzeczonych, niewątpliwie wadliwych postanowień. Jeżeli bowiem strona miała możliwość podniesienia przed sądem polubownym zarzutu naruszenia jej prawa do obrony – co w niniejszej sprawie, jak to już wyżej podkreślono niewątpliwie było możliwe, niezwłocznie po zamknięciu rozprawy – ale tego nie uczyniła, wyłączona jest dopuszczalność powoływania zarzutu pozbawienia możliwości obrony przez tę stronę praw przed sądem polubownym, z uwagi na to, że nie doszło w rzeczywistości do pozbawienia jej możliwości obrony (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2 sierpnia 2018 r., VII AGa 1162/18, LEX nr 2545186).
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 4 § 1 pkt 3 w zw. z art. 1 § 1 pkt 4 Reguł SSA przez powołanie w sprawie biegłego w osobie L. B. w oparciu o zarządzenie wydane w dniu 10 października 2019 roku przez jednego tylko arbitra (Superarbitra, a nie orzekający w sprawie sąd) oraz wydanie w dniu 8 marca 2021 roku jedynie przez Superarbitra (a nie orzekający w sprawie sąd) zarządzenia w przedmiocie przyznania biegłemu za sporządzenie opinii podstawowej wynagrodzenia w kwocie 61 500 PLN, tj. z pominięciem wydania w tym przedmiocie orzeczenia przez sąd orzekający w sprawie w składzie trzech arbitrów, wskazać należy, iż zgodnie z art. 4 § 1 pkt 3 w sprawach nie wymagających wydania wyroku, a także w sprawach porządkowych, w zależności od potrzeby, Sąd Orzekający wydaje postanowienia i zarządzenia. Określenie „Sąd Orzekający„ oznacza Arbitrów wyznaczonych do rozstrzygnięcia sporu jak również i jednego Arbitra, zgodnie z postanowieniami umowy o arbitraż i niniejszego Regulaminu.
W odniesieniu do dowodu z opinii biegłego możliwe jest jego dopuszczenie na posiedzeniu niejawnym (art. 148 § 3 k.p.c., poprzednio art. 279 k.p.c.). Na rozprawie postanowienia dowodowe są wydawane przez sąd orzekający w pełnym składzie rozpoznającym sprawę, natomiast na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego (zarówno w pierwszej instancji - art. 47 § 3 k.p.c., jak i w postępowaniu apelacyjnym - art. 367 1 § 2 k.p.c.). Zatem nawet w postępowaniu przed sądem powszechnym, w przypadku rozpoznawania sprawy w składzie wieloosobowym, dopuszczenie dowodu z opinii biegłego przez jednego sędziego nie stanowiłoby naruszenia przepisów postępowania. Nie ulega więc wątpliwości, że taka czynność procesowa superarbitra – podobnie jak zarządzenie przez niego wypłaty wynagrodzenia biegłemu – nie stanowiła naruszenia jakichkolwiek reguł postępowania przed sądem polubownym, tym bardziej „podstawowych zasad postępowania".
W związku z tym, iż postanowienie o oddaleniu wniosków dowodowych zapadło na rozprawie, naturalnym było iż wydał je pełny skład orzekający, nie ma tu więc niekonsekwencji na którą wskazuje skarżący.
Za chybiony należało uznać również zrzut naruszenia art. 4 § 2 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA OIRP przez wydanie wyroku później niż po upływie 14 dni od zamknięcia rozprawy i bez przedłużenia powyższego terminu o czas oznaczony. Zgodnie art. 4 § 2 pkt 1 i pkt 2 Reguł SSA OIRP wyrok powinien być wydany przez Sąd Orzekający po naradzie, nie później niż po upływie 14 dni od zamknięcia rozprawy. Sąd Orzekający może przedłużyć powyższy termin o czas oznaczony, jeśli uzna to za konieczne z uwagi na złożoność problemów, będących przedmiotem rozstrzygnięcia. Powtórzyć należy, że w judykaturze wyrażany jest jednolicie pogląd, że w postępowaniu zainicjowanym na skutek skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego, sąd państwowy nie bada trafności oceny materiału dowodowego przeprowadzonej przez sąd polubowny, poprawności ustaleń faktycznych oraz wykładni i zastosowania prawa materialnego. Nie jest przedmiotem oceny sądu państwowego także zasadność określonego sposobu rozstrzygnięcia przez sąd polubowny spornego stosunku prawnego (por. uzasadnienia wyroków SN z 21 grudnia 2004 r., I CK 405/04; z 8 grudnia 2006 r., V CSK 321/06; z 11 maja 2007 r., I CSK 82/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 64). Istotą skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego jest natomiast stworzenie mechanizmu kontrolnego respektującego z jednej strony odrębność i autonomię sądownictwa polubownego, z drugiej zaś strony zapobiegającego funkcjonowaniu w obrocie prawnym orzeczeń sądów niepaństwowych naruszających praworządność. Wskazywane przez skarżącego – ściśle formalne – uchybienia w procedowaniu przez sąd polubowny, o ile mogłyby być nawet w ten sposób oceniane, z pewnością nie stanowią naruszeń fundamentalnych zasad rządzących procesem.
O tym, czy wyrok został wydany i w jakiej dacie nie świadczy ani to czy znajduje się w aktach ani to, w którym miejscu w tych aktach się znajduje, o dacie wydania wyroku świadczą podpisy pod wyrokiem w którego rubrum zwykle znajduje się data wydania. Jakkolwiek – w ocenie Sądu Apelacyjnego – możliwy błąd w oznaczeniu wydania wyroku mógł być spowodowany odmiennymi niż w sądownictwie powszechnym regułami w których wyrok wydawany jest od razu wraz z uzasadnieniem. Sąd Apelacyjny podziela w związku z tym pogląd, że nie można przyjąć, iż wskazanie w wyroku sądu polubownego wadliwej daty jego wydania stanowi naruszenie podstawowej zasady porządku prawnego. Jest to jedynie kwestia techniczna, która nie przekłada się w żaden sposób na skutki orzeczenia, np. rozmiar zasądzonego świadczenia lub okres, za który należne są odsetki. Nie można wykluczyć, że w okolicznościach sprawy jest to tylko oczywista omyłka, która, podobnie jak w przypadku orzeczenia sądu powszechnego, może zostać sprostowana stosownie do regulacji art. 1201 k.p.c. (zob. wyrok SN z 13 września 2022 r., II CSKP 709/22).
Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie nie podzielił wreszcie także zarzutu naruszenia zasad praworządności i legalizmu wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 174 § 1 pkt 4 w zw. z art. 174 § 1 pkt 3 w zw. z art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. w zw. z art. 18 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego, przez wydanie wyroku zasądzającego na rzecz syndyka masy upadłości (...) a.s. w upadłości likwidacyjnej bez uprzedniego zawieszenia postępowania i wezwania syndyka do udziału w sprawie w miejsce upadłej spółki. Nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu z udziałem stroną w znaczeniu materialnym pozostaje upadły (będący rzeczywistym podmiotem spornego stosunku prawnego), a syndyk jedynie prowadzi postępowanie sądowe na jego rzecz – będąc stroną jedynie w znaczeniu formalnym (zob. np. wyrok SN z 7 października 2004 r., IV CK 86/04 oraz uzasadnienie uchwały SN z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 4/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 100).
Co do zawieszenia z urzędu postępowania z przypadku ogłoszenia upadłości strony, a następnie podjęcia go po wezwaniu do udziału w sprawie syndyka (art. 174 § 1 pkt 4 w zw. z § 2 i 3, a także art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c.), podkreślić należy, że podjęcie takiej akcji nie jest celem samym w sobie, ale ma za zadanie zabezpieczenie od strony procesowej zmian, do których dochodzi w prawie rozporządzania mieniem w razie ogłoszenia upadłości, tak aby umożliwić syndykowi zorientowanie się w przedmiocie danego postępowania i uniknięcia uszczerbków, których mogliby doznać masa upadłości lub też wierzyciele upadłego (zob. postanowienie SN z 28 listopada 2017 r., II UZ 80/17). W niniejszym postępowaniu tego rodzaju niebezpieczeństwo nie zachodziło, niezwłocznie bowiem po ogłoszeniu upadłości (...) a.s. syndyk tej spółki zgłosił swój udział w przedmiotowym postępowaniu, kontynuowanym dalej z jego udziałem.
Co do zarzutów odnoszących się postanowienia o wynagrodzeniu biegłego wystarczy wskazać, że nie miało ono wpływu na rozstrzygnięcie sprawy (art. 380 w zw. z art. 1207 § 2 k.p.c. a contrario). Dodać przy tym trzeba, że brak podpisu orzecznika bezpośrednio pod sentencją orzeczenia (a jedynie pod jego uzasadnieniem) również nie może być rozpatrywany w kategoriach naruszenia podstawowej zasady porządku prawnego (zob. np. wyrok SN z 7 lutego 2023 r., II CSKP 432/22, OSNC 2023, nr 10, poz. 96).
Podsumowując, wobec braku wykazania przez skarżącego przesłanek z art.1206 § 1 pkt 2, 3 i 4 k.p.c. oraz art.1206 § 2 pkt 2 k.p.c. skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu (art. 385 w zw. z art. 1207 § 2 k.p.c.).
O kosztach niniejszego postępowania Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie w art. 98 § 1,1 1 i 3 w zw. z art. 99 i art. 391 § 1, a także art. 1207 § 2 k.p.c. oraz § 8 ust. 1 pkt 4 rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 i 1935), nie uwzględniając tym wniosków o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w podwójnej wysokości. Zauważyć należy, że w takiej stawce zasądzono je w postępowaniu przed sądem polubownym – gdzie sprawę rozpatrzono po przeprowadzeniu kilku rozpraw, z udziałem świadków oraz biegłego – a niniejsze postępowanie, po wymianie pism przygotowawczych (w których powtarzano argumenty kluczowe dla rozstrzygnięcia), zakończyło się na pierwszym posiedzeniu (zob. wyrok SA w Krakowie z 13 kwietnia 2023 r., I AGa 1/22, LEX nr 3643695).
Mariusz Wicki Artur Fornal Krzysztof Brancewicz