Wyrok z 3 lutego 2025, sygn. V ACa 870/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2025 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa S. B.

przeciwko (...)w W.

o ustalenie ewentualnie o zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Rybniku

z dnia 23 września 2022 r., sygn. akt I C 417/21

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie, od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono do dnia zapłaty.

Sygn. akt V ACa 870/22

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 23 września 2022 r. Sąd Okręgowy w Rybniku w sprawie z powództwa S. B. przeciwko (...) w W. ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) sporządzona
29 września 2008 r., a zawarta 9 października 2008 r. przez powoda z (...) S.A. Spółkę Akcyjną Oddział w Polsce z siedzibą w W. jest nieważna i zasądził od pozwanej na rzecz powoda 6.417 zł tytułem kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód w 2008 r. pracował na koksowni w charakterze pracownika fizycznego. Zamierzał kupić lokal mieszkalny w którym chciał zamieszkać. Konieczna w związku z tym była kwota 90.000 zł na zakup mieszkania. Pracownik poprzednika prawnego pozwanej przedstawiła ofertę zawarcia umowy kredytu w walucie CHF informując go, iż jest to najkorzystniejsza oferta na rynku. Na wypełnionym formularzu Banku (...) wniosku kredytowym z 19 września 2008 r. powód wskazał, że wnioskuje o kredyt w wysokości 90.000 zł. Zaznaczył, iż walutą kredytu ma być CHF a okres kredytowania ma wynosić 360 rat. Powodowi nie została przedstawiona żadna symulacja obrazująca zmianę wysokości raty kredytu, oprocentowania w przypadku wzrostu kursu franka szwajcarskiego. Pracownik banku również nie poinformował powoda w jaki sposób tworzone są tabele Kursowe Banku. 9 października 2008 r. powód podpisał umowę o kredyt hipoteczny, datowaną na 29 września 2008 r. według przedstawionego im przez Bank wzorca, bez jakichkolwiek zmian w treści tego wzorca. Była to umowa kredytu indeksowanego do CHF w kwocie 90.000 zł (§ 2) na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym. Zgodnie z § 5 wypłata kredytu miała nastąpić jednorazowo, w formie przelewu na wskazany przez nich rachunek z zastrzeżeniem, że całkowita wypłata kredytu nastąpi do 24 miesięcy od dnia zawarcia umowy, a termin złożenia pierwszej dyspozycji wypłaty nie może przekraczać 60 dni od dnia jej zawarcia. Zgodnie z § 1 bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie na cel i na warunkach określonych niniejszej umowie zaś kredytobiorca zobowiązał się do wykorzystania kredytu na warunkach określonych w umowie i regulaminie. Określenia użyte w umowie mają znaczenie nadane im w regulaminie kredytu udzielanego przez (...) zwanym dalej regulaminem który stanowi integralną część umowy. Zgodnie z § 2 pkt 12 regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) (stanowiącego załącznik nr (...) do umowy kredytu hipotecznego), zdefiniowano „tabelę” w ten sposób, iż oznaczała ona tabelę kursów walut obcych obowiązującą w banku. Zgodnie z § 7 ust. 4 regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Zgodnie zaś z § 9 ust. 1 regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, raty spłaty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie. W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Należna Bankowi prowizja od udzielonego kredytu wynosiła 1 350 zł (§ 2). Wskazano, że jako zabezpieczenie kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami wynikającymi z umowy ustanowiono zabezpieczenia: pierwszą hipotekę kaucyjną do kwoty 180.000 zł na zabezpieczenie spłaty kredytu ustanowioną na rzecz Banku oraz cesję praw na rzecz Banku z polisy ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 7). Zgodnie z § 6 spłata zadłużenia z tytułu kredytu następowała w terminach i wysokościach określonych w Umowie, w równych miesięcznych ratach. Zaznaczono, że kredyt podlega spłacie w 360 ratach. W § 4 wskazano, że kredytobiorca został zwolniony z zapłaty prowizji od wcześniejszej spłaty kredytu dokonanej po pierwszych trzech latach okresu kredytowania. Zgodnie z § 8 od zadłużenia przeterminowanego Bank pobiera odsetki o charakterze zmiennym, które w dniu sporządzenia umowy wynosiły 16% w stosunku rocznym. Powód złożył również oświadczenie o wyborze waluty obcej, gdzie potwierdził, że zapoznał się z występującym ryzykiem walutowym oraz został poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej dostępna jest w placówkach Banku. Pismem z 21 grudnia 2020 r. powód wezwał pozwanego do zawarcia ugody proponując jej zasady. Pismem z 4 stycznia 2021 r. pozwany wskazał, że kwestionuje wszystkie zarzuty i roszczenia przedstawione w piśmie, ponieważ pozbawione są podstaw faktycznych i prawnych. Przedmiotowy kredyt jest kredytem udzielonym w złotych polskich, indeksowanym do waluty obcej CHF, a zawarta umowa jest ważna i powinna być wykonywana przez strony zgodnie z jej treścią. Na rozprawie 24 sierpnia 2022r. będąc pouczony o skutkach, powód złożył oświadczenie w którym wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione. Sąd wskazał, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego do CHF, która była dopuszczalna w świetle art. 69 ust. 1 pr.bank. w zw. z art. 353 ¹ k.c. Uznał, że jednak, że klauzule przeliczeniowe zawarte w regulaminie - § 7 ust. 4 (wypłata kredytu) i § 9 ust. 1 (spłata rat kredytu) w zw. z § 2 pkt 12 (tabela kursów) za abuzywne, co w konsekwencji prowadzi do nieważności umowy (art. 58 § 1 k.c.). Sąd Okręgowy przyjął, że powód posiada interes prawny w ustaleniu nieważności umowy w oparciu o art. 189 k.p.c., gdyż rozstrzygnięcie co do istnienia umowy przecina stan niepewności w tym zakresie.

O kosztach orzeczono w oparciu o art. 189 k.p.c.

W apelacji pozwany zarzucił naruszenie:

1.  prawa procesowego: art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i: uznanie, że postanowienia umowy nie były indywidulanie uzgodnione z powodami, nieuwzględnienie zapoznania się przez powodów z umowa regulaminem, ryzykiem kursowym, świadomego wyboru przez powodów kredytu indeksowanego; ustalenie, że pozwany nieprawidłowo pouczył powodów o ryzyku kursowym, uznanie, że zeznania świadka A. S. mają charakter czysto teoretyczny; nieustalenie jakie procedury obowiązywały w banku prze zawieraniu umów indeksowanych;

2.  naruszenie prawa materialnego: art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że powodowie wykazali istnienie interesu prawnego w ustaleniu nieistnienia umowy kredytu; art. 353 ¹ w zw. z art. 58 § 1 i 3 oraz art. 65 k.c. poprzez przyjęcie, że konstrukcja indeksacji została ukształtowana z naruszeniem granic swobody umów, co prowadzi do nieważności umowy; art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w zakresie klauzul ryzyka walutowego, klauzul spreadowych oraz uznanie, że postanowienia indeksacyjne określają świadczenie główne; art. 358 1 § 1 zd. 2 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny; art. 65 k.c. w zw. z art. 69 pr.bank. poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne dotyczące kursów walutowych określają świadczenia główne; art. 385 ¹ § 1 w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami może być uznane za niedozwolone i poprzez przyjęcie, że postanowienia umowne dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne; art. 56 w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 pr.bank. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez brak pełnej oceny skutków uznania umowy za nieważną, błędne przyjęcie, że brak jest odpowiednich przepisów dyspozytywnych określających zasady indeksacji; art. 385 ¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z jej motywem 21 poprzez brak przyjęcia, że w sytuacji stwierdzenia nieuczciwego charakteru mechanizmu indeksacji i konieczności wyeliminowania postanowień indeksacyjnych możliwe jest zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR; art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – prawo bankowe w zw. z art. 69 ust. 3 i art. 75b pr.bank. poprzez nieuzasadnione pominięcie skutków aneksu zawartego do umowy.

Wskazując na te zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów procesu.

Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja okazała się nieuzasadniona.

Sąd Apelacyjny podziela ustalenia Sądu pierwszej instancji, gdyż zostały one potwierdzone w materiale dowodowym, który został oceniony zgodnie z dyrektywami art. 233 § 1 k.p.c. Pozwany nie podważył oceny, jaką przeprowadził Sąd Okręgowy na gruncie zasad logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, a tylko to może być przeciwstawione zasadzie swobodnej oceny dowodów. Część okoliczności sprawy była bezsporna – co do zawarcia umowy, jej treści oraz wysokości dokonanych spłat.

Na podzielenie zasługują ustalenia Sądu Okręgowego, że z powodem nie negocjowano treści umowy, jak również, że nie udzielono mu żadnych wyjaśnień, czy też wskazówek informacyjnych w odniesieniu do poszczególnych zapisów, w szczególności w odniesieniu do zasad ustalania kursów walutowych, czy też klauzul waloryzacyjnych. W sposób szczegółowy proces zawierania umowy opisał powód w zeznaniach na rozprawie 24 sierpnia 2022 r. Mieć należy świadomość, że z oczywistych względów zeznania strony procesu nacechowane są dozą subiektywizmu w relacjonowaniu poszczególnych zdarzeń, tym nie mniej, nie oznacza to ad hoc zdyskredytowania takiego dowodu. Koniecznym jest spojrzenie na taki dowód z perspektywy całokształtu okoliczności sprawy, a nade wszystko poprzez przyzmat pozostałych dowodów. W niniejszej sprawie pozwany nie przedstawił żadnych dowodów dla zdezawuowania twierdzeń głoszonych przez powodów. Miał rację Sąd Okręgowy uznając pisemne zeznania świadka A. S. za nieprzydatne dla sprawy. Świadek ten nie posiadał wiedzy na temat zawarcia in casu umowy z podowem, a ogólne wyjaśnienia dotyczące funkcjonowania kredytów indeksowanych nie mogą przekładać się ad hoc na skonkretyzowany przypadek. Dlatego też, te zeznania nie były pomocne dla poczynienia ustaleń faktycznych, a przede wszystkim nie podważały wiarygodności zeznań powoda, które były pełne spójne i w sposób szczegółowy opisywały przebieg zdarzeń związanych z zawarciem umowy kredytu.

Nie ma znaczenia fakt, czy powód świadomie dokonał wyboru kredytu indeksowanego do CHF, gdyż oczywistym jest dopuszczalność zawierania tego typu umów. Istotą sprawy jest również, czy z powodem negocjowano postanowienia kontraktowe – w tym odnoszące się do klauzul waloryzacyjnych. Nie mają także znaczenia wywody apelacji w odniesieniu do ryzyka kursowego. Każdy kredytobiorca wie bowiem, że wysokość spłaty kredytu uzależniona jest od wysokości kursu waluty, w której zobowiązanie zostało zaciągnięte (indeksowane). Kredytobiorca nie musi jednak mieć świadomości co do możliwości wzrostu kursu waluty o kilkadziesiąt procent. Poprzednik prawny pozwanego nie przedstawił powodowi żadnych rzetelnych informacji co do możliwości drastycznej zmiany wartości CHF. Takie zaniechanie u laika mogło wytworzyć złudne przekonanie o przewidywalnej stabilności notowań walutowych. Zapoznanie się przez powoda z postanowieniami umowy i regulaminu nie było wystarczające do oceny ryzyka walutowego a także do poznania mechanizmu waloryzacji walutowej. Podsumowując ten wątek, pozwany skutecznie nie podważył oceny dowodów i poczynionych na ich podstawie ustaleń faktycznych, a apelacja w tym zakresie sprowadza się wyłącznie do polemiki z ustaleniami Sądu pierwszej instancji.

Nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa materialnego. Ten wątek wypadało rozpocząć od zagadnienia związanego z istnieniem interesu prawnego po stronie powodowej. Przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.) jest interes prawny, rozumiany jako potrzeba ochrony sfery prawnej powoda, którą może uzyskać przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 80/18). W chwili obecnej jedynie wyrok rozstrzygający o powództwie o ustalenie jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan niepewności prawnej pomiędzy stronami w związku z przedmiotową umową kredytu, zważywszy, że umowa została zawarta na 30 lat, tj. do dnia lipca 2038 r. W chwili obecnej żaden inny środek procesowy, w szczególności powództwo o zasądzenie świadczenia nie zapewni im należytej ochrony prawnej. Jak przyjmuje się w orzecznictwie, stwierdzenie nieważności umowy kredytowej mieści się w zakresie sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Zagwarantowana konsumentom przez przepisy tej Dyrektywy ochrona ukierunkowana jest m.in. na osiągnięcie skutku prewencyjnego, o czym mowa w jej art. 7, tj. zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3299/22). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że powód zachowuje interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie lub mimo wytoczenia przeciwko niemu takiego powództwa przez stronę przeciwną na podstawie spornego stosunku prawnego, jeżeli z tego stosunku wynikają jeszcze inne, lub dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne. W takim wypadku tylko powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego może w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną powoda i zapobiec także na przyszłość możliwym sporom, a tym samym w pełny sposób zaspokoić jego interes prawny ( zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 30 października 1990 r., I CR 649/90; 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02; 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; postanowienie Sądu Najwyższego z 18 listopada 1992 r., III CZP 131/92). W realiach niniejszej sprawy kredyt był zabezpieczony hipoteką i z pewnością wyrok ustalający nieistnienie stosunku kredytowego może być podstawą do usunięcia z księgi wieczystej tego zabezpieczenia.

Nie były także uzasadnione pozostałe zarzuty prawa materialnego, które odnosiły się do znaczenia zapisów § 2 pkt 12 (Tabela kursów), § 7 ust. 4 (wypłata kredytu) i § 9 ust. 2 pkt 1 (spłata kredytu) – Regulaminu mającego zastosowanie do zawartej umowy kredytu. Kredyt indeksowany został zawarty w PLN, przy czym jego wypłata i spłata następowała po zastosowaniu kursów CHF stosowanego przez bank. Postanowienia umowy, tudzież regulaminu nie określały zasad ustalenia kursu tej waluty.

Jak stanowi art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Natomiast art. 3 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 stanowi, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Za ugruntowany należy uznać w orzecznictwie pogląd, iż oceny abuzywności klauzul kredytowych winno się dokonać wedle stanu z chwili zawarcia umowy ( por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). To stanowisko potwierdza art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. Ocena abuzywnego charakteru postanowień umownych nie zależy od zdarzeń i zachowania stron, jakie wystąpiły po zawarciu umowy, w tym również z uwagi na zmianę obowiązujących przepisów regulujących zawieranie umów kredytu. Dlatego też wejście w życie przepisów ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe (Dz. U. Nr 165, poz. 984) nie wyłącza możliwości powoływania się na abuzywność klauzul związanych z niejasnym i jednostronnym sposobem określania kursu waluty, po jakim ma być dokonywana spłata, zawartych w umowach kredytowych, które podpisane i realizowane były jeszcze przed wejściem w życie tej nowelizacji. Tym samym spełnienie świadczenia, którego wysokość została określona na podstawie abuzywnych postanowień umownych, nie pozbawia tych postanowień cechy abuzywności ani nie sprawia, że ocena ich abuzywności staje się bezprzedmiotowa ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22). Zgodnie z aktualnym stanowiskiem judykatury postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych ( zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie ( zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05; z 29 sierpnia 2013 r., I CSK 660/12; z 30 września 2015 r., I CSK 800/14; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14; z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15).

Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego postanowienia umów kredytowych, pozostawiające bankom swobodę co do określenia wysokości kursu wymiany walut są uznawane za niedozwolone klauzule umowne w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. ( zob. np. wyroki z 22 stycznia 2016, I CSK 1049/14, OSNC 2016/11/134; z 8 września 2016 r. II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r. IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r. II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r. V CSK 559/17, z 27 lutego 2019 r. II CSK 19/18, z 4 kwietnia 2019 r. III CSK 159/17, OSP 2019/12/115; z 9 maja 2019 r. I CSK 242/18, z 29 października 2019 r. III CSK 159/17, OSNC 2020/7-8/64; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19, z 11 grudnia 2019 r. V CSK 382/18). W orzecznictwie dominuje przy tym pogląd, że klauzule dające bankom swobodę w ustalaniu kursu wymiany walut dla celu określenia wysokości kredytu i spłaty poszczególnych jego rat należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jaki sposób ograniczona ( zob. wyroki z 22 stycznia 2016 r. I CSK 1049/14, OSNC 2016/11/134; z 9 maja 2019 r. I CSK 242/18). W świetle najnowszego orzecznictwa Sądu Najwyższego klauzule umowne, regulujące przeliczenie na walutę obcą są co do zasady uznawane z określające główne świadczenia stron ( tak wyroki z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019/12/115; z 9 maja 2019 r. I CSK 242/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 29 października 2019 r. III CSK 159/17, OSNC 2020/7-8/64; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19, z 11 grudnia 2019 r. V CSK 382/18). Oznacza to, że klauzule te nie podlegają kontroli pod kątem abuzywności wyłącznie wówczas, gdy sformułowane zostały w sposób jednoznaczny. Takie rozwiązanie, wywodzące się z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę. W związku z tym zasada ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Interpretując art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 TSUE uznał, że "wymóg, zgodnie z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne" ( wyrok z 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 75; podobnie wyrok TSUE z 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 45). Jednoznaczność postanowienia umownego to możliwość ustalenia treści stosunku zobowiązaniowego przy wykorzystaniu zobiektywizowanego kryterium przeciętnego konsumenta. Nie chodzi więc jedynie o jednoznaczność językową, ponieważ postanowienia jednoznaczne mogą nie pozwalać na określenie treści zobowiązań, a w szczególności rozmiaru przyszłego świadczenia konsumenta ( uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2022 r., II CSKP 91/22). Do nieuzgodnionych indywidulanie postanowień nawiązuje art. 385 ^{( 1)} § 3 k.c. Zgodnie z nim nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Są to zatem postanowienia, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. O rzeczywistym wpływie można mówić wtedy, gdy konkretne postanowienia umowne zostały sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie, bądź też gdy postanowienia umowne były przedmiotem negocjacji pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą, a konsument miał realny wpływ na ich treść i zdawał sobie z tego faktu sprawę. Z rzeczywistym wpływem nie jest jednocześnie równoznaczny fakt, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia ( por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach: z dnia 25 lipca 2022 r., I ACa 1269/21 i z dnia 2 czerwca 2022 r., I ACa 807/21). Konsekwencją uznania za abuzywne zawartych w umowie klauzul waloryzacyjnych jest stan niezwiązania stron umowy postanowieniami je normującymi (art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c.).

W realiach przedmiotowej sprawy powód zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu indeksowanego do waluty CHF. W cytowanych powyżej postanowieniach Regulaminu zostały zawarte klauzule przeliczeniowe, które dawały bankowi możliwość jednostronnego kształtowania wysokości kursu przeliczenia, którego wysokość nie była znana w dacie zawarcia umowy. Nadto jej treść wskazuje, że w dacie zawarcia umowy kredytowej nie było możliwe ustalenie wysokości zobowiązania kredytowego, gdyż o tym decydowała data wypłaty kredytu. Umowa nie określała konkretnej kwoty zobowiązania w dacie jej zawarcia, co naruszało art. 69 ust. 1 pr.bank. Jak już powiedziano wcześniej w chwili obecnej w orzecznictwie wykształcił się pogląd, iż klauzule umowne, regulujące przeliczenie na walutę obcą są uznawane za określające główne świadczenia stron. Powód w dacie zawarcia umowy nie wiedział i obiektywnie nie mógł wiedzieć jaki jest rozmiar zaciągniętego kredytu. Co więcej, nie mógł wiedzieć jak będą kształtowały się poszczególne raty kapitałowo-odsetkowe. Wynikało to z faktu możliwości swobodnego i arbitralnego dyktowania przez pozwaną kursów walutowych, nawet oderwanych od realiów rynkowych. Zaznaczyć wypada przy tym, że nie chodzi o to, czy faktycznie takie przypadki miały miejsce, ale o potencjalną możliwość. Okoliczności faktycznie sprawy nie dawały podstawy do uznania, że warunki kredytu były indywidulanie uzgodnione z powodem. Pozwana nie obaliła tym samym domniemania wynikającego z art. 385 ¹ § 4 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego klauzule zawarte w § 2 pkt 12 (Tabela kursów), § 7 ust. 4 (wypłata kredytu) i § 9 ust. 2 pkt 1 (spłata kredytu) – Regulaminu kształtowały prawa powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając tym samym jego interesy. Klauzule dotyczące ustalenia kursu wypłaty kredytu oraz jego spłaty pozostawiały bankowi pełną swobodę decyzyjną. Godziły tym samym w interes powoda, gdyż nie pozwalały na jednoznaczne oszacowanie zaciągniętego zobowiązania zarówno w dacie zawarcia umowy, jak i na etapie jej wykonania. Wypada jednoznacznie i wprost powiedzieć, że ukształtowanie umowy kredytu o treści jaka miała miejsce w analizowanej sprawie prowadzi do wniosku, że powód o wysokości zaciągniętego kredytu i poziomie zadłużenia pozostającego do spłaty w ramach poszczególnych rat dowiadywał się post factum – na podstawie informacji udzielanej przez pozwaną i z rachunku bankowego, z którego bank podejmował poszczególne należności. Tak ukształtowana treść umowy w zakresie umówionych klauzul w sposób oczywisty i rażący naruszała dobre obyczaje, jakie powinny towarzyszyć zawieraniu umów kredytowych. Przypomnieć wypada, że bank jest instytucją zaufania publicznego, a zatem jego postępowanie nie może zmierzać do wykorzystania przewagi ekonomicznej nad kredytobiorcą, poprzez wprowadzenie niejasnych i nieweryfikowalnych zapisów kontraktowych, których ten nie rozumie i nie zna ich skutków.

W ocenie Sądu Apelacyjnego usunięcie klauzul zawartych w § 2 pkt 12 (Tabela kursów), § 7 ust. 4 (wypłata kredytu) i § 9 ust. 2 pkt 1 (spłata kredytu) – Regulaminu ex lege ze skutkiem na datę zawarcia umowy powoduje, że w łączącej strony umowie kredytu brak jest elementów konstrukcyjnych z art. 69 pr.bank. Eliminacja klauzul abuzywnych z umowy nie pozwala na wyliczenie – na podstawie kontraktowej – świadczenia, które powódka mają zwrócić pozwanej. Art. 385 ^{( 1)} § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego. Skoro abuzywne okazały się postanowienia określające główny przedmiot umowy to nie można uważać za ważny stosunek obligacyjny, w którym nie osiągnięto konsensusu co do essentialia negotii. Sąd nie jest władny uzupełniać luk powstałych po wyeliminowaniu tych klauzul. Stanowiłoby to niedopuszczalną konwersję umowy, zwłaszcza, że wprowadzanie w miejsce ustalanego przez pozwanego kursu kupna i sprzedaży CHF jakiegokolwiek innego miernika wartości (np. kursu średniego NBP) byłoby zbyt daleko idącą modyfikacją umowy. Wprowadzałoby do niej zupełnie nowy element. Zarówno art. 385 ^{( 1)} k.c., jak i żaden inny przepis prawa nie daje podstaw do zastąpienia abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej inną, a w szczególności taką, która określałaby inny sposób ustalenia kursu waluty waloryzacji. Jak przyjął TSUE w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 art. 16 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. Zbyt daleko idąca byłaby ingerencja sądu w treść zobowiązania przy braku w krajowym porządku prawnym wyraźnego przepisu dyspozytywnego, mogącego mieć zastosowanie na dzień zawarcia umowy. Nie zachodziła więc możliwość wypełnienia powstałej po wyeliminowaniu z umowy postanowień abuzywnych luki ani przepisem dyspozytywnym, ani na zasadzie analogii, czy zwyczaju. Jak przyjmuje się w orzecznictwie wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością na podstawie art. 58 § 1 k.c. ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3299/22 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22 i z dnia 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 65 k.c. wypadało zauważyć, że TSUE wyjaśnił, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron ( wyrok z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.). TSUE przypomniał, że w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieważności nieuczciwego warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w taki sposób, iż niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi krajowemu możliwość uzupełnienia tej umowy poprzez zmianę treści owego warunku ( wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C‑19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bank BPH pkt 67). Postanowienie uznane przez sąd za nieuczciwe nie powinno na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 być stosowane, a jego treść zmieniana ( wyrok TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A., pkt 70-71). Jedynie w wypadku, gdyby stwierdzenie

nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w związku z czym unieważnienie to skutkowałoby niejako ukaraniem konsumenta, sąd krajowy mógłby zastąpić ten warunek przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym ( zob. postanowienie TSUE z 4 lutego 2021 r., C‑321/20, CDT SA przeciwko MIMR i HRMM, pkt 43). Taki przypadek nie miał miejsca w analizowanej sprawie, a nadto powód konsekwentnie domagał się ustalenia nieważności umowy kredytu.

Mając na uwadze powyższe wywody apelacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zasądzając od pozwanej na rzecz powoda kwotę 4050 zł tytułem zastępstwa adwokackiego (§ 2 pkt 5 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).