Wyrok z 29 kwietnia 2025, sygn. I ACa 1476/22
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
Sygn. akt I ACa 1476/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 kwietnia 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:
|
Przewodniczący : |
SSA Tomasz Ślęzak |
|
Protokolant : |
Judyta Kołodziej |
po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2025 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwa D. H.
przeciwko (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) w W. Oddział (...) z siedzibą w W.
o ustalenie
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt I C 583/21
1) oddala apelację;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powódki 4 050 ( cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia, z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego.
|
SSA Tomasz Ślęzak |
I A Ca 1476/22
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2022 roku Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...), zawarta przez powódkę D. H. z (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce w W. 21 kwietnia 2008 r., jest nieważna i orzekł o kosztach procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 21.04.2008 r. powódka zawarła umowę kredytu hipotecznego z poprzednikiem prawnym pozwanego banku (...) w (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce w W., w kwocie 186.000 zł, indeksowanego kursem CHF na budowę domu systemem gospodarczym (§ 2 ust. 1 i 2 umowy). Spłata miała nastąpić w 276 ratach (§ 2 ust. 3 umowy). Kredyt indeksowany do waluty obcej, oprocentowany według stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata i spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli (§ 2 pkt. 2 regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez (...), dalej „regulamin”). Tabela- Tabela kursów walut obcych obowiązująca w Banku (§ 2 pkt 12) regulaminu; dalej „tabela”). Kredyt udzielany jest z złotych. Na wniosek Wnioskodawcy Bank udziela kredytu indeksowanego do waluty obcej (§ 4 ust. 1 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia wyrażane jest w walucie obcej i obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu (§ 7 ust. 4 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego (prowadzonego w złotych) według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego (ostatniego dnia roboczego, jeżeli dzień wymagalności przypada na dzień wolny od pracy) poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 2 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku w momencie realizacji dyspozycji (§ 13 ust. 7 regulaminu). Powódka podpisała oświadczenie, zgodnie z treścią którego zrezygnowała z zaciągnięcia kredytu w złotych i była świadoma ryzyka kursowego, wpływającego na wysokość rat i zobowiązania względem banku. Kredyt został wypłacony w PLN. Stosownie do aneksu nr (...) z 4.09.2012 r. spłata następowała w walucie CHF.
(informacja k. 45-61,108-115,180-200, umowa k. 19-23,129-131, aneks k. 24-27,140,141, regulamin k. 28-32,132-136, podsumowanie k. 247, wydruki k. 117-119,159,161,163,164,166-179,202-206,208-219, wniosek k. 121-123, oświadczenia k. 125,138, decyzja k. 127, zarządzenia z załącznikami k 143-157, zeznania świadka A. S. k. 258-262, powódka k. 295v,296, a także nagranie audio-video rozprawy)
Powódka w okresie od czerwca 2008 r. do marca 2021 r. uiściła łączne kwotę 212.912,80 zł. (zaświadczenia k. 33-41,62, historia operacji k. 42-44). Pismem z 29.01.2021 r. powódka wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 89.247,55 zł powołując się na zawarcie w umowie klauzul niedozwolonych (korespondencja k. 63-68).
W oparciu o te ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie i przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku następującą argumentację.
Na wstępie zaznaczył, że sposób oznaczenia pozwanej w pozwie, poprzez dopisanie Oddziału w Polsce, nie oznaczał, iż strona powodowa dochodziła roszczeń przeciwko oddziałowi, a nie spółce (k. 228). Z treści pozwu jasno wynika, że żądania zostały skierowane przeciwko spółce akcyjnej. Nie ulega też wątpliwości, że dopuszczalne było zawieranie umów kredytu indeksowanego kursem CHF zastrzegających spread walutowy, stanowiącego możliwy jego wariant stosownie do art. 353 1 k.c. w związku z art. 69 ustawy z 1997 r. Prawo bankowe (por. wyrok SN z 11.12.2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, wyrok SN z 22.01.2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134). W takiej sytuacji spread walutowy stanowi dodatkową, niesprzeczną z przepisami prawa, korzyść banku (por. wyrok SN z 14.07.2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79). Nie oznacza to jednak, że konkretne postanowienia umowne nie były wadliwe.
Analizując charakter kredytu, w literaturze rozróżnia się kredyty denominowane (kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej, a spłata kredytu następuje w walucie krajowej), indeksowane (kwota kredytu jest podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona po przeliczeniu według klauzuli umownej, a spłata kredytu następuje w walucie krajowej) i walutowe (kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i spłata również jest dokonywana w tej walucie); tylko też w tym ostatnim wypadku kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej (por. wyrok SA w Szczecinie z 11.02.2021 r., sygn. akt I ACa 646/20). Dla określenia zarazem charakteru umowy należy uwzględnić kryteria z art. 65 k.c., a więc zgodny zamiar stron i cel umowy. Nawet jednak zakwalifikowanie umowy jako walutowej (co w okolicznościach sprawy nie miało miejsca) nie eliminowałoby możliwości zastosowania sankcji związanych z abuzywnością klauzul dotyczących przeliczania kursu i ustalania wartości świadczeń (por. też cyt. wyrok SA w Szczecinie z 11.02.2021 r.).
Strony umowy mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, jednak jej treść lub cel nie mogą się sprzeciwiać właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 353 1 k.c.). Jeżeli umowa jest sprzeczna z powołanymi w tym przepisie ograniczeniami zasadniczo w takiej sytuacji sankcją jest nieważność czynności (art. 58 § 1 i 2 k.c.), choć przepis szczególny może przewidywać inne skutki. Wyjątkiem jest chociażby art. 385 1 § 1 k.c. Skutkiem zastosowania klauzuli niedozwolonej jest brak mocy wiążącej tego postanowienia od chwili zawarcia umowy lub związania stron wzorcem umownym. Zarazem przepis ten stanowi szczególne rozwiązanie w stosunku do art. 58 § 2 k.c. i w tego rodzaju sprawach na nim oprzeć należy rozstrzygnięcie. Konsekwencje jednak braku związania postanowieniami mogą być znacznie rozleglejsze. Skoro brak związania postanowieniami następuje ex lege i ex tunc, w konkretnym przypadku może dojść do podważenia natury stosunku prawnego (art. 353 1 k.c.), a w konsekwencji, wobec sprzeczności z ustawą, do uznania czynności za nieważną.
Na gruncie art. 385 1 § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Przez działanie wbrew dobrym obyczajom rozumie się wprowadzenie do wzorca klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron, co stanowi wykroczenie przeciw uznanym w społeczeństwie zasadom moralnym lub przyjętej w obrocie uczciwości, bez dostatecznego brania pod uwagę interesów konsumenta i bez przyznania mu z tego tytułu wyrównania, a rozsądna ocena wskazuje, że konsument nie zaakceptowałby w ramach negocjacji takiej klauzuli. Z kolei rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną, znaczną czy rażącą dysproporcję na jego niekorzyść praw i obowiązków wynikających z umowy, przy czym ustalenie, czy klauzula wzorca umowy powoduje taką nierównowagę, dokonane może być w szczególności przez porównanie sytuacji konsumenta w razie zastosowania tej klauzuli z sytuacją, w której byłby konsument, gdyby zastosowane zostały obowiązujące przepisy prawa. Kontrola sądowa realizowana jest przy uwzględnieniu okoliczności sprawy, a w szczególności, czy gdyby konsument miał wiedzę i pełną świadomość odnośnie do rzeczywistej treści i skutków tego postanowienia, to zgodziłby się na zawarcie umowy tej treści. Dodać należy, że uzgodnienie indywidualne oznacza realną możliwość współkształtowania treści konkretnego postanowienia.
Zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm waloryzacji określają główne świadczenie kredytobiorcy. Zasięg pojęcia głównych świadczeń stron, którym ustawodawca posłużył się w art. 385 1 § 1 k.c., nie może być utożsamiany z essentialia negotii stosunku prawnego; Sąd powinien zaś dokonać oceny in casu z uwzględnieniem wszystkich postanowień oraz celu zawieranej umowy. Oceniając skutki abuzywności postanowień umownych warto zauważyć, że art. 385 1 § 2 k.c. (stosownie do którego jeżeli postanowienie umowy zgodnie z jego § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie) został implementowany do porządku krajowego stosownie do Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L.1993.95.29). Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (art. 6 ust. 1). Obowiązywanie jednak umowy w dalszym ciągu, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych, jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, a nie jego kontrahenta (por. wyrok SN z 27.11.2019 r., II CSK 483/18, wyrok TSUE z 3.10.2019 r. C-260/18). Wskazanie zatem na niedozwolony charakter klauzuli umownej jest uprawnieniem konsumenta, w którego interesy zachowanie takiej klauzuli może godzić. Jednakże w określonych okolicznościach konsument - kredytobiorca może uznać, że jeżeli wyeliminowanie klauzuli niedozwolonej prowadziłoby do unieważnienia umowy, to woli on jej utrzymanie i jednocześnie utrzymanie w mocy całej umowy. Do sądu krajowego zaś należy, na podstawie prawa krajowego i zgodnie z prawem Unii Europejskiej, dokonanie oceny w zakresie kwalifikacji nieuczciwego charakteru postanowienia umownego oraz przedmiotu umowy, w celu ustalenia, czy możliwe jest utrzymanie w mocy umowy pozbawionej nieuczciwych postanowień. Jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych postanowień nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków i wtedy sąd powinien orzec jej unieważnienie. Jednocześnie, po raz kolejny wykluczono możliwość uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. W podobny sposób wypowiedział się SN w uchwale z 7.05.2021 r., III CZP 6/21) wskazując, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 1 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Od woli konsumenta zatem uzależnione jest podważenie klauzul, stosownie do art. 385 1 § 1 k.c., gdyż przepisy te służą jego ochronie.
Na ocenę abuzywności przedmiotowych klauzul nie miało także wpływu późniejsze wejście w życie ustawy z 29.07.2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2011.165.984). Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 jej przepisom nie podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze” pod warunkiem, iż zachowana została możliwość odwrócenia niekorzystnych skutków niedozwolonego postanowienia (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 14.03.2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) (...) Z.., pkt 45). Skutkiem sanowania klauzul abuzywnych jest wówczas także wyłączenie możliwości uznania umowy za nieważną z powodu tej (i tylko tej) abuzywności. Celem powołanej ustawy nie było jednak sanowanie wadliwości umów (kwestii tej przepisy nie obejmowały, podobnie jak rozliczeń w tym zakresie). Ustawa w zasadzie nie przewidywała też gotowych do zastosowania przepisów, które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu zmian umowy. Tymczasem owe konkretne rozwiązania mają być wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę (por. motyw 13 dyrektywy 93/13 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21.03.2013 r., w sprawie C-92/11, (...) przeciwko V. N.-W. e.V., pkt 26 i n.). Samo zaś umożliwienie spłaty bezpośrednio w walucie obcej ma sens w przypadku mechanizmu waloryzacji skonstruowanego prawidłowo, a z drugiej strony nie rozwiązuje problemu dotyczącego określenia kursu, po którym przeliczona została kwota kredytu oddawana do dyspozycji kredytobiorcy.
W tej sprawie powódka powoływała się na brak związania negowanymi klauzulami (k. 3v) wobec obciążenia wyłącznie jej ryzykiem kursowym (k. 9,233), braku należytej informacji o nim (k. 9), a zarazem arbitralnego wyznaczania kursu waluty (k. 5). Ponieważ decydująca dla oceny prawnej umowy była chwila jej zawarcia, w walucie polskiej wyrażona została kwota kredytu (§ 2 ust. 1 umowy- k. 19), prowizja (k. 19), jak też zabezpieczenie (§ 7 ust. 1 umowy), a wypłata kredytu, jak i początkowo spłata nastąpiła w PLN (k. 34-44,295v), analizowany kredyt nie miał charakteru walutowego (choć nawet w takim przypadku, jak wskazano, podlegałby ocenie w zakresie abuzywności klauzul). Powódka zaciągając kredyt działała jako konsument, co potwierdzały też określone w umowie cele kredytowe (§ 2 ust. 2- k. 19). Zarazem zgromadzony materiał dowodowy nie wskazywał w żaden sposób, by zawierając umowę przy wykorzystaniu zresztą wzorca, miała realny wpływ na treść kwestionowanych przez nią postanowień. Powódka przeczyła temu (k. 295v), a to pozwaną obciążał ciężar wykazania tej okoliczności (art. 385 1 § 4 k.c.), czemu nie sprostała.
Klauzule indeksacyjne określały główne świadczenia kredytobiorcy. Wyeliminowanie zaś z umowy negowanych postanowień umowy i regulaminu prowadzi do zniesienia mechanizmu indeksacji, a zarazem wyeliminowania ryzyka kursowego, immanentnie związanego z umową, na co zwracała uwagę też pozwana (k. 93v). Uznanie tych postanowień za określające świadczenia główne nie eliminowało jednak możliwości przeprowadzenia kontroli na tej podstawie, gdyż postanowienia umowne w tym zakresie nie zostały sformułowane jednoznacznie. Skoro kurs waluty ustalany był w tabeli kursowej arbitralnie przez bank, a czynniki, wpływające na wyznaczenie kursu, nie zostały sformułowane w sposób precyzyjny, obiektywnie sprawdzalny, pozwalający na zweryfikowanie ustalonego przez bank kursu, a nadto brak było mechanizmu pozwalającego na obronę przed stanowiskiem banku, powódka nie miała możliwości oszacowania wysokości obciążających ją w przyszłości świadczeń. Co istotne, mechanizm waloryzacji kursem CHF wykorzystywano w umowie do przeliczenia nie tylko kapitału wypłacanego kredytu i spłat, ale też w przypadku wcześniejszej spłaty. Nie sposób uznać, by opisane reguły, uniemożliwiające weryfikację ustalanego kursu, były do zaakceptowania przez konsumenta w drodze indywidualnych negocjacji, czy też, by zapisy takie były adekwatne do minimalnych wymogów równouprawnienia stron w ramach stosunku cywilnego lub zasad lojalności kontraktowej. Oceny tej nie zmieniają oświadczenia kredytobiorcy dotyczące świadomości ryzyka kursowego (k. 125,138), zwłaszcza że zawarte były we wzorcach i miały charakter ogólny. W tym względzie należy też uwzględnić okoliczności sprawy w sposób kompleksowy. Powódka zeznała, że zawierając umowę była informowana o korzyściach, jakie wynikają z zaciągnięcia takiego kredytu i stabilności waluty (k. 295v). Zarazem nie przedstawiono jej należytej informacji o skutkach zastosowania kursu sprzedaży i kupna, czy mechanizmie ustalenia kursu waluty. Stanowiska tego nie podważa fakt zatrudnienia powódki w banku (k. 296). Jak wynikało z jej zeznań, nie zajmowała się produktami kredytowymi. W tamtym też czasie nie prowadziła działalności gospodarczej. Wysoce nieprawdopodobnym jest, by w przypadku rzetelnego wyjaśnienia przez bank rzeczywistego ryzyka racjonalny kredytobiorca zdecydował się na kredyt obejmujący mechanizm wiążący spłatę z kursem waluty obcej, zwłaszcza w tak długiej perspektywie czasowej. Problemem było też, poza obiektywnym ryzykiem, także arbitralne kształtowanie kursu waluty. Skoro postanowienia te godziły w sposób zasadniczy w równowagę kontraktową stron, umożliwiając bankowi chociażby kompensowanie ograniczonych wpływów z innych segmentów działalności banku, były one abuzywne.
Usunięcie z umowy zawartej przez strony niedozwolonych postanowień uniemożliwia dalsze obowiązywanie umowy. Wyłączenie bowiem mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do gotówkowego kursu kupna franka czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu udzielonego w złotych kredytobiorcy. W efekcie odpada realizacja funkcji umowy o kredyt w złotych waloryzowany kursem franka. Bez tych mechanizmów nie da się też określić wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako równowartości raty w walucie obcej, czy salda zobowiązań wobec banku w przypadku przewalutowania kredytu. Wobec braku możliwości dalszego funkcjonowania umowy bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu waloryzacji kredytu, będących istotnymi elementami umowy, umowa była nieważna w oparciu o art. 58 § 1 k.c.
Strona powodowa została pouczona o konsekwencjach nieważności umowy (k. 295). Działając też przez profesjonalnego pełnomocnika, oświadczyła, że zna konsekwencje związane z dochodzonym roszczeniem i je akceptuje.
Opisany wyżej niejednoznaczny mechanizm, uniemożliwiający stanowcze, weryfikowalne i obiektywne ustalenie zadłużenia, czy wysokości dokonywanych spłat, sprzeciwiał się treści art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (ustawa z 29.08.1997 r.; Dz.U.2002.72.665) i obowiązkowi określenia kwoty kredytu i zasad spłaty (czy to kwotowo, czy też poprzez wprowadzenie weryfikowalnych i obiektywnych mechanizmów), a zatem ustawie (art. 58 § 1 k.c.). Nie znajduje podstaw zastąpienie treści klauzuli kursem średnim NBP (358 § 2 k.c.; k. 87,96). Jak zaznaczono wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie, także przy wykorzystaniu przepisów krajowych o charakterze ogólnym. Nadto przepis art. 358 § 2 k.c. został wprowadzony dopiero ustawą z 23.10.2008 r., a więc po zawarciu umowy (k. 19). Nie sposób stosować go więc do zdarzeń prawnych zaistniałych przed jego wejściem w życie. Nadto intencją wprowadzenia tego przepisu było zasadniczo zmniejszenie ryzyka kursowego w działalności gospodarczej. Ponieważ przepisy art. 385 i n. k.c. służą ochronie interesów konsumentów, wypełnianie powstałych luk w umowie tym przepisem nie znajduje uzasadnienia. Przepis umożliwiający zastąpienie abuzywnego postanowienia powinien być rezultatem należytego wyważenia interesów stron. Nie spełnia tych kryteriów powołany przepis, którego wprowadzenie do systemu nie było zresztą związane z usunięciem nieprawidłowości dotyczących kredytów waloryzowanych. Nie chodzi bowiem o zastosowanie jakiegokolwiek mechanizmu, pozwalającego na obiektywne ustalenie kursu waluty, ale takiego rozwiązania, które uwzględnia interesy obu stron. Wreszcie art. 358 § 2 k.c. wskazuje na określenie kursu, w braku innego zastrzeżenia, według kursu średniego NBP. Zarazem umowa stron, poprzez regulamin, odwołuje się do kursu kupna i sprzedaży waluty. Wprowadzenie zatem do stosunku stron rozwiązania z art. 358 § 2 k.c. oznaczałoby tożsame określenie obu kursów, z natury umowy różnych, co wymagałoby w istocie jej zmiany. Takie zaś działania były, jak wskazano, nieuprawnione. Dodatkowo problemem analizowanej umowy, poza samym mechanizmem ustalenia kursu, było obarczenie powódki ryzykiem walutowym, bez należytego jej poinformowania o jego istocie, zakresie i prawdopodobieństwie wystąpienia, zwłaszcza w dłuższej perspektywie czasowej.
Powódka, w ramach roszczenia głównego, domagała się ustalenia nieważności umowy, zgodnie z art. 189 k.p.c. (k. 295). Uwzględniając okres, na jaki została zawarta umowa, wykazała interes prawny, gdyż tylko takie rozstrzygnięcie wyeliminuje wątpliwości dotyczące jej zobowiązań na przyszłość.
W apelacji od tego wyroku pozwany bank zarzucił:
1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 327 1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., w zw. z art. z art. 386 § 4 k.p.c. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób wewnętrznie sprzeczny i niepełny,
- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie wszechstronnej oceny materiału dowodowego oraz dokonanie ustaleń sprzecznych z treścią materiału dowodowego i niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w ustaleniu nieważności umowy kredytu,
- art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy prawo bankowe oraz art. 65 k.c.
poprzez przyjęcie, że konstrukcja indeksacji przyjęta w umowie zawartej ze stroną powodową została ukształtowana w sposób uniemożliwiający określenie kwoty kredytu i zasad spłaty, co prowadzi do nieważności umowy w całości,
- art. 385 1 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) (dalej "Dyrektywa 93/13") poprzez nieuwzględnienie w niniejszej sprawie skutków wyodrębnienia w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej klauzul ryzyka walutowego, dotyczących stricte zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (dalej określane jako "klauzule ryzyka walutowego") oraz klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów walutowych (dalej określane jako "klauzule spreadowe") oraz przyjęcie, że wszelkie obecne w umowie klauzule odwołujące się do waluty obcej określają główne świadczenia stron w ramach łączącej strony umowy o kredyt hipoteczny,
- art. 65 k.c. i art. 69 Prawa bankowego poprzez błędne przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne dotyczące wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów walutowych (klauzule spreadowe) określają główne świadczenia stron umowy kredytu,
- art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i zrozumiały,
- art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia umowne dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne;
- art. 56 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich,
art. 385 1 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13,
- art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., o zmianie ustawy - prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 prawa bankowego i art. 75b prawa bankowego poprzez pominięcie skutków aneksu z dnia 10 września 2012 r. zawartego do umowy.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty, pozwany wniósł o zmianę wyroku w całości poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych ewentualnie, z ostrożności procesowej, z uwagi na nierozpoznanie przez Sąd istoty sprawy spowodowane sporządzeniem uzasadnienia w sposób uniemożliwiający kontrolę instancyjną motywów, które legły u podstaw uzasadnienia wyroku wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że wbrew argumentom apelacji towarzyszącym pierwszemu jej zarzutowi - naruszenia art. 327 1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., Sąd Okręgowy sporządził uzasadnienie zaskarżonego wyroku w sposób odpowiadający wymogom wymienionych przepisów. Zawiera ono wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i wymienia dowody na podstawie których stan faktyczny został ustalony oraz wyjaśnienie przyczyny pominięcia dowodu z opinii biegłego. Zawiera także wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.
Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Sąd pierwszej instancji nie naruszył reguł oceny dowodów zawartych w tym przepisie, na podstawie której poczynione zostały ustalenia faktyczne w tej sprawie. Apelacja w tym zakresie zmierza w istocie do podważenia ustaleń Sądu, w tym tych z których wynika, że powódka nie wiedziała w jaki sposób, w oparciu o jaką metodologię ustalania kursów waluty, obliczane jest kwota kredytu która ma być wypłacona saldo kredytu oraz rata spłaty kredytu. Nie poinformowano jej o ryzyku kursowym, tabelach kursowych banku i mechanizmie ich ustalania oraz jaką pełni rolę waluta obca w umowie, za to zapewniono go że frank szwajcarski stanowi pewną i stabilną walutę, a przedmiotowy kredyt jest bezpiecznym rozwiązaniem. Nie wskazano również historycznych kursów CHF ani nie pouczono o fakcie, że wahania kursu franka będą wpływać na saldo zadłużenia. Powódka działała w pełnym zaufaniu do banku, przyjmując że umowa została przygotowana kompleksowo i prawidłowo. Nie negocjowała warunków umowy, ponieważ nie wiedziała o takiej możliwości.
Ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji zarówno w tych kwestiach, jak i w pozostałym zakresie są prawidłowe i Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne.
Nie jest również uzasadniony, kluczowy z punktu widzenia rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, zarzut apelacji naruszenia art. 189 k.p.c. O interesie prawnym w rozumieniu tego przepisu można mówić wówczas, gdy występuje stan niepewności co do istnienia prawa lub stosunku prawnego, a wynik postępowania doprowadzi do usunięcia tej niejasności i zapewni powodom ochronę ich prawnie chronionych interesów. Dotyczy to również, jak w tej sprawie, ochrony przez samo ustalenie nieistnienia stosunku prawnego. Interes prawny należy bowiem rozumieć szeroko, z uwzględnieniem także ogólnej sytuacji prawnej powoda ocenianej w płaszczyźnie zarówno obecnych, jak i przyszłych ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych z jego udziałem. W tej sprawie niepewność co do sytuacji prawnej powódki podnoszącej zarzut nieważności umowy jako sprzecznej z ustawą nie została usunięta wraz z wejściem w życie 26 sierpnia 2011 r. tzw. ustawy antyspreadowej (ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2011 r., Nr 165 poz. 984). Dlatego powódka ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytowej z powodu nieważności tej umowy. Dopiero bowiem rozstrzygniecie żądania stwierdzenia nieistnienia stosunku prawnego i nieważności umowy usuwa stan niepewności w zakresie obowiązywania umowy na przyszłość.
Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty apelacji naruszenia wymienionych w niej przepisów prawa materialnego, zarówno przepisów prawa bankowego, prawa europejskiego jak i przepisów kodeksu cywilnego. Zarzuty te dotyczą w istocie fundamentalnego w tej sprawie, ale także w sprawach tego rodzaju dotyczących tzw. kredytów frankowych sporu: czy waloryzacja takiego kredytu i rat kredytowych w oparciu o tabele kursowe banku wynika z niedozwolonych postanowień umowy, a w razie gdy postanowienia te są abuzywne, jakie to ma znaczenie dla ważności umowy i możliwości oraz sposobu jej wykonywania.
W tym zakresie Sąd Apelacyjny, uznając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji za prawidłowe, o czym była mowa wyżej, podziela także ocenę prawną tych ustaleń dokonaną przez ten Sąd, który zasadnie stwierdził abuzywność postanowień indeksacyjnych zawartych w umowie kredytowej o którą chodzi w tej sprawie i w konsekwencji stwierdził nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z tej umowy, jej nieważność co prowadziło do uwzględnienia żądania zapłaty.
Umowa kredytu, zgodnie z art. 69 prawa bankowego, określa wysokość udzielonego kredytu, walutę kredytu, warunki na jakich został udzielony, zasady jego zwrotu, zasady oprocentowania i jego zmiany oraz terminy spłaty. Zobowiązanie kredytobiorcy, w tej sprawie także konsumenta, wobec banku może być wyrażone w sposób kwotowy albo też poprzez zastosowanie obiektywnie weryfikowalnego mechanizmu waloryzacji, w tym indeksacji walutą obcą, także kursem franka szwajcarskiego. Zastosowanie walutowych klauzul indeksacyjnych powinno opierać się na takim ich sformułowaniu, aby zmienność kursu waluty obcej została wyznaczona przez element zewnętrzny i możliwie obiektywny w stosunku do stron umowy. Zastosowanie indeksacji walutowej jest dopuszczalne co do zasady i nie narusza ani zasady nominalizmu z art. 358 1 k.c., ani też zasady swobody umów z art. 353 1 k.c., jeżeli pozwala na określenie koniecznych przedmiotowo postanowień umowy kredytowej, określonych w art. 69 prawa bankowego. Sporządzenie umowy zgodnie z tymi przepisami wymaga więc zastosowania takiego mechanizmu na etapie określania kursu CHF na potrzeby ustalenia każdej kolejnej raty, który byłby niezależny od arbitralnych decyzji kredytodawcy, aby kredytobiorca z góry mógł ustalić poziom, do którego ponosi ryzyko związane ze skorzystaniem z takiego kredytu w konkretnym banku, oferującym znane z góry warunki ustalania wysokości rat kapitałowych, rzutujących automatycznie na wysokość faktycznie spłacanego oprocentowania. Kredytobiorca musi takie zapisy zaakceptować, mimo że nie jest w stanie z góry przewidzieć kwotowego wymiaru poszczególnych rat. Zgodnie z art. 385 1 § 1 k.c. badanie łączącej konsumenta z przedsiębiorcą umowy celem ustalenia, czy zawarte w niej postanowienia mają charakter niedozwolony (abuzywny) dopuszczalne jest tylko w odniesieniu do tych postanowień, które nie zostały z konsumentem indywidualnie uzgodnione. Kontroli poddawane są te postanowienia, które nie określają głównych świadczeń stron. Gdy natomiast postanowienie określa główne świadczenia stron, przesłanką dopuszczalności jego kontroli jest (poza brakiem indywidualnego uzgodnienia z konsumentem) stwierdzenie, że nie zostało ono sformułowane w sposób jednoznaczny.
Zgodnie z art. 385 1 § 3 k.c. nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. W okolicznościach tej sprawy bank posłużył się przy zawieraniu umowy wzorcem umowy, a zatem zgodnie z art. 385 1 § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie z klientem spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Tymczasem, jak wynika z ustaleń Sądu Okręgowego, kwestie dotyczące sposobu waloryzacji mające następnie swe odzwierciedlenie w kwestionowanych postanowieniach umowy nie były uzgodnione z powódką. To obowiązkiem przedsiębiorcy dokonującego czynności z konsumentem jest podjąć takie działania, aby w sposób jasny, przystępny, zrozumiały i wszechstronny wyjaśnić mu wszelkie niezbędne kwestie i przekazać informacje mające istotne znaczenia dla przyszłej umowy. Rolą pozwanego banku było wyjaśnienie powódce zasad na jakich będzie ustalany kurs waluty obcej, w szczególności zaś poinformowanie o tym, że kursy te będą ustalane przez bank, w jaki sposób i na jakich zasadach. Bank nie pouczył jej, wbrew argumentom apelacji, o skutkach zawarcia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz o zagrożeniach z tego wynikających. Umowa zawierała odesłanie do tabeli kursów, bez innych zastrzeżeń dotyczących ich zasad jej ustalania, także w zakresie odmienności kursów kupna, sprzedaży. Nawet jeśli w dacie zawierania umowy kurs sprzedaży CHF wobec złotego był znany czy też dostępny, to nie oznacza, że w kolejnych dniach przypadających na następne miesiące i lata zakładanego przez strony wykonywania umowy, realizacja której została rozłożona na wiele lat, powódka tego kursu znać nie mogła, a jego ustalenie pozostawione było wyłącznie bankowi. Dostępność kursu walut w dacie zawierania umowy wynikała z obowiązku nałożonego na banki na podstawie art. 111 ust. 1 pkt. 4 prawa bankowego. Na ustalanie kursu walut powódka natomiast nie miała żadnego wpływu. Tylko pozwany bank na mocy umowy był jednostronnie upoważniony do określenia wysokości zobowiązania powódki, a więc na wysokość rat kapitałowo-odsetkowych. Umowa nie zawierała zapisów wyjaśniających obiektywny sposób ustalenia kursów z tabeli. Bank reagując na zjawiska rynkowe, ustalał wysokość rat przy zastosowaniu swoich tabel w sposób dowolny.
Istotne jest również to, że oceny postanowień umowy pod kątem jej abuzywności dokonuje się z na dzień zawarcia umowy, a nie przez pryzmat czasu jej wykonywania, co wprost wynika z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 roku (III CZP 29/17).
Biorąc pod uwagę te ogólne kryteria, Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że postanowienia umowy, dotyczące szeroko pojętej indeksacji, są abuzywne ( art. 385 1 § 1 k.c.), a cała umowa już w dacie jej zawarcia kształtowała prawa i obowiązki powódki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interesy i jest w związku z tym nieważna.
Nie jest przy tym możliwe utrzymanie umowy w mocy i jej dalsze wykonywanie przy wyeliminowaniu spornych postanowień umowy. Wprawdzie zgodnie z art. 385 1 § 2 k.c. jeżeli niedozwolone postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie, to jednak dla dalszego obowiązywania umowy niezbędna byłaby wola powódki, a w tej sprawie konsekwentnie domagała się uznania umowy za nieważną. Również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, na gruncie dyrektywy 93/13/EWG, w szczególności jej art. 6 ust. 1 nie pozostawia tu wątpliwości. W wyroku TSUE z 3 października 2019 r., C - 260/18 Trybunał wskazał, że „art. 6 ust. 1 powołanej dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej (…), przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy”. Eliminacja spornych postanowień umowy ze względu na abuzywność klauzul waloryzacyjnych, które służyły ustaleniu kursu franka szwajcarskiego na potrzeby wypłaty kredytu oraz ustalenia wysokości raty kapitałowo-odsetkowej wpływa na zmianę głównego przedmiotu umowy z tej przyczyny, że klauzule dotyczą głównych zobowiązań powodów jako kredytobiorców, związanych ze spłacaniem rat w ich kapitałowej części oraz ustaleniem pozostałej do zapłacenia części kapitału kredytu. Ewentualne wyeliminowanie wskazanych klauzul nie może pozwalać na utrzymanie umowy nie tylko dlatego, że chodzi o główne świadczenia, bez których charakter umowy nie mógłby zostać zachowany, lecz również z tej przyczyny, że bez tych klauzul jej wykonywanie w pozostałym zakresie w ogóle nie byłoby możliwe na podstawie tej umowy bez zasadniczej zmiany jej charakteru prawnego. W sytuacji, gdy stosowanie samego mechanizmu indeksacji kredytu do franka szwajcarskiego, a nawet znanego w dacie jej zawarcia kursu kupna i sprzedaży tej waluty, po którym kredyt wyrażony w walucie polskiej został przeliczony na franka szwajcarskiego, nie stanowiło samo w sobie, niedozwolonego postanowienia umownego, eliminacja klauzul dotyczących zastosowania kursu z tabeli banku wyłączała by wykonywanie takiej umowy ze względu na niemożliwość zgodnego z jej treścią ustalenia wysokości rat.
W wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r. (sygn. akt C - 154/15, C - 307/15, C - 308/15) Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wypowiadając się co do skutków uznania klauzuli umownej za niedozwoloną (nieuczciwą) stwierdził, że zadaniem sądu krajowego jest wyłącznie wykluczenie stosowania nieuczciwego warunku umownego w taki sposób, aby nie wywoływał on wiążącego skutku dla konsumenta. Winno się zatem doprowadzić do takiej sytuacji prawnej konsumenta, jaka miałaby miejsce wówczas, gdyby tego warunku nigdy nie było. Sąd nie jest natomiast władny dokonać zmiany treści tego warunku. Także z powołanym już wcześniej wyroku z 3 października 2019 r., C - 260/18, TSUE jednoznacznie uznał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnianiu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze tylko ogólnym przewidujących, że skutki wyrażone w treści takiej czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozycyjnych lub przepisów mających zastosowanie jeżeli strony wyrażą na to zgodę.
Dlatego przyjąć należy, że w razie uznania za abuzywne postanowień waloryzacyjnych umowy i ich eliminacji, art. 6 ust. 1 dyrektywy nie pozwala na zastąpienie kursu sprzedaży z tabeli banku zastrzeżonego w umowie, żadnym innym kursem notowania franka szwajcarskiego do złotego, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP, czy jakimkolwiek innym. Konsekwencją takiego stanowiska musi więc być uznanie nieważności takiej umowy ex tunc nie tylko dlatego, że abuzywne postanowienie podlega eliminacji bez możliwości wprowadzenia w to miejsce innego podobnego mechanizmu, ale też dlatego że, jak już wyżej wskazano, zachodzi niemożność wykonywania, a tym samym rozliczenia takiej umowy, spowodowana wyeliminowaniem klauzuli niezbędnej do określenia wysokości podstawowego zobowiązania kredytobiorcy, czyli wysokości zadłużenia wyrażonego we frankach po uruchomieniu kredytu, a następnie wysokości raty kredytowej. Dlatego zachodziła konieczność ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy o którą chodzi w tej sprawie.
Z tych względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację, o kosztach postępowania apelacyjnego orzekając w oparciu o przepisy art. 98 § 1, 1 1, 3 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, zmienionego rozporządzeniem z dnia 3 października 2016 r (Dz. U. 2016, poz. 1667).
SSA Tomasz Ślęzak