Wyrok z 11 czerwca 2025, sygn. II AKa 109/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 czerwca 2025 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie:

Przewodniczący sędzia SA Jerzy Skorupka (spr.)

Sędziowie: SA Jarosław Mazurek

SSO del. do SA Kazimierz Leżak

Protokolant: Wiktoria Dąbrowicz

przy udziale prokuratora Prokuratury (...) Beaty Kociubińskiej-Lorenc

po rozpoznaniu 11 czerwca 2025 r.

sprawy wnioskodawczyń G. B. i W. S.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie

na skutek apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyń r.pr. K. Z. (1)

od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu

z dnia 19 grudnia 2024 r. sygn. akt III Ko 247/24

I.  na podstawie art. 105 § 1 i 2 k.p.k. prostuje oczywistą omyłkę pisarską w wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 19 grudnia 2024 r. sygnatura akt III Ko 247/24, w ten sposób, że w miejsce nieprawidłowo wpisanego imienia i nazwiska wnioskodawczyni „V. S.” wpisuje prawidłowe imię i nazwisko „W. S.”;

II.  utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok;

III.  stwierdza, że koszty postępowania ponosi Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 19 grudnia 2024 r., III Ko 247/24:

I.  na podstawie art. 8 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni G. B. kwotę 100.645,12 zł (sto tysięcy sześćset czterdzieści pięć złotych i dwanaście gr) tytułem uzupełniającego odszkodowania oraz kwotę 172.262,56 zł (sto siedemdziesiąt dwa tysiące dwieście sześćdziesiąt dwa złote i pięćdziesiąt sześć gr) tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia za pozbawienie wolności P. B. na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu III Wydział Karny z dnia 27 grudnia 1982 r. sygn. akt III K 196/82, ponad łączną kwotę 31.778,50 zł, zasądzoną postanowieniem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu III Wydział Karny z dnia 24 kwietnia 1996 r. sygn. akt III Ko 129/95, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

II.  na podstawie art. 8 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni V. S. kwotę 100.645,12 zł (sto tysięcy sześćset czterdzieści pięć złotych i dwanaście gr) tytułem uzupełniającego odszkodowania oraz kwotę 172.262,56 zł (sto siedemdziesiąt dwa tysiące dwieście sześćdziesiąt dwa złote i pięćdziesiąt sześć gr) tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia za pozbawienie wolności P. B. na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu III Wydział Karny z dnia 27 grudnia 1982 r. sygn. akt III K 196/82, ponad łączną kwotę 31.778,50 zł, zasądzoną postanowieniem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu III Wydział Karny z dnia 24 kwietnia 1996 r. sygn. akt III Ko 129/95, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

III.  oddalił dalej idące żądanie wnioskodawców.

Wyrok zaskarżyła pełnomocnik wnioskodawczyń K. Z. (1) w części dotyczącej oddalenia żądania ponad kwotę 344.525,12 zł (punkt III) oraz co do punktów I i II w zakresie odsetek ustawowych, zarzucając:

1.  obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 KPK przez dowolną ocenę dowodów i uznanie, że podejmowanie działalności niepodległościowej przez P. B. nie wywołało wyższej skali represji stosowanej przez organy państwa;

2.  obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 410 KPK, art. 167 KPK i art. 191 KPK przez pominięcie części okoliczności ujawnionych na rozprawie głównej, które miały wpływ na wymiar krzywd doznanych przez pokrzywdzonego, wynikających z niedostrzeżonych dokumentów historycznych i dokumentów dotyczących leczenia pokrzywdzonego, warunków bytowych panujących w więzieniu, stosowania wobec niego znęcania psychicznego i poniżających metod przesłuchań;

3.  obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 167 KPK w zw. z art. 193§1 i 2 KPK przez ich niezastosowanie i odstąpienie od dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej, celem ustalenia, czy izolacja pokrzywdzonego miała wpływ na utratę zdrowia;

4.  błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść i skutkował ustaleniem, że brak jest podstaw do przyjęcia, że skutkiem aresztowania i uwięzienia pokrzywdzonego była wyższa skala represji;

5.  obrazę prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 i 4 ustawy lutowej i art. 445§1 i 2 KC oraz art. 448 KC przez błędną wykładnię zawężającą pojęcie zadośćuczynienia, co doprowadziło do rażąco niesprawiedliwego orzeczenia;

6.  obrazę prawa materialnego, tj. art. 481§1 KC przez jego niezastosowanie i nieprzyznanie odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, pomimo że takie żądanie zostało złożone.

We wniosku odwoławczym skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie żądań co do zadośćuczynienia w pełnym zakresie, zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 344.525,12 zł uzupełniającego zadośćuczynienia, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zważył co następuje.

Apelacja jest niezasadna. W rozpoznawanej sprawie sąd pierwszej instancji ustalił, że w trakcie pobytów w zakładach karnych P. B. był wielokrotnie zmuszany przez funkcjonariuszy SB do ujawnienia, gdzie znajdują się ukryte przez niego pieniądze (...). Był bity, zamykany w małym pomieszczeniu bez powietrza. Warunki sanitarne były bardzo złe. W Zakładzie Karnym w B., P. B. był uczestnikiem kilku głodówek z uwagi na ciągłe szykany, bardzo złe warunki bytowe, brak prądu i kanalizacji. W wyniku złych warunków bytowych, a także stosowanych kar i represji pogarszał się stan jego zdrowia fizycznego i psychicznego. W nocy z 13 na 14 maja 1984 r. P. B. targnął się na swoje życie przecinając sobie brzuch i uszkadzając jelita. Początkowo był leczony w szpitalu więziennym w B., a następnie w O.. W dniu 22 maja 1984 r. został przewieziony do Kliniki (...) w W. w ciężkim stanie ogólnym. W dniu 29 czerwca 1984 r. został wypisany ze szpitala do domu ze względu na zespół depresyjny spowodowany długotrwałym przebywaniem w izolacji (s. 6 i 7 uzasadnienia wyroku).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że P. B. uzyskał od Skarbu Państwa zadośćuczynienie i odszkodowanie na podstawie orzeczenia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z 24.04.1996 r., III Ko 129/95, „które należało obecnie urealnić do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia” (s. 12 uzasadnienia wyroku). Wymieniony sąd uznał za słuszne odniesienie wysokości odszkodowania należnego za okres pozbawienia wolności P. B. i pobytu w szpitalu do wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Ponieważ zasądzona kwota odszkodowania odnosiła się do wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, sąd zwaloryzował zasądzone odszkodowanie przyznając wnioskodawczyniom 117.970,40 zł. Sąd ustalił, że szkodę stanowiła utrata pełnego wynagrodzenia, a nie jego połowy i uwzględnił ten fakt przy ustalaniu wysokości należnego odszkodowania, jak również koszty wynagrodzenia obrońców P. B. oraz poniesione przez niego koszty procesu karnego. W efekcie, sąd zasądził odszkodowanie w wysokości po 100.645,12 zł.

Ustalając wysokość zadośćuczynienia, sąd uwzględnił stopień intensywnych cierpień fizycznych i psychicznych doznanych przez P. B., jakie wynikały z wyczerpującego fizycznie i psychicznie śledztwa, stosowanych wobec niego kar, warunków bytowych i socjalnych odbywania kary pozbawienia wolności oraz nieodwracalne skutki psychiczne i dolegliwości, które negatywnie odbiły się na nim (s. 26 uzasadnienia wyroku). Zdaniem wymienionego sądu, wszystkie ustalone okoliczności, łącznie z targnięciem się na swoje życie, pozostawały w bezpośrednim związku z niesłusznym skazaniem i pozbawieniem wolności (s. 26 uzasadnienia wyroku). Z tych powodów, sąd ustalił wysokość zadośćuczynienia za każdy miesiąc pozbawienia wolności w związku z wykonywana przez P. B. karą i tymczasowym aresztowaniem na 25.000 zł. (s. 27 uzasadnienia wyroku).

Sąd pierwszej instancji uznał, że żądanie zadośćuczynienia ponad wyliczoną kwotę jest wygórowane. Zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie w pełni uwzględnia szkodę i krzywdę poniesioną przez P. B. w związku z represjami, jakimi był poddany przez ówczesne władze w postaci tymczasowego aresztowania i wykonania kary pozbawienia wolności (s. 29 uzasadnienia wyroku).

W apelacji podnosi się, że sąd pominął dowody z zeznań i dokumentów wskazujące na istnienie choroby więziennej i objawów wskazujących na trwały uszczerbek na zdrowiu wynikający z uwięzienia P. B.. Twierdzi się, że sąd powinien mieć na uwadze, że wobec P. B. było prowadzone intensywne zastraszanie i bicie, które miały wpływ na jego zdrowie psychiczne (s. 6 apelacji). Cierpienia, których doznał P. B. były efektem represji w miejscu izolacji, w postaci wielokrotnego zakładania kajdanek i kaftanu bezpieczeństwa, kneblowania ust, używania gazu łzawiącego, uderzania i kopania po ciele, ogłuszania, szarpania, polewania na spacerniaku strumieniem wody, umieszczania w celi izolacyjnej bez okna i wentylacji, grożenia śmiercią, pozbawienia odwiedzin i korespondencji (s. 7 apelacji).

Zważyć zatem należy, że stosownie do przepisu art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne skazanie na podstawie art. 552§1 KPK, czy art. 487§1 KPK z 1969 r., nie stanowi przeszkody do zasądzenia dodatkowego odszkodowania i zadośćuczynienia za związane z niesłusznym skazaniem represje, jeżeli miały one związek z działalnością osoby represjonowanej na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (zob. wyr. SA we Wrocławiu z 5.04.2012 r., II AKa 83/12; wyr. SA we Wrocławiu z 8.07.2010 r., II AKz 190/10; wyr. SA we Wrocławiu z 16.10.2008 r., II AKa 250/08; post. SA we (...).02.2009 r., II AKz 655/08). Ustalenie tej okoliczności uzasadnia ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie, gdyż osoby represjonowane po 31 grudnia 1956 r. nabyły uprawnienia do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych za działalność niepodległościową dopiero od 18 listopada 2007 r., tj. z dniem wejścia w życie noweli z 19 września 2007 r. (zob. wyr. SN z 27.08.2015 r., III KK 256/15).

Szczególny charakter roszczeń przyznanych ustawą lutową wynika stąd, że wiążą one szkodę i krzywdę osoby niesłusznie skazanej z okolicznością, że doszło do tego na skutek prowadzenia działalności niepodległościowej. Ustalenie tego faktu przemawia za ponownym merytorycznym rozpoznaniem sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie, wcześniej prawomocnie rozstrzygniętej. Prowadzenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego musi być ustalone tak samo, jak wina oskarżonego w każdej sprawie karnej. Wymieniony fakt ma być ustalony na podstawie dowodów, a nie wiedzy historycznej. Niedopuszczalne są jakiekolwiek domniemania, domysły czy hipotezy dotyczące prowadzenia rzeczonej działalności przez osobę dotkniętą represjami, gdyż mogły one wiązać się z prowadzeniem innej działalności niż wymagana przez cytowaną ustawę. Dlatego w każdej sprawie wymagane jest precyzyjne ustalenie, że odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikają z wydania lub wykonania orzeczenia albo decyzji (art. 8 ust. 1 ustawy) związanych z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenia wydanego z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydanego za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom (art. 1 ust. 1 ustawy).

W rozpoznawanej sprawie nie ma takiego ustalenia. Sąd meriti nie ustalił, że represje, których doznał P. B. miały związek z prowadzeniem przez niego walki niepodległościowej. Nawet, jeżeli uznać, że wymieniony fakt ma charakter notoryjny, to sąd nie ustalił, że z powodu prowadzenia rzeczonej działalności P. B. doznał dodatkowych cierpień i krzywd, które nie zostały uwzględnione w pierwotnym orzeczeniu o przyznaniu odszkodowania i zadośćuczynienia.

Zamiast dokonania wymienionych ustaleń, sąd zwaloryzował zasądzone prawomocnie odszkodowanie i zadośćuczynienie, co w świetle przepisu art. 8 ust. 4 cytowanej ustawy jest niedopuszczalne. Wymieniony przepis nie zezwala na waloryzację prawomocnie zasądzonych rekompensat na podstawie art. 487§1 KK z 1969 r. bądź art. 552§1 KK. Powtórzyć należy, że wymieniony przepis stanowi podstawę do przyznania dodatkowego odszkodowania i zadośćuczynienia, jeżeli szkoda lub krzywda wynikały z prowadzenia działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

W rozpoznawanej sprawie sąd postąpił jak Zakład Ubezpieczeń Społecznych, gdyż uznał, że po czterdziestu latach należy zwaloryzować prawomocnie zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie, przyznając wnioskodawcom stosowną rekompensatę. Okoliczność, że w odczuciu wnioskodawców przyznane kilkadziesiąt lat wcześniej odszkodowanie i zadośćuczynienie straciło na wartości, nie daje zaś podstaw do ich podwyższenia oraz ponownego rozpoznania sprawy prawomocnie rozstrzygniętej i zakończonej (zob. post. SN z 8.07.2005 r., WZ 53/05; post. SA w K. z 19.01.1994 r., II AKz 295/93). Karygodne jest zatem zachowanie prokuratora, który nie zaskarżył przedmiotowej decyzji sądu.

Orzeczenia zawarte w punktach I i II zaskarżonego wyroku są prawomocne, gdyż nie zostały zaskarżone przez żadną ze stron. Odnośnie do tych orzeczeń, w apelacji podniesiono jedynie zarzut dotyczący wadliwego zasądzenia odsetek ustawowych, a nie odsetek za opóźnienie. Z tych względów, sąd odwoławczy nie mógł zmienić zaskarżonego orzeczenia w wymienionym zakresie. W takim stanie rzeczy, bezprzedmiotowe są zarzuty sformułowane w punktach od 1 do 5. Wymienione zarzuty podlegałyby ocenie, gdyby w apelacji zaskarżono orzeczenia z punktów I i II wyroku. Jeżeli skarżąca akceptuje ustalenia sądu pierwszej instancji, z których nie wynika, że P. B. poniósł szkodę i doznał krzywd, które miały wynikać z prowadzonej przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a nie zostały uwzględnione w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z 24.04.1996 r., III Ko 129/95, to bezprzedmiotowe jest domaganie dokonania takich ustaleń w części oddalającej żądanie wnioskodawców (punkt III wyroku). Niezasadny jest ostatni zarzut, gdyż odsetki ustawowe zostały zasądzone prawidłowo.

Z wymienionych względów, orzeczono jak na wstępie.

Jarosław Mazurek

Jerzy Skorupka

Kazimierz Leżak