sygn. III AUa 1003/24 10 lipca 2025 Sąd Apelacyjny w Poznaniu

Wyrok z 10 lipca 2025, sygn. III AUa 1003/24

Data orzeczenia 10 lipca 2025

Sąd Sąd Apelacyjny w Poznaniu

Wydział III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Przewodniczący Sędzia Wiesława Stachowiak

Tagi

#Sąd Apelacyjny w Poznaniu #III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych #wyrok

Podstawa prawna

art. 98 kpc art. 219 kpc art. 233 kpc art. 386 kpc art. 477 kpc

Sygn. akt III AUa 1003/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak

Protokolant: Beata Tonak

po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy E. S. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P.

o rekompensatę

na skutek apelacji E. S. (1)

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 13 sierpnia 2024 r. sygn. akt VII U 139/24

1. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznaje odwołującemu E. S. (1) prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach;

2. zasądza od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. na rzecz odwołującego E. S. (1) kwotę 270 zł wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1¹ k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Wiesława Stachowiak

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 listopada 2023 roku, o znaku (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P., po rozpatrzeniu wniosku z dnia 31 października 2023 roku, odmówił E. S. (1) prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, ponieważ nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach, i to wskazując jako podstawę prawną art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656). W uzasadnieniu decyzji organ rentowy zaznaczył, że E. S. (1) składając wniosek z dnia 31 października 2023 roku nie przedłożył żadnych dokumentów na podstawie których możliwe byłoby przyznanie mu rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Jednocześnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że prawo do uzyskania rekompensaty, na podstawie ustawy o emeryturach pomostowych, mają osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku, które:

- przed 1 stycznia 2009 roku – w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wykonywały prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przez okres wynoszący co najmniej 15 lat,

- nie mają ustalonego prawa do emerytury na podstawie art. 46 w zw. z art. 32 lub 39, art. 50, art. 50a lub 50e albo art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela, lub też art. 3 ust. 1 lub 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku o zmianie ustawy o emeryturach lub rentach z FUS oraz ustawy – Karta Nauczyciela, jak również nie mają ustalonego prawa do emerytury pomostowej.

Ww. sprawa zarejestrowana została pod sygn. akt VII U 139/24.

Decyzją z dnia 18 stycznia 2024 roku, o znaku (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P., po rozpatrzeniu wniosku z dnia 31 października 2023 roku, odmówił E. S. (1) prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, i to wskazując jako podstawę prawną art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237. Poz. 1656). W uzasadnieniu decyzji organ rentowy zaznaczył, że E. S. (1) nie udowodnił wymaganych 15 lat pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze, ponieważ po przeanalizowaniu przedłożonej dodatkowej dokumentacji do stażu pracy w szczególnych warunkach Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaliczył okres zatrudnienia w Zakładzie Produkcyjno-Handlowym (...) w wymiarze 12 lat i 29 dni. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał również, że prawo do uzyskania rekompensaty, na podstawie ustawy o emeryturach pomostowych, mają osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku, które:

- nie mają ustalonego prawa do emerytury na podstawie art. 46 w zw. z art. 32 lub 39, art. 50, art. 50a lub 50e albo art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela, lub też art. 3 ust. 1 lub 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku o zmienia ustawy o emeryturach lub rentach z FUS oraz ustawy – Karta Nauczyciela, jak również nie mają ustalonego prawa do emerytury pomostowej.

W konsekwencji w związku z brakiem wymaganych 15 lat pracy w warunkach szczególnych Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił E. S. (1) prawa do rekompensaty, jednocześnie uchylając decyzję z dnia 22 listopada 2023 roku.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył E. S. (1), działając w swoim imieniu, z zachowaniem wymaganego trybu i przepisanego terminu, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej zmianę poprzez uznanie, że przytoczone przez niego okresy pracy są okresami pracy w warunkach szczególnych i w rezultacie przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze od dnia założenia wniosku o to świadczenie, jak również o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Odwołujący się nie zgodził się z zaliczeniem przez pozwany organ rentowy jedynie okresu jego zatrudnienia w Zakładzie Produkcyjno-Handlowym (...) w wymiarze 12 lat i 29 dni, wskazując, że niesłusznie nie zaliczono mu okresu zatrudnienia w (...) w G..

Jednocześnie odwołujący się wniósł o zobowiązanie następcy prawnego (...) w G. do wydania mu świadectwa pracy w warunkach szczególnych, wskazując, że następcą prawnym ww. zakładu jest (...) sp. z o.o. z siedzibą w G..

Sprawa zarejestrowana została pod sygn. akt VIII U 261/24.

Zarządzeniem z dnia 5 czerwca 2024 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt VIII U 261/24, Sąd Okręgowy na podstawie art. 219 k.p.c. połączył ww. sprawę ze sprawą zarejestrowaną pod sygn. akt VII U 139/24 celem łącznego prowadzenia i rozstrzygnięcia.

W dalszym toku sprawy strony podtrzymały doczasowe stanowiska w sprawie, przy czym na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2024 roku odwołujący się wniósł o ustalenie, że pracował w warunkach szczególnych w (...) w G. w okresie od 10 maja 1977 roku do 27 stycznia 1986 roku.

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2024r., sygn. akt VII U 139/24, Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił odwołanie.

Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

E. S. (1) urodził się dnia (...), z zawodu jest tokarzem.

W okresie od dnia 1 września 1973 roku do 31 sierpnia 1976 roku odwołujący się odbywał naukę zawodu tokarza w Zakładzie (...) w G. na podstawie umowy o naukę zawodu.

W dniu 19 czerwca 1976 roku odwołujący się ukończył zasadniczą szkołę zawodową uzyskując zawód tokarza.

Następnie, od dnia 1 września 1976 roku odwołujący się został zatrudniony w Zakładzie (...) w G. na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony (po nauce zawodu) na stanowisku ślusarza remontowego.

Pismem z dnia 14 marca 1977 roku odwołujący się zwrócił się do Dyrekcji Fabryki (...) w G. o zatrudnienie go na stanowisku tokarza.

Na podstawie umowy o pracę z dnia 10 maja 1977 roku odwołujący się został zatrudniony na stanowisku operatora, i to od 10 maja 1977 roku. Pracę tę wykonywał do czasu powołania go do pełnienia służby wojskowej.

W okresie od 24 października 1980 roku do 11 czerwca 1982 roku odwołujący się pełnił zasadniczą służbę wojskową.

Po powrocie z wojska odwołujący się zawarł z Fabryką (...) w G. w dniu 1 lipca 1982 roku umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony w wymiarze całego etatu na stanowisku operatora z określeniem miejsca pracy – W-22 oraz daty rozpoczęcia pracy – 1 lipca 1982 roku.

Z dniem 1 sierpnia 1982 roku odwołującemu się powierzono stanowisko operatora wielomaszynowego.

We wniosku z dnia 29 lipca 1983 roku o awans i przeszeregowanie dla odwołującego się jego przełożony J. S. wskazał m.in., że: odwołujący się „Jest pracownikiem sumiennym – dokładnym. Potrafi pracować na kilku stanowiskach pracy”.

Z dniem 1 sierpnia 1983 roku odwołującemu się powierzono stanowisko szlifierza wałków i otworów, które to stanowisko odwołujący się piastował do dnia 27 stycznia 1986 roku. W tym czasie odwołujący się pracował na szlifierkach kłowych i bezkłowych na mokro. Ściernica przez cały czas rozpylała biały pył. Zagęszczenie pyłów było dla szlifierzy znacznie wyższe, stąd praca przez nich świadczona była pracą w warunkach szczególnych. W tym okresie odwołujący się codziennie, w wymiarze po 8 godzin, wykonując pracę w systemie 3-zmianowym pracował jako szlifierz.

W zakładzie nie było osobnego pomieszczenia wydzielonego tylko dla szlifierzy. Zakład zajmował się produkcją elementów i podzespołów do samochodów L., S. i W.. Na terenie zakładu znajdowały się różne urządzenia i maszyny, w tym w szczególności wiertarki, frezarki, w tym frezarki do nacinania zębów, tokarki, w tym tokarki wielowrzecionowe.

Z dniem 28 stycznia 1986 roku przeniesiono odwołującego się z zakładu W-22 do zakładu W-23 – od tego czasu w zakładzie W-23 odwołujący się, na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, w wymiarze pełnego etatu wykonywał prace na stanowisku tokarza.

Odwołujący się korzystał w czasie zatrudnienia w (...) w G. z urlopów bezpłatnych w okresie od 3 sierpnia 1992 roku do 14 sierpnia 1992 roku, w dniu 23 października 1992 roku oraz w dniu 2 grudnia 1992 roku.

W świadectwie pracy z dnia 29 października 1993 roku (...) nie zawarł informacji, aby odwołujący się świadczył pracę w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze.

Odwołujący się, pozostając zatrudnionym w PHU (...), wykonywał prace odpowiednie dla określonych stanowisk kolejno przez niego zajmowanych – tj.: ślusarza remontowego (od 1 września 1976 roku), operatora (od 10 maja 1977 roku do wojska), ponownie operatora (od 1 lipca do 31 lipca 1982 roku), operatora wielomaszynowego (od 1 sierpnia 1982 roku do 31 lipca 1983 roku) i tokarza (od 28 stycznia 1986 roku oraz wcześniej w takcie nauki zawodu).

W (...) na stanowisku szlifierza, a następnie brygadzisty zatrudniony był również Z. L., który z tytułu pracy na stanowisku szlifierza otrzymał świadectwo pracy ze wskazaniem, że była to praca w szczególnych warunkach. Jako brygadzista zatrudniony był również A. B., który wykonywał w (...) pracę na stanowisku tokarza. Nadto wspólnie z odwołującym A. B. był wysłany przez pracodawcę na kurs celem nabycia umiejętności pracy na szlifierce, bulardzie i grezonie.

W okresie od 7 października 1994 roku do 16 listopada 2023 roku odwołujący się pozostawał zatrudniony w pełnym wymiarze godzin w Zakładzie Produkcyjno-Handlowym (...) z siedzibą w G. kolejno na stanowiskach: tokarza; szlifierza, krajacza metali tarczą ścierną, szlifowanie wyrobów i narzędzi metalowych; tokarz brygadzista oraz szlifierz – z organizowaniem procesu technologicznego.

W świadectwie pracy z dnia 16 listopada 2023 roku Zakład Produkcyjno-Handlowy (...) z siedzibą w G. zawarł informację, że w okresie od 27 lutego 1996 roku do 31 marca 2008 roku odwołujący się wykonywał pracę w warunkach szczególnych i o szczególnym charakterze na stanowisku szlifierza, krajacza metali tarczą ścierną, szlifowanie wyrobów i narzędzi metalowych, która zgodnie z wykazem A dział III poz. 78 pkt 1 stanowiącym zał. nr 1 do zarządzenia ministerstwa budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach pracy.

Ubezpieczony E. S. (1) w dniu 31 października 2023 roku wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie mu prawa do emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Składając wniosek nie udowodnił wykonywania pracy w warunkach szczególnych, co wiązało się z wydaniem przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. decyzji z dnia 22 listopada 2023 roku, o znaku (...), w której odmówiono mu prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Decyzją z dnia 22 listopada 2023 roku przyznano mu prawo do emerytury z urzędu od dnia 6 listopada 2023 roku, tj. od osiągnięcia przez odwołującego się wieku emerytalnego. Jednocześnie organ rentowy decyzją z dnia 22 listopada 2023 roku odmówił prawa do wnioskowanego świadczenia prawo do rekompensaty, ponieważ nie zaliczył odwołującemu się żadnego okresu do stażu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

W dniu 20 listopada 2023 roku ubezpieczony uzupełnił wniosek o przyznanie mu rekompensaty za pracę w warunkach szczególnych.

Po ponownej analizie sprawy i złożonej do odwołania dokumentacji organ rentowy zaliczył do stażu pracy odwołującego się w warunkach szczególnych okres zatrudnienia w Z. P.H. (...) w G. od 27 lutego 1996 roku do 31 marca 2008 roku.

Łącznie uwzględniony staż pracy w warunkach szczególnych wyniósł 12 lat i 29 dni.

Zważywszy na powyższe decyzją z dnia 18 stycznia 2024 roku, o znaku (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. uchylił decyzję z dnia 22 listopada 2023 roku i odmówił odwołującemu się prawa do rekompensaty przy uwzględnieniu stażu pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 12 lat i 29 dni (a zatem mniej niż wymagane 15 lat).

Organ rentowy nie zaliczył do stażu pracy w warunkach szczególnych okresu zatrudnienia odwołującego się od dnia 10 maja 1977 roku do 31 października 1993 roku – w (...) w G..

Pismem z dnia 12 stycznia 2024 roku, skierowanym do odwołującego się, (...) sp. z o.o. w G. wskazało, że na podstawie analizy akt osobowych nie może wystawić świadectwa pracy odwołującemu się w warunkach szczególnych z uwagi na brak dokumentacji potwierdzającej ten fakt. Odwołujący się w latach 1977-1993 wykonywał jak wskazano prace: operatora, operatora wielomaszynowego, szlifierza wałków i otworów oraz tokarza.

Odwołanie decyzji z dnia 22 listopada 2023 roku o znaku (...) oraz od decyzji z dnia 18 stycznia 2024 roku, o znaku (...) jest przedmiotem niniejszego postępowania.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy pozwany organ rentowy miał podstawy odmówić odwołującemu się E. S. (1) prawa do rekompensaty. W niniejszej sprawie należało zatem ustalić w pierwszej kolejności, czy ubezpieczony E. S. (1) spełnił ex lege warunki do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze.

Okresem spornym pracy w szczególnych warunkach, w przypadku odwołującego się E. S. (1), jest okres pracy w (...) w G. przypadający od dnia 10 maja 1977 roku do 27 stycznia 1986 roku.

Sąd Okręgowy wskazał, że E. S. (1), na potwierdzenie wykonywania pracy w warunkach szczególnych w (...) w G. zaoferował dowód z przesłuchania świadków – współpracowników A. B. i Z. L.. Nadto, Sąd Okręgowy przeprowadził także dowód z dokumentacji zawartej w aktach ZUS oraz dokumentacji pracowniczej odwołującego się.

Z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, że E. S. (1) w okresie zatrudnienia w (...) z siedzibą w G. w okresie od 10 maja 1977 roku do 27 stycznia 1986 roku, tylko w wąskim okresie czasu - przypadającym od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku - wykonywał pracę jako szlifierz wałków i otworów, przy czym praca ta była szkodliwa dla zdrowia, z uwagi na biały pył, resztki metali oraz dym olejowy pochodzący z chłodzenia maszyn. W pozostałym okresie czasu zatrudnienia odwołujący się odpowiednio piastował i wykonywał obowiązki zawodowe na innych stanowiskach: operatora, operatora wielomaszynowego, oraz tokarza – co koresponduje z dokumentacją osobowo-płacową odwołującego się – tj. m.in. umowami o pracę, aneksami do tych umów dotyczącymi zmian w zakresie zajmowanego przez niego stanowiska, jak i z wypełnianymi przez odwołującego się kwestionariuszami osobowymi.

Nie ulega zatem wątpliwości, że odwołujący się poza okresem uwzględnionym już przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych – tj. 12 lat i 29 dni pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych w (...) w G. dodatkowo - w okresie od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku - wykonywał w prace w warunkach szczególnych w (...) z siedzibą w G., który to okres również winien być mu zaliczony. Odwołujący się przyznał bowiem wyraźnie, że od dnia 28 stycznia 1986 roku przeniesiony został do zakładu W23, gdzie piastował już stanowisko tokarza. Jednocześnie nie sposób uznać za pracę w warunkach szczególnych tych okresów pracy odwołującego się, gdy wykonywał on prace na stanowisku operatora, operatora wielomaszynowego oraz tokarza. Pobocznie Sąd wziął pod uwagę, że świadkowi Z. L. został uwzględniony przez pracodawcę (...) z siedzibą w G. okres wykonywania pracy w warunkach szczególnych odnoszący się do okresu, gdy świadczył on pracę jako szlifierz. Jednocześnie bez znaczenia pozostają szerokie umiejętności i predyspozycje odwołującego się, który uchodził za pracownika dokładnego i wszechstronnego. Okoliczność, że ubezpieczony mógł pracować na różnych maszynach nie przemawia za przyjęciem, że przez cały okres spornego zatrudnienia świadczył pracę w warunkach szkodliwych. Nawet jeśli odwołujący się świadcząc pracę na stanowiskach operatora, operatora wielomaszynowego oraz tokarza również wykonywał obowiązki szlifierza, w tam szlifierza wałków i otworów, to skoro jednoznaczną miarą nie można określić w jakim wymiarze odwołujący się wykonywał stricte prace operatora, operatora wielomaszynowego, oraz tokarza, a w jakim szlifierza wałków i otworów, to tym samym w ramach okresu spornego mógł zostać zaliczony odwołującemu się jedynie okres zatrudnienia od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku.

Okres zatrudnienia odwołującego się w (...) w G. od 27 lutego 1996 roku do 31 marca 2008 roku w wymiarze 12 lat i 29 dni oraz okres zatrudnienia odwołującego się w (...) z siedzibą w G. od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku uzasadnia konstatację, że odwołujący się nie spełnia okresu ponad 15 lat pracy w warunkach szczególnych na dzień 31 grudnia 2008 roku.

Konkludując, powyższe zaliczone odwołującemu się ww. okresy nawet hipotetycznie nie uprawniają odwołującego się do przyznania mu tzw. wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, albowiem tym bardziej na dzień 31 grudnia 1998 roku odwołujący się nie spełnia wymogu 15 lat pracy w warunkach szkodliwych lub o szczególnym charakterze.

Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił odwołanie złożone przez E. S. (1), o czym orzekł na podstawie powołanych przepisów prawa materialnego i art. 477¹⁴ § 1 k.p.c. jak w sentencji wyroku.

Apelację od powyższego wyroku złożył odwołujący, w całości, zarzucając:

1. naruszenia prawa materialnego art. 184 w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w wyniku przyjęcia, że praca wykonywana przez odwołującego w spornym okresie nie odpowiada pracy w warunkach szczególnych, w sytuacji gdy główną przesłanką do uznania określonej pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach nie jest tożsamość nazwy stanowiska pracy lub branży, w której ta praca była wykonywana, z literalnym brzmieniem nazw prac podanych w wykazie A rozporządzenia, lecz to, czy na ubezpieczonego, w trakcie wykonywania przez niego pracy, oddziaływały te same szkodliwe czynniki, których zaistnienie warunkuje uznanie danej pracy za pracę wykonywaną w warunkach szczególnych, podczas gdy brak przeszkód, aby zaliczyć pracę wykonywaną przez E. S. (1) jako pracę w warunkach szczególnych;

2. naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez:

a) uznanie, że oświadczenie kierownika (...) J. S. (przełożonego odwołującego) wskazuje niejako, że E. S. (1) nie wykonywał pracy szlifierza, w tym szlifierza wałków i otworów, podczas gdy oświadczenie o umiejętności pracy E. S. (1) na kilku stanowiskach pracy nie zaprzecza temu, że odwołujący wykonywał pracy na stanowisku szlifierza, w tym szlifierza wałków i otworów;

b) uznanie, że zeznania Z. L. i A. B. nie korespondują z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach osobowo-płacowych, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że opis stanowiska pracy nie korespondował z wykonywanymi czynnościami pracowniczymi.

Wobec powyższego apelujący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania i przyznanie E. S. (1) prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego i przyznaniem odwołującemu E. S. (2) prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Wskazać należy, że postępowanie apelacyjne, jakkolwiek jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednakże zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że sąd odwoławczy posiada swobodę jurysdykcyjną i kompetencję do ponownej samodzielnej oceny materiału procesowego, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Merytoryczny charakter orzekania sądu drugiej instancji polega więc na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, a więc dokonać subsumcji. Z tego też względu sąd ten może, a jeżeli je dostrzeże - powinien, naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd pierwszej instancji i to niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w apelacji, jeśli tylko mieszczą się w granicach zaskarżenia (wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 roku w sprawie o sygn. III CKN 812/98, Lex nr 40504).

Mając powyższe na uwadze i oceniając ponownie materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz dokonując jego subsumcji do przepisów prawa, Sąd Apelacyjny uznał za zasadną zmianę zaskarżonego wyroku i przyznanie odwołującemu prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczył tego, czy odwołujący ma prawo do rekompensaty, a w szczególności czy spełnił warunek 15 lat pracy w warunkach szczególnych. Okresem spornym pracy w szczególnych warunkach był okres pracy odwołującego w (...) w G. przypadający od dnia 10 maja 1977 roku do 27 stycznia 1986 roku.

Na wstępie przypomnieć należy, że rekompensata przewidziana w art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych jest formą odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów obowiązujących przed 2009 r. dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Analiza przepisów warunkujących prawo do emerytury pomostowej prowadzi do wniosku, że rekompensata przysługuje tym pracownikom, którzy osiągnęli co najmniej 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ale nie nabyli prawa do emerytury pomostowej z powodu nieuznania ich pracy za wykonywaną w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

Dla skutecznego ubiegania się o prawo do omawianej rekompensaty konieczne jest zatem wykazanie, iż ubezpieczony do dnia 1 stycznia 1999 r. osiągnął 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach, przy jednoczesnym braku możliwości uzyskania prawa do emerytury pomostowej lub prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na skutek zmiany stanu prawnego wprowadzonego ustawą o emeryturach pomostowych. Celem rekompensaty jest bowiem zapewnienie pracownikom uzyskania swoistego odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury w wieku wcześniejszym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, jak również emerytury pomostowej. W taki sposób istotę rekompensaty określa zresztą sam ustawodawca, definiując ją w art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych, jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej

Zauważyć należy, że aby praca mogła być uznana za pracę w szczególnych warunkach musi być wykonywana na stanowisku określonym w wykazie A lub B, stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 Nr 8, poz. 43 ze zm.). Zgodnie z § 4 ust. 1 ww. rozporządzenia pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

1) osiągnął wiek emerytalny, wynoszący 60 lat dla mężczyzn, oraz

2) ma wymagany okres zatrudnienia (zgodnie z § 3 rozporządzenia – 25 lat dla mężczyzn), w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Kwestią sporną było ustalenie, czy odwołujący ma prawo do rekompensaty, a w szczególności czy spełnił warunek 15 lat pracy w warunkach szczególnych. Okresem spornym był okres zatrudnienia w (...) w G. przypadający od dnia 10 maja 1977 roku do 27 stycznia 1986 roku.

Sąd Okręgowy przyjął, że odwołujący się poza okresem uwzględnionym już przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych – tj. 12 lat i 29 dni pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych w (...) w G. dodatkowo - w okresie od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku - wykonywał w prace w warunkach szczególnych w (...) z siedzibą w G., który to okres również winien być mu zaliczony. W tym okresie odwołujący wykonywał pracę jako szlifierz wałków i otworów, przy czym praca ta była szkodliwa dla zdrowia, z uwagi na biały pył, resztki metali oraz dym olejowy pochodzący z chłodzenia maszyn.

Należy tutaj przywołać wykaz A „Prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego”, stanowiący załącznik nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym, który w dziale III „W hutnictwie i przemyśle metalowym” poz. 47 jako prace w szczególnych warunkach wymienia „prace przy produkcji ubocznej metali i chemikalii, tj. prace przy produkcji talu, proszków metali i niemetali oraz wyrobów spiekanych z tych proszków”. Analogicznie w wykazie A stanowiącym załącznik nr 1 do zarządzenia nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego (DZ. Urz. MG. 1985r., nr 1 poz. 1) w dziale III zatytułowanym ,, w hutnictwie i przemyśle metalowym” pod poz.78 w pkt 6 wymieniono stanowisko szlifierza, krajacza metali tarczą ścierną.

Zdaniem Sądu Okręgowego okres zatrudnienia odwołującego się w (...) w G. od 27 lutego 1996 roku do 31 marca 2008 roku w wymiarze 12 lat i 29 dni oraz okres zatrudnienia odwołującego się w (...) z siedzibą w G. od 1 sierpnia 1983 roku do 27 stycznia 1986 roku w wymiarze 2 lata 5 miesięcy i 27 dni uzasadnia konstatację, że odwołujący się nie spełnia warunku 15 lat pracy w warunkach szczególnych na dzień 31 grudnia 2008 roku ( suma ww. okresów to 14 lat 6 miesięcy i 26 dni). Zdaniem Sądu Okręgowego nawet zaliczenie ww. okresów nie uprawnia do przyznania odwołującemu wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, albowiem tym bardziej na dzień 31 grudnia 1998 roku odwołujący się nie spełnia wymogu 15 lat pracy w warunkach szkodliwych lub o szczególnym charakterze.

Tymczasem, w ocenie Sądu Apelacyjnego, powyższe stanowisko jest nieuprawnione o tyle, że odwołujący wykonywał pracę w szczególnych warunkach także w okresie od 1.07.1982r. do 31.07.1983r., co powoduje, że wraz z ww. okresami już zaliczonymi przez Sąd Okręgowy, spełnia on warunek 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

Należy zauważyć, że w postępowaniu sądowym w sprawach dotyczących odwołań od decyzji ZUS, nie obowiązują ograniczenia dowodowe takie jak w postępowaniu administracyjnym przed organem rentowym, stąd okres pracy w warunkach szczególnych może zostać wykazany również za pomocą dowodu z zeznań świadków, czy też także innych dokumentów, nie będących świadectwem pracy w warunkach szczególnych.

Wobec powyższego Sąd I instancji dokonując kontroli ustaleń organu rentowego, mając do dyspozycji materiał zgromadzony w aktach organu rentowego oraz w postępowaniu przed sądem, powinien oprzeć swe ustalenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zbadać prawidłowość wydanej decyzji przez pryzmat żądania zawartego we wniosku i odwołaniu ubezpieczonego, którego celem było uzyskanie rekompensaty.

Sąd Apelacyjny ponownie oceniając materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, zgodnie z regułami wynikającymi z art. 233 § 1 k.p.c., poczynił odmienne, aniżeli Sąd Okręgowy ustalenia, uznając, że odwołujący wykonywał pracę w szczególnych warunkach także w okresie od 1.07.1982r. do 31.07.1983r. Sąd Apelacyjny analizując dokumenty zawarte w aktach osobowych odwołującego, wskazuje, że z pisma z 1.08.1982r. wynika, ze z dniem 1.08.1982r. powierzono odwołującemu obowiązki operatora wielomaszynowego, z kategorią zaszeregowania 6. Z kolei w piśmie z dnia 31.07.1983r. wskazano, że od dnia 1.08.1983r. obowiązki służbowe odwołującego pozostają bez zmian (szlifierz wałków) z kategorią zaszeregowania 7.

W świadectwie pracy odwołującego z (...) z 29.10.1993r. wymieniono tylko stanowiska operator i tokarz. Natomiast umowa o pracę z 1.07.1982r. wskazuje, że z dniem 1.07.1982r. (po powrocie z wojska) powierzono odwołującemu obowiązki operatora.

Powyższe dokumenty (w szczególności pismo z 31.07.1983r.) wskazują, że stanowisko odwołującego pozostawało bez zmian (szlifierz wałków). Dokumenty te oraz zeznania przesłuchanych w sprawie świadków potwierdzają, że także przed datą 1.08.1983r. (tj. od 1.07.1982r.) odwołujący pracował jako szlifierz wałków. Co prawda Sąd Apelacyjny przyznaje, że brak dokumentu jednoznacznie pozwalającego ustalić z jaką datą odwołujący objął stanowisko szlifierza wałków, ale w tym zakresie należy uwzględnić zeznania świadków zatrudnionych w spornym okresie wspólnie z odwołującym. Świadek Z. L. (szlifierz a następnie brygadzista), potwierdził, że odwołujący pracował na szlifierkach i zajmował się tylko i wyłącznie szlifowaniem. Podobnie świadek A. B. (brygadzista, mistrz zmianowy) zeznał, że odwołujący został skierowany do pracy na szlifierni, gdyż był osobą odpowiedzialną i dokładną. Także odwołujący zeznał, że po wojsku (tj. od 1.07.1982r.) pracował tylko na szlifierce. Zajmował się pracą na szlifierkach kłowych i bezkłowych na mokro. Podczas tej pracy ściernica cały czas rozpylała biały pył, opiłki metali. Odwołujący pracował na hali bez wyciągów wentylacyjnych, w warunkach szkodliwych, w hałasie, narażeniu na pył. Powyższe zeznania wskazują, że odwołujący także przed datą 1.08.1983r. (tj. od 1.07.1982r.) pracował jako szlifierz wałków.

Konkludując – w oparciu o całokształt zgromadzonych w sprawie dowodów - Sąd Apelacyjny przyjął, że odwołujący po wojsku został zatrudniony od 1.07.1982r. na Wydziale W-22 w (...) w G. na stanowisku operator, ale faktycznie wykonywał obowiązki szlifierza. W konsekwencji odwołujący wykonywał pracę w szczególnych warunkach także w okresie od 1.07.1982r. do 31.07.1983r., co powoduje, że wraz z powołanymi wyżej okresami już zaliczonymi przez Sąd Okręgowy, spełnia on warunek 15 lat pracy w warunkach szczególnych.

Zaliczenie wyżej opisanych spornych okresów do stażu pracy w warunkach szczególnych, wraz z okresami już uwzględnionymi, pozwoli na uzyskanie wymaganego okresu co najmniej 15 lat pracy w warunkach szczególnych, a w konsekwencji spełnienie spornej przesłanki prawa do rekompensaty.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał odwołującemu E. S. (1) prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Jednocześnie postanowieniem z dnia 28 lipca 2025 r. Sąd dokonał sprostowania omyłki pisarskiej dotyczącej imienia odwołującego, zawartego w sentencji wyroku, w ten sposób, że w miejsce imienia (...) wpisał imię (...).

Wiesława Stachowiak