Wyrok z 3 marca 2026, sygn. I ACa 2664/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Roman Dziczek

Protokolant: Magdalena Kołakowska

po rozpoznaniu w dniu 3 marca 2026 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) S.A. z siedzibą w G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Agencji Uzbrojenia

o zapłatę

na skutek apelacji strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie

z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt XXV C 3502/20

I.  zmienia zaskarżony wyrok:

- w punkcie pierwszym częściowo w ten sposób, że zasądza od Skarbu Państwa - Agencji Uzbrojenia na rzecz (...) S.A. z siedzibą w G. kwotę 472 500 zł (czterysta siedemdziesiąt dwa tysiące pięćset złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 marca 2018 r. do dnia zapłaty,

- w punkcie trzecim w ten sposób, że zasądza od Skarbu Państwa - Agencji Uzbrojenia na rzecz (...) S.A. z siedzibą w G. kwotę 29 539 zł (dwadzieścia dziewięć tysięcy pięćset trzydzieści dziewięć złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie po upływie 7 dnia od dnia wydania niniejszego wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu;

II.  oddala apelację w pozostałym zakresie;

III.  zasądza od Skarbu Państwa - Agencji Uzbrojenia na rzecz (...) S.A. z siedzibą w G. kwotę 27 725 zł (dwadzieścia siedem tysięcy siedemset dwadzieścia pięć złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Roman Dziczek

Sygn. akt I ACa 2664/23

UZASADNIENIE

Powód (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w G. pozwem z dnia 3 czerwca 2020 r. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Inspektoratu Uzbrojenia kwoty 535.261,47 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 marca 2018 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że 9 maja 2017 r. strony zawarły umowę nr (...), na mocy której powód zobowiązał się do dostarczenia pozwanemu min przeciwburtowych i min przeciwdesantowych. Powód spełnił świadczenie wynikające z umowy, natomiast pozwany podniósł zarzut nieterminowego wykonania umowy i w związku z tym naliczył karę umowną w wysokości 535.261,47 zł oraz obniżył o tę kwotę wynagrodzenie powoda. Zdaniem powoda, nałożenie kary umownej jest bezzasadne, bowiem dostawa nie mogła być bez przeszkód zrealizowana wskutek potrzeby zmiany trybu oceny zgodności wyrobów z warunkami technicznymi. Ponadto strona powoda do końca terminu dostawy była upewniana, iż (...)(zwany dalej również (...)) był uprawniony do certyfikacji wyrobów. Podjęcie działań przez powoda było możliwe dopiero w pierwszych dniach grudnia 2017 r., wobec powzięcia wiedzy o niemożności dokonania certyfikacji wyrobów w (...). W związku z tym opóźnienie w dostawie było niezawinione przez powoda.

Pozwany Skarb Państwa – Inspektorat Uzbrojenia w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości. W uzasadnieniu pozwany podniósł, że do wykonania przedmiotowej umowy z przekroczeniem terminu doszło z wyłącznej winy wykonawcy, tj. ze względu na zbyt późne podpisanie przez powoda umowy na wykonanie certyfikacji min. Ustalony przez strony na etapie negocjacji umowy tryb certyfikacji nie budził zastrzeżeń po stronie wykonawcy. (...) jeszcze przed podpisaniem umowy pomiędzy stronami informowała powoda o czasie niezbędnym na wykonanie badań, wynoszącym 5 miesięcy, z uwagi na konieczność weryfikacji procedur badawczych i ewentualnego rozszerzenia akredytacji do dokonywania certyfikacji. Mając taką wiedzę, powód powinien skierować do (...) wniosek o przedstawienie oferty certyfikacji tuż po podpisaniu umowy z pozwanym, a uczynił to ponad 3 miesiące po jej zawarciu. Powód zbyt późno wystąpił też do pozwanego o zmianę trybu oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności państwa z warunkami technicznymi, bowiem nastąpiło to już po umownym terminie zrealizowania dostawy. Wobec tego niewykonanie umowy dostawy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie wykonawcy. W tej sytuacji pozwany naliczył wykonawcy karę umowną za zwłokę w wykonaniu przedmiotu umowy na podstawie § 12 ust. 1 umowy oraz odsetki za opóźnienie w rozliczeniu zaliczki na podstawie § 9 ust. 9 i 12 umowy, wystawił notę obciążeniową oraz wezwał wykonawcę do uiszczenia tych należności w wysokości łącznej 535.261,47 zł. W związku z brakiem zapłaty należności pozwany złożył powodowi oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, na skutek czego wierzytelności stron umorzyły się. Pozwany podniósł zarzut potrącenia przez Skarb Państwa kwoty 535.261,41 zł z tytułu należnej pozwanemu kary umownej oraz odsetek ustawowych za opóźnienie w rozliczeniu zaliczki z kwotą wynagrodzenia dochodzoną niniejszym pozwem. Pozwany podniósł również zarzut przedawnienia dochodzonych roszczeń.

Od dnia 1 stycznia 2022 r. jednostka organizacyjna Skarbu Państwa – Inspektorat Uzbrojenia został zastąpiony Agencją Uzbrojenia.

Na rozprawie z dnia 15 marca 2023 r. pełnomocnik powoda wniósł dodatkowo o miarkowanie wysokości kar umownych, na wypadek gdyby Sąd nie podzielił argumentacji powoda co do braku zasadności naliczenia kar umownych.

Pełnomocnik pozwanego podniósł, że wniosek o miarkowanie kar umownych nie zasługuje na uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od Skarbu Państwa – Agencji Uzbrojenia na rzecz (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. kwotę 10.261,47 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 marca 2018 r. do dnia zapłaty; oddalił powództwo w pozostałej części oraz zasądził tytułem zwrotu kosztów postępowania od (...)” Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 10.800 zł wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W 2017 r. pomiędzy Inspektoratem Uzbrojenia a (...) S.A. w G. (zwaną dalej również (...) S.A.) toczyły się negocjacje w celu udzielenia przez Inspektorat Uzbrojenia zamówienia, którego przedmiotem była dostawa min przeciwburtowych (...) oraz min przeciwdesantowych dennych (...), w trybie negocjacji z jednym wykonawcą, na podstawie „Wytycznych dotyczących udzielania w resorcie obrony narodowej zamówień o podstawowym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa”, stanowiących Załącznik do decyzji nr (...) Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 września 2015 r. w sprawie zasad i trybu udzielania w resorcie obrony narodowej zamówień o podstawowym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa (Dz. Urz. Ministra Obrony Narodowej z 2015 r., poz. 265). W toku negocjacji ustalono, że będące przedmiotem dostawy wyroby będą podlegały ocenie zgodności z wymaganiami określonymi w specyfikacji technicznej, przeprowadzonej w myśl ustawy z 17 listopada 2006 r. o systemie oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa (Dz.U. nr 235, poz. 1700, ze zm.) w trybie III, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 stycznia 2013 r. w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów podlegających ocenie zgodności oraz sposobu i trybu przeprowadzenia oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności państwa (Dz.U. z 2013 r., poz. 136).

W związku z uzgodnieniami co do trybu oceny wyrobów, (...) S.A. zwróciła się pismem z dnia 22 marca 2017 r. do (...) we L. o przedstawienie oferty cenowej na wykonanie certyfikacji w zakresie (...), w trybie III, na zgodność z warunkami technicznymi wyrobów: miny przeciwburtowej z zapalnikiem nie kontaktowym ((...)) i miny przeciwdesantowej dennej ((...)). Zapytanie do (...) zostało ponowione pismem z dnia 13 kwietnia 2017 r., tego samego dnia zostało skierowane również do (...) w A.. (...) we L. pismem z dnia 25 kwietnia 2017 r. przedstawił (...) S.A. ofertę cenową na wykonanie certyfikacji przedmiotowych min oraz poinformował spółkę, że termin przeprowadzenia badań w/w wyrobów w laboratorium wyniesie około 5 miesięcy od chwili podpisania umowy i dostarczenia wyrobów do badań, z uwagi na konieczność przeprowadzenia weryfikacji posiadanych procedur badawczych z aktualnymi warunkami technicznymi otrzymanymi z Inspektoratu Uzbrojenia oraz że w przypadku konieczności rozszerzenia zakresu akredytacji laboratorium o niezbędne procedury badawcze, (...) wystąpi o przeprowadzenie audytu tych procedur oraz zatwierdzenie ich przez Ministra Obrony Narodowej. (...) nie posiadał w tamtym czasie akredytacji na certyfikowanie min przeciwburtowych (...), o czym poinformowani zostali przedstawiciele powodowej spółki.

W dniu 9 maja 2017 r. Skarb Państwa – Inspektorat Uzbrojenia, jako zamawiający, i (...) S.A., jako wykonawca, zawarli umowę nr (...). Przedmiotem umowy była dostawa min przeciwburtowych (...) oraz min przeciwdesantowych dennych (...), zwanych dalej „wyrobami”, w następujących ilościach, latach i cenach:

1) miny przeciwburtowe (...) w ilości 75 kpl., w 2017 r. – w cenie jednostkowej (brutto) 35.000 zł,

2) miny przeciwdesantowe denne (...) w ilości 300 kpl, w tym: 150 kpl. w 2018 r. i 150 kpl. w 2019 r. – w cenie jednostkowej (brutto) 21.500 zł (§ 1 ust. 1 umowy).

Wykonawca zobowiązał się w umowie wraz z wyrobami dostarczyć deklarację zgodności (...) wystawioną w trybie III, przeprowadzoną w myśl ustawy z 17 listopada 2006 r. o systemie oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa (Dz. U. Nr 235, poz. 1700, z późn. zm.), zgodnie z rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 stycznia 2013 r. w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów podlegających ocenie zgodności oraz sposobu i trybu przeprowadzania oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności państwa (Dz. U. poz. 136), w zakresie zgodności z odpowiednimi warunkami technicznymi, określonymi szczegółowo w ust 1 § 6 (§ 1 ust. 2 pkt 1 w zw. z § 6 ust. 1 pkt 5 umowy).

Wartość umowy określona została na 9.075.000 zł, w tym (ze względu na udzieloną zaliczkę o której umowa w § 9 ust. 3, oraz sposób jej rozliczenia określony w § 9 ust 7): w 2017 r. – 4.237.500 zł, w 2018 r. – 2.418.750 zł, w 2019 r. – 2.418.750 zł (§ 2 umowy).

W umowie ustalono, że dostawy wyrobów zostaną wykonane w terminie do dnia 29 listopada 2019 r., w tym: 1) do dnia 30 listopada 2017 r. – dla dostaw realizowanych w zakresie 2017 r., 2) do dnia 30 listopada 2018 r. – dla dostaw realizowanych w zakresie 2018 r., 3) do dnia 29 listopada 2019 r. – dla dostaw realizowanych w zakresie 2019 r., a także wskazano, że odbiorcami min przeciwburtowych i przeciwdesantowych są 4 (...) Baza Logistyczna L. i 1 (...) Baza Logistyczna L. (§ 4 umowy).

Zgodnie z umową, na pisemny wniosek wykonawcy zamawiający udzieli w 2017 r. zaliczki na poczet wykonania zamówienia w wysokości 25% wynagrodzenia wykonawcy, tj. 2.268.750,00 zł (§ 9 ust. 3). Warunkiem udzielenia zaliczki jest zagwarantowanie przez wykonawcę jej zwrotu, poprzez złożenie gwarancji zwrotu zaliczki w formie gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej, na 100% wartości udzielonej zaliczki (§ 9 ust. 4 umowy). Udzielona zaliczka będzie rozliczana w ramach dostaw wyrobów, poprzez odliczenie od wartości każdej wystawionej faktury 25% jej wartości, aż do pełnego rozliczenia zaliczki (§ 9 ust. 7 umowy). Wykonawca zobowiązuje się rozliczyć udzieloną zaliczkę, poprzez wykonanie przedmiotu umowy, na poczet realizacji którego zaliczka została wypłacona, w odpowiednich terminach określonych w § 3 (§ 9 ust. 9 umowy). W przypadku zaistnienia okoliczności,

o których mowa w § 13 (tj. odstąpienia od umowy przez zamawiającego), wykonawca w terminie do 7 dnia licząc od dnia odstąpienia od umowy dokona zwrotu zaliczki (lub nierozliczonej jej części) (§ 9 ust. 11 umowy). Z tytułu opóźnienia w rozliczeniu zaliczki lub jej zwrotu, o którym mowa w ust. 11, przez wykonawcę, zamawiającemu przysługują odsetki ustawowe za opóźnienie liczone od wartości nierozliczonej/niezwróconej w terminie zaliczki. Odsetki przysługują za każdy dzień opóźnienia, łącznie z dniem, w którym nastąpiło rozliczenie zaliczki (§ 9 ust. 12 umowy).

Według umowy, zapłata za wykonaną dostawę nastąpi w formie polecenia przelewu w ciągu 30 dni od daty otrzymania kompletu dokumentów (§ 10 ust. 1 umowy). W umowie zastrzeżono, że w przypadku niedotrzymania przez wykonawcę terminu dostawy w danym roku, określonego w § 3, spowodowanego zwłoką i nieskorzystania przez zamawiającego z prawa odstąpienia od umowy, wykonawca zapłaci zamawiającemu karę umowną za każdy rozpoczęty dzień:

1) w okresie pierwszych 20 dni kalendarzowych zwłoki – w wysokości 0,1% wartości brutto niewykonanej w terminie umowy,

2) w okresie po 20-tym dniu kalendarzowym zwłoki – w wysokości 0,3% wartości brutto niewykonania w terminie umowy,

nie więcej jednak niż 20% wartości brutto dostawy w danym roku (§ 12 ust. 1 umowy).

Wykonawca oświadczył, że wyraża zgodę na potrącenie, w rozumieniu art. 498 i 499 k.c., powstałych należności z tytułu kar umownych, o których mowa w ust. 1, z przysługujących mu należności. W celu skorzystania z ww. uprawnień zamawiający złoży wykonawcy oświadczenie o potrąceniu oraz wystawi notę zawierającą szczegółowe naliczenie kar umownych (§ 12 ust. 4 umowy). Wykonawca zobowiązał się w umowie do powiadomienia zamawiającego niezwłocznie, gdy pojawi się zagrożenie wykonania umowy (§ 18 ust. 1).

(...) S.A. w piśmie z dnia 8 maja 2017 r. zwróciła się do Inspektoratu Uzbrojenia z wnioskiem o wyrażenie zgody na przekazanie do (...) kopii warunków technicznych oraz dokumentacji konstrukcyjnej dotyczących min przeciwburtowych – (...) i przeciwdesantowych dennych – (...), w celu przygotowania oferty oraz przeprowadzenia certyfikacji w systemie zgodności z (...) w/w wyrobów z związku z toczącym się postępowaniem o udzielenie przedmiotowego zamówienia. Pismem z dnia 22 maja 2017 r. Szef Inspektoratu Uzbrojenia wyraził zgodę na wykonanie dla (...) (L.) kopii warunków technicznych oraz dokumentacji konstrukcyjnej w/w wyrobów. (...) pismem z 28 maja 2017 r. zwrócił się do spółki (...) o udostępnienie dokumentacji konstrukcyjnej na poszczególne wyroku celem wykonania wyceny. Szef Inspektoratu Uzbrojenia, w odpowiedzi na pismo (...) z dnia 25 kwietnia 2017 r., w piśmie z dnia 24 maja 2017 r. poinformował (...), że w sprawie wykonania kalkulacji finansowych w związku z ewentualną certyfikacją min (...), (...), MN-123 dla potrzeb (...) S.A. wyraża zgodę na wgląd do dokumentacji technicznej w siedzibie firmy (...) S.A. (...) S.A. pismem z dnia 24 sierpnia 2017 r. zwróciła się (...) z prośbą o przedstawienie ostatecznej oferty na przeprowadzenie certyfikacji w systemie zgodności (...), w trybie III, zawierającej koszty przeprowadzenia badań na zgodność z warunkami technicznymi wyrobów w postaci min (...), (...), MN-123. Kolejne pismo do (...) z prośbą o pilne przedstawienie oferty na przeprowadzenie certyfikacji w systemie zgodności z (...), w trybie III, zawierającej koszty przeprowadzenia badań na zgodność z warunkami technicznymi w/w min, (...) S.A. skierowała do (...) 2 listopada 2017 r. W dniu 8 listopada 2017 r. odbyło się pomiędzy przedstawicielami spółki (...) i przedstawicielami (...) spotkanie robocze, dotyczące możliwości przeprowadzenia przez (...) badań certyfikacyjnych min MN-123 i (...)ZN. Na spotkaniu ustalono, że (...) złoży wnioski dotyczące przeprowadzenia badań i certyfikacji wyrobów oraz dołączy do wniosków wymagane dokumenty, w tym aktualne warunki techniczne dla wyrobów, zaś (...) zobowiązał się do rozszerzenia zakresu akredytacji w systemie (...) celem spełnienia wymogów dotyczących możliwości przeprowadzenia badań zgodnie z warunkami technicznymi w/w wyrobów.

W dniu 13 listopada 2017 r. powodowa spółka złożyła do (...) wnioski o przeprowadzenie badań oraz wydanie certyfikatu zgodnie z warunkami technicznymi min (...)ZN. W odpowiedzi (...) poinformował wykonawcę o brakach w złożonych wnioskach a także wskazał, że wyszczególnione w piśmie badania dla miny przeciwburtowej (...) będzie można przeprowadzić po uzyskaniu akredytacji w systemie (...), stąd przeprowadzenie badań nie nastąpi w terminie do dnia 30 listopada 2017 r. W piśmie z dnia 22 listopada 2017 r. wykonawca podał, że w jego ocenie wykonanie części badań przez (...) na terenie powoda nie naruszy postanowień ustawy o systemie oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa a jednocześnie znacznie skróci czas realizacji badań. W kolejnym piśmie wykonawca wezwał (...) do dostarczenia do dnia 29 listopada 2017 r. do godz. 8:00 zapalników oraz stojaka kadłuba z podstawą, celem wykonania badań wynikających ze zmiany schematu zakresu i kolejności badań. W odpowiedzi na powyższe (...) poinformował, że przed rozpoczęciem procesu akredytacji konieczne jest podpisanie umowy pomiędzy (...) a wykonawcą na wykonanie badań. Podał, że może przeprowadzić badania określonych cech wyrobów w dowolnej kolejności oraz w niepełnym zakresie danej cechy z odstępstwem od dokumentu normatywnego. Instytut zobowiązał wykonawcę do dokonania korekty wniosku. Pismem z dnia 27 listopada 2017 r. skierowanym do (...) powodowa spółka skorygowała zakres wniosku o przeprowadzenie badań i certyfikacji, wniosła o przesłanie umów na realizację certyfikacji wyrobów, przesłanie szczegółowego harmonogramu prowadzonych badań oraz o maksymalne skrócenie okresu przeprowadzenia badań.

W związku ze zbliżającym się upływem terminu realizacji przedmiotowej umowy w zakresie 2017 r., Szef Inspektoratu Uzbrojenia pismem z 27 listopada 2017 r. zwrócił się do wykonawcy o pilne przedstawienie harmonogramu dostaw min przeciwburtowych (...). W odpowiedzi na powyższe wykonawca pismem z 29 listopada 2017 r. poinformował zamawiającego, że wyroby zostały wykonane i w dniu 27 listopada 2017 r. przekazane do (...) we L. w celu certyfikacji, co może potrwać do 20 grudnia 2017 r. W kolejnym piśmie z 4 grudnia 2017 r. powodowa spółka poinformowała Inspektorat Uzbrojenia, że nie jest w stanie dostarczyć deklaracji zgodności wyrobu (...) wystawionej w trybie III w zakresie zgodności z warunkami technicznymi WT.21.2.011.01, z powodu braku jednostki certyfikującej mającej w zakresie posiadanej akredytacji możliwość przeprowadzenia oceny zgodność z warunkami technicznymi miny (...). Wykonawca zwrócił się jednocześnie z wnioskiem o zmianę trybu przeprowadzenia oceny zgodności wyrobu (...) z trybu III na tryb I oraz o nienaliczanie odsetek za nieterminowe wykonanie umowy.

Wobec treści powyższego pisma, Inspektorat Uzbrojenia w dniu 6 grudnia 2017 r. wystąpił do (...) z prośbą o udzielenie informacji w zakresie możliwości przeprowadzenia certyfikacji min przeciwburtowych z zapalnikiem niekontaktowym (...). Pismem z 8 grudnia 2017 r. (...) poinformował Inspektorat Uzbrojenia, że na dzień 8 grudnia 2017 r. nie posiada akredytacji (...) na wskazany wyrób, lecz w dniu 14 listopada 2017 r., na skutek wniosku o certyfikację z dnia 13 listopada 2017 r., zainicjował procedurę rozszerzenia zakresu certyfikacji, a termin audytu wyznaczono na dzień 12 grudnia 2017 r. oraz że po otrzymaniu decyzji o rozszerzeniu akredytacji oraz podpisaniu umowy z zamawiającym ma 14 dni na przeprowadzenie procesu certyfikacji wyrobu. Wobec otrzymanych informacji, Inspektorat Uzbrojenia pismem z 12 grudnia 2017 r. poinformował (...) S.A., że nie uwzględnia jej wniosku o zmianę trybu przeprowadzenia oceny zgodności wyrobów. Zażądał także przedłożenia korespondencji z (...), ewentualnie z inną jednostką certyfikującą, co spółka uczyniła przy piśmie z dnia 13 grudnia 2017 r.

Uzyskanie akredytacji na certyfikowania tego rodzaju wyrobów jak objęte przedmiotem zamówienia w ramach zawartej przez strony umowy jest procesem odpłatnym i długotrwałym, a Inspektorat Uzbrojenia nie miał możliwości prawnych przyspieszenia procesu uzyskania akredytacji. Udzielenie przez zamawiającego zgody na zmianę trybu oceny wyrobów objętych przedmiotową umową wymagałoby wystosowania zapytań do jednostek wojskowych, a następnie wprowadzenia pisemnych zmian do umowy, co wymagałoby również odpowiedniego czasu.

(...) otrzymał akredytację umożliwiającą certyfikację min (...) w dniu 7 lutego 2018 r. Dostawy min przeciwburtowych (...) przewidziane umową na 2017 r. zostały zrealizowane w następujących ilościach i terminach: 35 kompletów min o łącznej wartości 1.225.000 zł dostarczono 19 lutego 2018 r. do składu w S., natomiast 40 kompletów min przeciwburtowych (...) o łącznej wartości 1.400.000 zł dostarczono 20 lutego 2018 r. do składu w N..

Powodowa spółka wystawiła Inspektorowi Uzbrojenia w dniu 16 lutego 2018 r. następujące faktury VAT: 1) fakturę nr (...) za dostawę min przeciwburtowych (...) w ilości 35 sztuk o wartości 1.225.000 zł – kwota do zapłaty została określona na 918.750 zł, po częściowym rozliczeniu zaliczki w wysokości 306.250 zł, z terminem płatności 30 dni (do 18 marca 2018 r.); 2) fakturę nr (...) za dostawę min przeciwburtowych (...) w ilości 40 sztuk o wartości 1.400.000 zł – kwota do zapłaty została określona na 1.050.000 zł, po częściowym rozliczeniu zaliczki w wysokości 350.000 zł, z terminem płatności 30 dni (do 18 marca 2018 r.). Inspektorat Uzbrojenia wystawił (...) S.A. notę obciążeniową nr (...) z dnia 14 marca 2018 r., w której obciążył spółkę (...) kwotą 535.261,47 zł w związku z nieterminową dostawą 75 kompletów min przeciwburtowych (...), zrealizowaną w ramach przedmiotowej umowy, oraz nieterminowym rozliczeniem zaliczki, oraz wezwał powodową spółkę do uregulowania kwoty 535.261,47 zł w terminie 14 dni, na którą składają się:

1. kara umowna naliczona na podstawie § 12 ust. 1 umowy:

a) w odniesieniu do dostawy zafakturowanej w fakturze (...) – łącznie 248.675 zł (1.225.000 zł x 0,1% x 20 dni = 24.500 zł, 1.225.000 zł x 0,3% x 61 dni = 224.175 zł),

b) w odniesieniu do dostawy zafakturowanej w fakturze (...) – łącznie 288.400 zł (1.400.000 zł x 0,1% x 20 dni = 28.000 zł, 1.400.000 zł x 0,3% x 62 dni = 260.400 zł), przy czym zgodnie z § 12 ust. 1 umowy kara umowna została ograniczona do 20% wartości brutto dostawy w 2017 r., tj. do kwoty 525.000 zł;

2. nieterminowo rozliczona zaliczka: razem 10.261,47 zł, według wyliczenia: (306.250 zł x 7% x 81 dni) / 365 = 4.757,36 zł; (350.000 zł x 7% x 82 dni) / 365 = 5.504,11 zł.

Powyższa nota obciążeniowa wraz z wezwaniem do zapłaty została doręczona powodowej spółce 15 marca 2018 r.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie (...) S.A. w piśmie z 16 marca 2018 r. poinformowała zamawiającego, że odmawia zapłaty kwoty 525.000 zł oraz nie wnosi uwag do naliczenia odsetek ustawowych za opóźnienie rozliczenia zaliczki w łącznej kwocie 10.261,47 zł. Spółka wskazała, że kara umowa za zwłokę jest nienależna, gdyż spółka nie spełniła świadczenia w terminie wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności, ponieważ w związku z brakiem jednostki certyfikującej posiadającej stosowną akredytację spółka wnosiła, aby ocenę zgodności (...) przeprowadzić trybie I, na co zamawiający nie wyraził zgody.

Pismem z dnia 27 marca 2018 r. Inspektorat Uzbrojenia poinformował powodową spółkę m.in., że realizacja zamówienia po terminie wynikała ze zwłoki wykonawcy w podpisaniu stosownej umowy z jednostką certyfikującą, a wniosek o zmianę trybu oceny zgodności (...) został wystosowany po terminie realizacji dostawy określonym w umowie. Pismem z dnia 27 marca 2018 r. zamawiający oświadczył wykonawcy, że potrąca przysługującą Skarbowi Państwa – Inspektoratowi Uzbrojenia od (...)S.A. wierzytelność w wysokości 535.261,47 zł z tytułu kar umownych wynikających z nieterminowego wykonania przedmiotowej umowy oraz odsetek ustawowych za opóźnienie w rozliczeniu zaliczki, z wierzytelnością wykonawcy wynikającą z faktury nr (...) w wysokości 253.432,36 zł i z faktury nr (...) w wysokości 281.829,11 zł. Pismo to wpłynęło do powodowej spółki 9 kwietnia 2018 r.

Wnioskiem datowanym na dzień 13 listopada 2018 r., skierowanym do Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie, (...) S.A. zawezwała Skarb Państwa – Inspektorat Uzbrojenia do próby ugodowej w sprawie spełnienia świadczenia w kwocie 535.261,47 zł, wynikającego z przedmiotowej umowy.

Sąd Okręgowy na podstawie art 235(2) § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. pominął dowody z zeznań świadków D. R. i X. E., gdyż fakty, które strona powodowa chciała wykazać tymi dowodami – jak wykonanie przedmiotu umowy, akceptacja przedmiotu umowy przez pozwanego bez zastrzeżeń, cena i warunki płatności – wynikały jednoznacznie z dokumentów stanowiących materiał dowody sprawy i nie były przedmiotem sporu pomiędzy stronami.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powodki jest niezasadne w zasadniczej części.

Sąd przywołał przepisy art. 483 i 484 k.c. oraz przypomniał, że w § 12 ust. 1 umowy strony zastrzegły, że w przypadku niedotrzymania przez wykonawcę terminu dostawy w danym roku, określonego w umowie, spowodowanego zwłoką, i nieskorzystania przez zamawiającego z prawa odstąpienia od umowy, wykonawca zapłaci zamawiającemu karę umowną za każdy rozpoczęty dzień:

w okresie pierwszych 20 dni kalendarzowych zwłoki – w wysokości 0,1% wartości brutto niewykonanej w terminie umowy, a w okresie po 20-tym dniu kalendarzowym zwłoki – w wysokości 0,3% wartości brutto niewykonanej w terminie umowy – nie więcej jednak niż 20% wartości brutto dostawy w danym roku.

Zdaniem Sądu Okręgowego (...) S.A. niezasadnie powoływała się w celu usprawiedliwienia zaistniałego opóźnienia w dostawie min (...)ZN na brak możliwości uzyskania w odpowiednim terminie wymaganej oceny zgodności wyrobów z warunkami technicznymi. Sposób uzyskiwania wymaganej deklaracji zgodności (...) wyrobów, która miała być przeprowadzona w trybie III – tj. przez jednostkę certyfikującą – zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17 listopada 2006 r. o systemie oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa (Dz. U. z 2006 r., nr 235, poz. 1700, z późn. zm.) oraz regulacjami rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 stycznia 2013 r. w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów podlegających ocenie zgodności oraz sposobu i trybu przeprowadzania oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności państwa (Dz. U. z 2013 r., poz. 136), został ustalony w toku negocjacji prowadzonych przez strony przed zawarciem spornej umowy oraz określony jednoznacznie w treści umowy (w § 1 ust. 2 pkt 1 i § 6 ust. 1 pkt 5 umowy). Powodowa spółka jeszcze przed zawarciem umowy. w piśmie z dnia

22 marca 2017 r. zwracała się do jednostki certyfikującej – (...)o przedstawienie oferty cenowej na wykonanie certyfikacji min. Okoliczności te wskazują, zdaniem Sądu, że spółka zdawała sobie sprawę z konieczności uzyskania i trybu certyfikacji wyrobów objętych umową stron. Z informacji przekazanych przez (...) wynikało, że jednostka ta nie posiadała wówczas wymaganych uprawnień (akredytacji) do certyfikowania tego rodzaju wyrobów. (...) w piśmie z dnia 25 kwietnia 2017 r. poinformował spółkę, że czas niezbędny na wykonanie badań wynosi 5 miesięcy od chwili podpisania umowy i dostarczenia wyrobów do badań, z uwagi na konieczność weryfikacji procedur badawczych z aktualnymi warunkami technicznymi, a także w związku z ewentualnym rozszerzeniem zakresu akredytacji do dokonywania certyfikacji. Był to termin umożliwiający wykonanie umowy w zakresie dostaw przewidzianych na 2017 r., czyli do końca listopada 2017 r.

Krytycznie ocenił postępowanie (...) S.A., która po zawarciu umowy z pozwanym zaniechała podjęcia czynności potrzebnych do uzyskania certyfikatu wyrobów z warunkami technicznymi, zaprzestała poszukiwania jednostki certyfikującej, a w szczególności nie zawarła stosownej umowy z (...), która stanowiłaby dla Instytutu podstawę do zainicjowania procedury uzyskania akredytacji, uprawniającej do certyfikowania tego rodzaju wyrobów. Powodowa spółka podjęła realne działania w tym przedmiocie dopiero na początku listopada 2017 r., a więc o wiele za późno. Zdaniem Sądu spóźniona była również próba doprowadzenia przez powodową spółkę do zmiany trybu przeprowadzenia oceny zgodności min (...) z warunkami technicznymi z trybu III na tryb I, skoro o wniosek o zmianę trybu spółka złożył do pozwanego w piśmie z 4 grudnia 2017 r., a więc już po upływie ustalonego w umowie terminu dostawy.

Wszystko to prowadziło Sąd Okregowy do wniosku, że terminowe wykonanie umowy w zakresie dostaw min przeciwburtowych (...)ZN przewidzianych na 2017 r. było możliwe przy zachowaniu należytej staranności przez powodową spółkę, a uchybienie ustalonemu terminowi dostaw nastąpiło z przyczyn leżących po stronie wykonawcy. Dlatego zamawiający uprawniony był do naliczenia i obciążenia powoda karą umowną na podstawie § 12 ust. 1 umowy. Kara z tytułu zwłoki w dostawie została prawidłowo obliczona przez pozwanego za okres od 30 listopada 2017 r. do 19 lutego 2018 r. w zakresie dostawy 35 sztuk min przeciwburtowych (...) (81 dni) oraz za okres od 30 listopada 2017 r. do 20 lutego 2018 r. w zakresie dostawy 40 sztuk min przeciwburtowych (...)ZN (82 dni), w tym w okresie pierwszych 20 dni kalendarzowych zwłoki w wysokości 0,1% wartości brutto niewykonanej w terminie umowy, zaś w okresie po 20. dniu kalendarzowym zwłoki – w wysokości 0,3% wartości brutto niewykonania w terminie umowy. Pozwany uwzględnił przy tym przewidziane w § 12 ust. 1 umowy ograniczenie wysokości kary umownej do 20% wartości brutto dostawy w danym roku, ustalając tę karę ostatecznie na 525.000 zł.

Przepis art. 484 § 2 k.c. przewiduje możliwość zmniejszenia wysokości kary umownej, choć nie jej zupełnego zniesienia, w razie wystąpienia jednej z dwóch przesłanek: gdy zobowiązanie, z którym poniesiona jest kara, zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna będzie rażąco wygórowana. Powód zgłosił stosowny wniosek o miarkowanie kary umownej.

Jednakże zdaniem tego Sądu, w analizowanym wypadku nie zachodziła podstawa do zmniejszenia wysokości kary umownej w oparciu o podstawę „wykonania zobowiązania w znacznej części”, gdyż powód w zastrzeżonym terminie, tj. do 30 listopada 2017 r., nie wykonał w ogóle (w żadnej części) dostawy ustalonej na 2017 r. Dostawa została zrealizowana dopiero w dniach 19 i 20 lutego 2018 r. Nie istniały także podstawy do miarkowania kary umownej ze względu na rażące wygórowanie zastrzeżonej kary. W rozpoznawanej sprawie brak było możliwości uchwycenia po stronie pozwanego Skarbu Państwa wyliczalnej szkody majątkowej będącej następstwem niewykonania przez wykonawcę w ustalonym terminie umowy w zakresie dostaw przewidzianych na 2017 r. Niemożliwość uchwycenia szkody majątkowej po stronie pozwanej nie stanowiła jednakże o podstawie do zmniejszenia kary umownej. Terminy wykonania dostaw określone w zawartej przez strony umowie miały na celu zapewnienie, żeby w zaplanowanym terminie zrealizowane zostały istotne cele publiczne w zakresie bezpieczeństwa państwa, za które odpowiada jednostka organizacyjna Skarbu Państwa, która zawierała sporną umowę. Niewykonanie tego zadania we właściwym czasie może wiązać się z istotnymi, ujemnymi konsekwencjami dla wszystkich obywateli. Brak było zatem podstaw do uznania, że obniżenie wynagrodzenia o dochodzoną pozwem kwotę, odpowiadającą 20% wynagrodzenia umownego za wyroby dostarczone z opóźnieniem, jest sprzeczne z istotą i celem kary umownej zastrzeżonej w umowie.

W ocenie Sądu nie było natomiast podstaw do naliczenia powodowej spółce odsetek ustawowych za opóźnienie w kwocie 10.261,47 zł w rozliczeniu zaliczki udzielonej powodowie przez pozwanego na poczet wykonania zamówienia. Jako że udzielona zaliczka miała być – zgodnie z § 9 ust. 7 umowy – rozliczana w ramach dostaw wyrobów, poprzez odliczenie od wartości każdej wystawionej faktury 25% jej wartości, aż do pełnego rozliczenia zaliczki, to odliczenie odpowiedniej wartości zaliczki z wystawionych przez powoda faktur za dostawę wyrobów za 2017 r. czyni zadość obowiązkowi rozliczenia zaliczki. Skoro dostawa wyrobów za 2017 r. została zrealizowane po wskazanym w umowie terminie, to nie powód nie miał możliwości rozliczenia zaliczki w terminie umownym przewidzianym dla wykonania dostawy, gdyż nie mógł wówczas wystawić faktury za dostawę. Umowa nie może obciążać powoda takim obowiązkiem rozliczenia zaliczki, z którego nie jest w stanie się wywiązać. Nałożenie obowiązku niemożliwego nie może być uznane za ważne i skuteczne prawnie, w kontekście regulacji art. 387 § 1 k.c.

Reasumując, Sąd Okręgowy uznał, że w opisanej sytuacji istniały podstawy do potrącenia na podstawie art. 498 § 1 k.c. przez Skarb Państwa jego wierzytelności z tytuły kary umownej w wysokości łącznej 525.000 zł z wierzytelnościami powodowej spółki o zapłatę należności za dostawy min MPB-ZN, objętymi fakturami nr (...) i nr (...) z 16 lutego 2017 r., natomiast nie istniały podstawy do potrącenia odsetek ustawowych za opóźnienie w kwocie 10.261,47 zł w rozliczeniu zaliczki z w/w wierzytelnościami powodowej spółki.

Za niezasadny uznał Sąd zarzut przedawnienia roszczeń powoda podniesiony przez pozwanego. Z mocy odesłania z art. 612 k.c., do przedawnienia roszczeń dostawcy wynikających z umowy dostawy zastosowanie znajduje art. 544 k.c., przewidujący dwuletni termin przedawnienia roszczeń z tytułu umowy sprzedaży zawartej w ramach prowadzenia działalności gospodarczej (por. orz. SN z 09.02.2005 r., II CK 423/04, OSNC 2006/1/12). Skoro termin zapłaty wynagrodzenia powoda za dostawę upływał w dniu 18 marca 2018 r., to od tego dnia należało liczyć początek biegu przedawnienia. Ogólną regulację momentu,

w którym następuje koniec biegu terminu przedawnienia (występuje przedawnienie) roszczeń zawiera art. 118 zd. 2 k.c., który stanowi, że koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Przepis ten został wprowadzony do polskiego porządku prawnego na mocy nowelizacji Kodeksu cywilnego, która weszła w życie w dniu 9 lipca 2018 r., ale znajduje zastosowanie do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie zmiany dokonanej ustawą z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 1104). Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 1 ustawy nowelizującej, do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosuje się od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy przepisy ustawy zmienianej, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Zgodnie z art. 123 § 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. W myśl art. 124 § 1 k.c. po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo.

Przy uwzględnieniu przywołanych regulacji, przedawnienie roszczeń powoda dochodzonych w niniejszej sprawie nie nastąpiło. Skoro termin przedawnienia rozpoczął bieg z dniem 18 marca 2018 r., a przy liczeniu końca biegu przedawnienia zastosowanie znajdzie przepis art. 118 zd. 2 k.c., w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 2018 r., to przedawnienie roszczenia powoda nastąpiłoby z upływem ostatniego dnia 2020 r. Powód jednak najpierw w listopadzie 2018 r. złożył do sądu wniosek o zawezwanie do próby ugodowej (czego pozwany nie kwestionował), a następnie w dniu 3 czerwca 2020 r., a więc przed upływem terminu przedawnienia, złożył pozew w niniejszej sprawie. Czynności te przerwały bieg przedawnienia, stosownie do art. 123 § 1 pkt. 1 k.c.

Powodowi należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w zapłacie przez pozwanego zasądzonej kwoty na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c.

Termin zapłaty należności za dostawę, objętych fakturami nr (...) nr (...), przypadał na 18 marca 2018 r. Oznacza to, że pozwany znalazł się w opóźnieniu w zapłacie powyższej kwoty 19 marca 2018 r., co uzasadniało zasądzenie odsetek od tej daty.

O kosztach postępowania Sąd Okregowy orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. i włożył na powoda obowiązek zwrotu pozwanemu pełnych kosztów procesu, ponieważ powód utrzymał się ze swym roszczeniem jedynie w nieznacznej części (tj. w około 2%).

Od tego wyroku apelację wniosła powodowa Spółka.

Zaskarżyła wyroko Sądu Okręgowego w części w części oddalającej powództwo ponad kwotę 10.261.47 zł (punkt II orzeczenia) oraz zasadzającej tytułem zwrotu kosztów postępowania kwotę 10 800 zł na rzecz pozwanego wraz z odsetkami (punkt III orzeczenia).

Zarzucił Sądowi pierwszej instancji:

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj.

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez sprzeczną z zasadami doświadczenia życiowego i zasadami logiki ocenę przeprowadzonego dowodu z zeznań świadka W. B. polegającą na przyjęciu, że twierdzenie świadka o tym, że powodowa spółka otrzymała od zamawiającego zapewnienie podczas negocjacji umowy, że (...) posiada akredytację lub że taką akredytację uzyska jest niezgodne z dowodami z dokumentów i nie zasługuje na wiarę w tej części, podczas gdy świadek W. B. zeznała na rozprawie, że brała osobiście udział w negocjacjach, więc takie zapewnienie z pewnością usłyszała, a ponadto polski porządek prawny nie przewiduje hierarchii dowodów, co oznacza że co do zasady zakłada się ich równorzędność; w konsekwencji naruszenia tego przepisu Sąd przyjął, że do opóźnienia w dostawie wyrobów doszło z wyłącznej winy Powódki; art. 235(2) § 1 pkt 2 i 5 w zw. z art. 227 k.p.c. przez nieuzasadnione pominięcie prawidłowo zgłoszonych dowodów z przesłuchania świadków D. R. oraz X. E.;

2. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego – z przyczyn wskzanych w apelacji;

3. naruszenie prawa materialnego – art. 484 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie z przyczyn wskazanych w apelacji, art. 362 k.c., art. 605 k.c. i art. 486 § 1 k.c. w zw. z art. 605 k.c. – z przyczyn szczegółowo opisanych w apelacji.

Wniósła o uwzględnienie apelacji i zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki dalszej kwoty 525 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 19 marca 2018 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie kosztów postępowania za pierwszą i drugą instancję. Sformułowała także wniosek ewentualny.

W trybie art. 380 i art. 382 k.p.c. wniosła również o zmianę postanowienia Sądu Okręgowego co do przesłuchania świadków R. i E..

Strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja jest w przeważającej części usprawiedliwiona.

Wbrew odmiennej ocenie Sądu pierwszej instancji zachodziły podstawy do miarkowania kary umownej z przyczyn, o których mowa w art. 484 § 2 k.c. Strona powodowa wykonała w całości dostawę przewidzianą na 2017 r., jakkolwiek z opóźnieniem, jednakże przy współdziałaniu pozwanego w zakresie zmiany sposobu certyfikacji dla tej pierwszej dostawy, istniała możliwość dostawy zamówionych min jeszcze w grudniu 2017 r. wraz ze stosowną (zmienioną) certyfikacją, wszak w trzeciej dekadzie listopada 2017 r. zakończono ich produkcję. Względy słuszności, w tym także brak szkody oraz niezaprzeczony przez pozwanego fakt, że dokonane potrącenie kary umownej stanowiło połowę zysku powódki za 2017 r., stanowiły podstawę do miarkowania kary umownej poprzez eliminację tej jej części objętej obiema fakturami, która odnosiła się do opóźnienia w dostawie powyżej 20 dni, a więc: w przypadku f-ry (...) – co do kwoty 224 175 zł, a w przypadku f-ry (...) – co do kwoty 260 400 zł, skorygowanych w dół po myśli § 12 ust. 1 umowy. Oznaczało to uwzględnienie powództwa w zakresie kwoty 472 500 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie oraz stosowną zmianę orzeczenia o kosztach procesu w pierwszej instancji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego, po myśli art. 100 k.p.c. Strona powodowa ostatecznie w pierwszej instancji przegrała co do kwoty 52 000 zł, a zatem Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanego na rzecz powódki część opłaty od pozwu (w części wygranej (24 139 zł) plus róźnicę w zakresie zastępstwa prawnego (wygrania/przegrania stron), tj. 5 400 zł (10 800 zł – 5400 zł), a w drugiej instancji: opłatę od apelacji w części wygranej (23 625 zł) plus róźnicę w zakresie zastępstwa prawnego (wygrania/przegrania stron w postępowaniu apelacyjnym), tj. 4100 zł.

I. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, powodowa spółka wykonała w całości dostawę przewidzianą w pierwszym etapie, chociaż istotnie nastąpiło to z opóźnieniem wskazanym przez ten Sąd. Oznacza to spełnienie warunku wstępnego do ubiegania się o miarkowanie kary umownej.

Kodeks cywilny przewiduje pewne możliwości częściowego – ale nie całkowitego – uchylenia się od obowiązku zapłaty kary umownej. Artykuł 484 § 2 dopuszcza zmniejszenie (miarkowanie) kary umownej, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna jest rażąco wygórowana (por. wyrok SN z dnia 11 października 2007 r., IV CSK 181/07, OSNC-ZD 2008, nr B, poz. 48). Następuje ono w drodze orzeczenia sądu i jest wyjątkiem od sformułowanej w art. 484 § 1 zasady, że w razie wyrządzenia wierzycielowi szkody przysługuje mu kara umowna w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość tej szkody. Do miarkowania kary może dojść tylko na żądanie dłużnika – co miało miejsce w sprawie.

Zmniejszenie kary z powołaniem się na tę przesłankę zależy od konkretnych okoliczności faktycznych, które pozwalają ocenić, czy i ewentualnie w jakim stopniu, wykonanie – tak jak w sprawie niniejszej – pełnej dostawy z opóźnieniem - zaspokajało interes wierzyciela. Wina dłużnika sama przez się nie wyłącza możliwości obniżenia kary umownej na podstawie art. 484 § 2 (wyrok SN z dnia 26 stycznia 2011 r., II CSK 318/10, OSNC-ZD 2011, nr D, poz. 80).

W orzecznictwie i nauce prawa wskazuje się, że miarkowanie kary umownej jest przejawem prawa sądu do ingerencji w stosunki umowne równorzędnych podmiotów, katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary umownej jest otwarty, a decyzja sądu meriti o miarkowaniu lub odmowie redukcji tej kary jest silnie warunkowana okolicznościami konkretnej sprawy (zob. uchwała SN z 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03; wyroki SN: z 13 czerwca 2003 r., III CKN 50/01; z 6 maja 2004 r., II CK 261/03; z 16 stycznia 2009 r., III CSK 198/08; z 2 kwietnia 2014 r., IV CSK). Uprawnienie wynikające z art. 484 § 2 należy do tzw. prawa sędziowskiego. Wyrok sądu miarkujący karę umowną ma charakter konstytutywny, ale wywołuje skutek ex tunc, tj. od chwili, w której roszczenie o jej zapłatę stało się wymagalne (wyrok SN z dnia 21 listopada 2007 r., I CSK 270/07, LEX nr 530614).

Niewątpliwie z rozważań Sądu Okręgowego wynika, że pozwana nie poniosła szkody. Dostawa miała nastąpić nie na pole walki lub ćwiczeń, ale do magazynu. Zamówienie miało miejsce przed inwazją Rosji na Ukrainę, w warunkach braku podmiotu mającego stosowną akredytację założoną w Umowie (zeznania świadka B.).

Powódka niewątpliwie wykonała zamówione miny przed umówionym terminem, co potwierdził w swych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy. Okazało się jednak ostatecznie (spotkanie z jednostką certyfikującą w dniu 8 listopada 2017 r.), że okres badań kaset i min MN-123 wynosi ok. 6 tygodni, a dla min przeciwburtowych (...)ZN ok. 4 tygodnie.

W świetle zeznań świadka B. istniały podstawy do uznania po stronie powodowej, że instytut (...) pozyska stosowną akredytację do czasu, w którym powódka wykona produkcję z pierwszego etapu zamówienia (na 2017 r.). Powódka przekazała (...) wniosek i stosowne dane zamówienia, ale okazało się, na wskazanym spotkaniu z 8 listopada 2017 r., że (...) nie ma takiej certyfikacji i dopiero o nią wystąpi. W takich warunkach powódka wystąpiła do Zamawiającego o zmianę trybu certyfikacji. Powyższe opisał Sąd Okręgowy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gdyby Zamawiającego zależało na skrócenia czasu dostawy wraz z ceryfikacją z jak najmniejszym opóźnieniem, nic nie stało na przeszkodzie, aby wyjątkowo, dla tego etapu, odstąpić od przyjętej w Umowie, certyfikacji. Było to możliwe i przy skróconych procedurach, umożliwiłoby wcześniejszą dostawę już istniejcych min. Taką zmianę przewidywał § 5 ust. 4a Rozporządzenia MON z 11 stycznia 2013 r. w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów podlegająych ocenie zgodności oraz sposobu i trybu przeprowadzania oceny zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności państwa (Dz. U. z 2013 r. poz. 196), co notabene nie było kwestionowane w sprawie.

Nie oznacza to, że zachowanie powódki było w pełni usprawiedliwione, ale w okolicznościach sprawy było rozsądne i zmierzające do jak najszybszego przekazania produkcji z pierwszego etapu, do składu wskazanego w Umowie.

Zamawiający zasugerował się terminami (...), które okazały nierealistyczne i nie uwzględnił wniosku powódki o zmianę trybu certyfikacji. Powyższe potwierdził świadek K., który zeznał, że certyfikacja z Umowy (wg pisma (...)) powinna nastąpić do 20 grudnia 2017 r.

Powyższe, usprawiedliwia utrzymanie kary umownej za okres pierwszych 20 dni opóźnienia, ale czyni krzywdzącym i nadmiernym dla powódki, naruszającym zasady słuszności i lojalności kontraktowej, pozbawienie powódki połowy zysku za 2017 rok, w tych wyjątkowych okolicznościach.

Brak danych, aby późniejsze etapy Umowy były zrealizowane z opóźnieniem.

Jak już wspomniano, miarkowanie kary umownej stanowi wyraz tzw. prawa sędziowskiego, co implikuje, że sąd dysponuje pewnym zakresem uznania co do sposobu rozstrzygnięcia, a konkretnie, co do tego, czy i w jakim zakresie żądanie miarkowania kary umownej, zasługuje na uwzględnienie. Celem miarkowania kary umownej jest unikanie dysproporcji między wysokością zastrzeżonej kary umownej a godnym ochrony interesem wierzyciela. Uwzględnia się w jego ramach szeroko rozumiane względy słuszności, w tym m.in. brak szkody, przyczynienie się zamawiającego, szczególne okoliczności, które uniemożliwiły zachowanie terminu umownego oraz relacja kary do uzyskiwanego przez wykonawcę zysku.

Oceniając je, uznać należało, że ta szczególna koincydencja faktów relewantnych w świetle art. 484 § 2 k.c., pozwalała na miarkowanie kary umownej w zakresie wskazanym powyżej.

Sąd Okregowy nie docenił w pełnym spektrum zeznań przywołanych świadków ze strony powódki i pozwanego, w kontekście zastosowania art. 484 § 2 k.c.. Zeznania te obrazowały rzeczywiste realia popadnięcia powódki w opóźnienie z dostawą min z pierwszego etapu realizacji Umowy. Tak dokonana ocena, w tym uznanie, że ten etap umowy nie został w ogóle wykonany, nie zasługuje na aprobatę. Wykonanie „w znacznej części”, o którym mowa w art. 484 § 2 k.c., obejmuje zarówno częściowe wykonanie zamówienia w umówionym terminie, jak wykonanie w całości, wraz z dostawą, ale z opóźnieniem.

II. Te względy skutkowały uznaniem, że dalsze dowodzenie w trybie art. 380 i art. 382 k.p.c. było zbędne dla prawidłowego odczytania podstaw miarkowania kary umownej. Dostatecznym było pochylenie się nad zeznaniami świadków B. i K., aby w pełni wyświetlić okoliczności popadnięcia powódki z opóźnienie z realizacją pierwszego etapu Umowy.

Jak już wspomniano, jakkolwiek wyrok Sądu Apelacyjnego ma charakter konstytutywny, ale ma skutek ex tunc, co oznacza zarówno zniweczenie dokonanego przez pozwanego potrącenia (w części objętej dokonaną zmianą), jak i rodzi należność odsetkową, wg ustaleń wymagalności płatności faktur poczynionych przez Sąd Okręgowy (por. postanowienie SN z 30 maja 2019 r., V CSK 541/18).

III. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z uwzględnieniem zarzutu częściowego naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. oraz zarzutu naruszenia art. 484 § 2 k.c. oraz na podstawie art. 385 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

O kosztach postępowania w pierwszej i drugiej instancji orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. i art. 100 k.p.c. w zw. z art. 98 i art. 99 k.p.c.

Roman Dziczek