Wyrok z 7 kwietnia 2026, sygn. III AUa 26/26

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

7 kwietnia 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Teresa Suchcicka

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 kwietnia 2026 r. w U.

sprawy z odwołania H. O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U.

o wysokość emerytury

na skutek apelacji H. O.

od wyroku Sądu Okręgowego w Łomży III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 grudnia 2025 r., sygn. akt III U 299/25

I.  zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. z 29 sierpnia 2025 r. i ustala wysokość emerytury H. O. (tj. emerytury o której mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 2023.1251 z późn. zm.), przyjmując, że podstawa obliczenia emerytury nie jest pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przysługujących za okres przed 1 października 2017 r. w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne;

II.  oddala apelację w pozostałym zakresie;

III.  odstępuje od obciążania organu rentowego kosztami zastępstwa procesowego odwołującego się w pierwszej i drugiej instancji.

Sygn. akt III AUa 26/26

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. decyzją z 29 sierpnia 2025 r., na podstawie przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1631 z późn. zm.), w wyniku rozpoznania wniosku z 8 sierpnia 2025 r. przyznał H. O. emeryturę od 1 sierpnia 2025 r. tj. od miesiąca, w którym złożono wniosek. Świadczenie ustalono według zasad określonych w art. 26 wyżej wymienionej ustawy na 4 354,19 zł. Przy wyliczaniu wysokości świadczenia podstawę obliczenia emerytury pomniejszono o kwotę 540 578,58 zł z tytułu pobranych wcześniej emerytur.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła H. O.. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez nakazanie organowi ponownego obliczenia wysokości emerytury w wieku powszechnym, a przy obliczaniu jej wysokości pominięcie przez organ art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej od dnia, od którego mogłaby być podjęta wypłata emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej wraz z prawem do wyrównania stanowiącego różnicę między sumą kwot emerytur, jakie przysługiwałyby w okresie od dnia, od którego mogłaby być podjęta wypłata emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, do dnia wydania decyzji o ponownym obliczeniu emerytury, z uwzględnieniem ich waloryzacji, a sumą kwot wypłaconych w tym okresie.

W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jego oddalenie.

Sąd Okręgowy w Łomży wyrokiem z 11 grudnia 2025 r. oddalił odwołanie (pkt 1) oraz zasądził od H. O. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w U. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego 360 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty (pkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że H. O. (ur. (...)) powszechny wiek emerytalny osiągnęła 13 maja 2017 r. 17 lipca 2006 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela. Decyzją ZUS z 27 lipca 2006 r. nr (...) odmówiono jej przyznania emerytury nauczycielskiej z powodu braku spełnienia wymaganego stażu ogólnego oraz stażu pracy nauczycielskiej. Ponownie o emeryturę nauczycielską H. O. wystąpiła 31 sierpnia 2008 r. W wyniku rozpoznania tego wniosku decyzją (...)/10/NE z 18 września 2008 r. organ rentowy przyznał wnioskodawczyni emeryturę od 1 września 2008 r. Świadczenie przyznane na tej podstawie na przestrzeni lat podlegało wielokrotnie przeliczeniu. Ostatni raz decyzją z 11 marca 2025 r. emerytura ustalona została w wysokości 4 556,79 zł

4 marca 2014 r. H. O. wystąpiła o przyznanie jej emerytury na podstawie przepisów wyżej wymienionej ustawy z 17 grudnia 1998 r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze ( Dz. U. z 1983 r., Nr 8, poz. 43 ze zm. ). Decyzją (...) z 28 sierpnia 2014 r. organ rentowy odmówił przyznania wcześniejszej emerytury z uwagi na brak wymaganego okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze na dzień 1 stycznia 1999 r.

Wnioskami z 19 lipca 2023 r. oraz z 13 września 2024 r. H. O. wszczynała postepowanie w sprawie ustalenia emerytury na zasadach ogólnych w związku z osiągnięciem przez nią wieku emerytalnego. Po otrzymaniu decyzji z 25 sierpnia 2023 r. i z 24 października 2024 r. ustalających emerytury w wysokościach niższych od dotychczas otrzymywanej emerytury NE, wnioski cofała i postepowanie w tym przedmiocie było umarzane.

Kolejny raz z wnioskiem o ustalenie emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego H. O. wystąpiła 8 sierpnia 2025 r. W wyniku rozpoznania tego wniosku decyzją (...) z 29 sierpnia 2025 r. (obecnie zaskarżoną), organ przyznał wnioskodawczyni emeryturę od 1 sierpnia 2025 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Wysokość świadczenia ustalono na 4 354,19 zł. Jednocześnie nie podjęto wypłaty emerytury, gdyż emerytura ustalona tą decyzja była mniej korzystna od świadczenia dotychczas wypłacanego, oznaczonego symbolem NE. Przy obliczaniu emerytury oznaczonej symbolem (...) podstawę służącą do ustalenia emerytury pomniejszono o sumę kwot dotychczas pobranych emerytur w wysokości 540 578,58 zł. Do jej obliczenia przyjęto średnie dalsze trwanie życia wynikające z tablicy trwania życia obowiązującej w dniu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, ponieważ wskaźnik ten był korzystniejszy od średniego dalszego trwania życia ustalonego na podstawie tablicy trwania życia obowiązującej w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę.

Wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. wydanym w sprawie sygn. akt SK 140/20 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP. Wyrok ten nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw.

Sąd odwołał się do art. 190 ust. 1-3 ustawy z 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. nr 78 poz. 483). Mając to na uwadze wskazał, że ustawa/przepis przestaje być elementem systemu prawa dopiero z momentem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw, chyba że Trybunał, na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji odsunie w czasie utratę mocy obowiązującej ustawy maksymalnie o 18 miesięcy. Ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw jest zatem warunkiem zaistnienia wspomnianego skutku (w ramach tzw. derogacji trybunalskiej) i powinno nastąpić – zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji RP – niezwłocznie. Sąd zauważył, że mimo braku ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw orzeczenie jest ostateczne (kontrola konstytucyjności została zakończona), ale nie skutkuje zmianą prawa. Zgodnie bowiem z art. 88 ust 1 Konstytucji RP warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie w stosownym dzienniku urzędowym co spełnia normę gwarancyjną. Promulgacja jest warunkiem obowiązywania aktu w wewnętrznym porządku prawnym państwa, a co za tym idzie – związania jednostki treścią takiego aktu. Brak urzędowej publikacji orzeczenia Trybunału pozbawia konstytucyjnego prawa do wzruszenia ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego przez sąd lub organ administracji publicznej na podstawie przepisu uznanego mocą tego orzeczenia za niekonstytucyjny. Termin na wzruszenie rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie biegnie bowiem od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a to ma miejsce zasadniczo z chwilą jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

W okolicznościach sprawy, w ocenie Sądu Okręgowego, organ rentowy nie miał żadnych podstaw do obliczenia emerytury odwołującej się z pominięciem art. 25 ust 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd wskazał, że brak było podstaw do korygowania treści obowiązującego prawa na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. sygn. SK 140/20 i posiłkowania się zasadą bezpośredniego stosowania Konstytucji RP (art. 8 ust. 2 Konstytucji). W sprawie istniały w ocenie Sądy poważne wątpliwości czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. jest wyrokiem ostatecznym zgodnie z art. 190 ust 1 Konstytucji. W postanowieniu składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2023 r. wydanym w sprawie sygn. akt I KZP 5/23, stwierdzono bowiem, że organ, w którego składzie zasiadają osoby powołane na miejsca wcześniej obsadzone, nie jest organem opisanym w Konstytucji jako Trybunał Konstytucyjny, a zatem wydane przez taki organ orzeczenia nie wywierają skutków o jakich mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji" (podobnie postanowienie SN z 16 września 2021 r., sygn. akt I KZ 29/21).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., jak zauważył Sąd został wydany w składzie: M. F. – przewodnicząca, Ś. F. - sprawozdawca, L. O., W. L. i H. I.. Sprawozdawcą w sprawie SK 140/20 był Ś. F., który zajął miejsce w Trybunale Konstytucyjnym po zmarłym D. W., który z kolei został powołany na urząd sędziego na miejsce obsadzone już przez M. C.. Na sprzeczny z prawem wybór osób na sędziów Trybunału Konstytucyjnego, na miejsca już wcześniej zajęte, wskazano także w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ((...)) z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie (...), (...) przeciwko Polsce. (...) orzekł, że rozstrzygnięcie sprawy przez skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego z udziałem osoby wybranej na miejsce już zajęte narusza art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPC), ponieważ taki organ nie spełnia wymogu "sądu ustanowionego ustawą". Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że wprawdzie Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 7/20 (postanowienie z dnia 15 czerwca 2021 r., OTK-A 2021, poz. 30) uznał ten wyrok za nieistniejący (sententia non existens), podkreślił jednak, że wydając powołane orzeczenie organ ten działał bez żadnego trybu formalnoprawnego, w którym mógłby stwierdzić taki stan prawny, a ponadto, pominął okoliczność, iż w ramach standardu z art. 6 ust. 1 Konwencji, jako sądy ustanowione ustawą mogą być oceniane trybunały konstytucyjne.

Na temat polskiego Trybunału Konstytucyjnego w obecnym składzie wypowiedział się także Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ((...)) w najnowszym wyroku z 18 grudnia 2025 r. Orzekł, że polski Trybunał Konstytucyjny (TK) naruszył prawo UE, nie respektując wcześniejszych wyroków (...), odrzucając kompetencje sądów krajowych do badania prawidłowości procedur powoływania sędziów i nie uznając środków tymczasowych nałożonych przez (...), a także stwierdził, że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu z powodu wadliwego powoływania sędziów. (...) uznał, że TK naruszył kluczowe zasady prawa UE, takie jak pierwszeństwo prawa UE, skuteczna ochrona sądowa i niezawisłość wymiaru sprawiedliwości. W postanowieniu składu siedmiu sędziów z 13 grudnia 2023 r. Sąd Najwyższy jednoznacznie stwierdził, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wydane z udziałem nieprawidłowo powołanego sędziego nie wywołuje skutków z art. 190 Konstytucji.

Sąd przyjął, że w odniesieniu do odwołującej się nie ma żadnych podstaw do ingerencji w obliczenie emerytury w wieku powszechnym, czy też przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie. O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.).

H. O. wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Zaskarżonemu w całości wyrokowi zarzuciła:

1.  naruszenie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zw. z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, w sytuacji gdy organ rentowy oraz Sąd Okręgowy powinni pominąć ten przepis z uwagi na jego niekonstytucyjność;

2.  naruszenie art. 67 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP, tj. konstytucyjnych wolności i praw człowieka i obywatela obejmujących ochronę prawa do zabezpieczenia społecznego w związku z zasadą zaufania obywatela do państwa i prawa (naruszenie standardu konstytucyjnego);

3.  naruszenie art. 2 Konstytucji RP, tj. zasady bezpieczeństwa prawnego poprzez naruszenie bezpieczeństwa prawnego odwołującej w związku z pozbawieniem odwołującej możliwości prognozowania własnych działań, tj. podjęcia decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę, z którą to decyzją będzie się wiązać pomniejszenie wysokości emerytury w wieku powszechnym (naruszenie standardu konstytucyjnego);

4.  naruszenie art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, tj. zasady równości wobec prawa i niedyskryminacji poprzez zastosowanie wobec Odwołującej mechanizmu potrąceniowego opisanego w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, w sytuacji, gdy w systemie ubezpieczeń społecznych obecnie istnieją regulacje, które w obrębie te) samej kategorii, tj. świadczeń emerytalnych nic przewidują konieczności stosowania mechanizmu potrąceniowego, takiego jak opisany w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, a regulacjami tymi są art. 26c ust. 2, art. 1941 oraz art. 194j ust. 1 ustawi emerytalnej (naruszenie standardu konstytucyjnego);

5.  naruszenie art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z y 6, § 7, 2 8 ust. 1, § 14 ust. 2, § 30 ust. 1, § 30 ust. 2 pkt 3 i 4, Ć 94 ust. 2, § 97 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawne „Zasad techniki prawodawczej" z dnia 20 czerwca 2002 r. (Dz.U. Nr 100, poz. 908), tj. zasady państwa prawnego oraz zasady ustawowej ingerencji w sferę konstytucyjnych wolności i praw' jednostki poprzez naruszenie nakazu przestrzegania przez ustawodawcę zasad poprawnej legislacji, w szczególności w wyniku braku uchwalenia w ustawie z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2012 poz. 637), stosownych przepisów intertemporalnych dla art. 1 pkt 6 lir. b ustawy nowelizującej (wprowadzającego art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej do porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej), co doprowadziło do sytuacji, gdzie art. 1 pkt 6 lit. b ustawi nowelizującej nic spełnia wymogu określoności przepisów, które winny być formułowane w sposób poprawny, precyzyjny i jasny, co spowodowało, iż art. 25 ust. 1b może podlegać dowolnej interpretacji (naruszenie standardu konstytucyjnego);

6.  naruszenie art. 2 Konstytucji RP, tj. zasady ochrony praw' nabytych poprzez zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w sytuacji, gdy Odwołująca nabyła maksymalnie ukształtowaną ekspektatywę do obliczenia emerytury w wieku powszechnym bez zastosowania art. 25 ust. 1b ustawmy emerytalnej (naruszenie standardu konstytucyjnego).

Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o:

1. zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go Zaskarżonej decyzji poprzez nakazanie organowi rentowemu ponownego obliczenia wysokości emerytury w wieku powszechnym, a przy obliczaniu jej wysokości pominięcie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej od dnia, od którego mogłaby być podjęta wyplata emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej;

ewentualnie

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji;

3. zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów procesu z uwzględnieniem kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja podlegała częściowemu uwzględnieniu i skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku i poprzedzającej ten wyrok decyzji organu rentowego.

Wobec braku zgłoszenia przez strony konieczności przeprowadzenia rozprawy ani jakichkolwiek dowodów, których przeprowadzenie wymagałoby jej wyznaczenia, uznając, że sporne zagadnienie dotyczy oceny stanu prawnego, a nie faktycznego, Sąd Apelacyjny skierował sprawę na posiedzenie niejawne na podstawie art. 374 k.p.c.

Z prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego wynikało , że organ rentowy decyzją z 18 września 2008 r. przyznał H. O. prawo do wcześniejszej emerytury. Następnie decyzją z 29 sierpnia 2025 przyznano wnioskodawczyni prawo do emerytury powszechnej, na podstawie art. 24 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od 1 sierpnia 2025 r., tj. miesiąca, w którym złożono wniosek. Podstawa obliczenia emerytury została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne, zaś tak ustalona emerytura została zawieszona, gdyż była świadczeniem mniej korzystnym od dotychczas pobieranego.

Przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie była kwestia prawna, dotycząca ustalenia wysokości emerytury powszechnej ubezpieczonej z pominięciem regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251), tj. bez pomniejszania podstawy wymiaru emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur wcześniejszych, a nadto zasadności wyrównania emerytury powszechnej.

Art. 25 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia przez H. O. wniosku o wcześniejszą emeryturę, stanowił, że podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175, z zastrzeżeniem art. 185.

Z dniem 1 stycznia 2013 r. do art. 25 ustawy wprowadzony został ust. 1b stanowiący, iż jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (...), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Ustawa zmieniająca ustawę o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzająca ww. przepis została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 6 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 637).

Sąd Najwyższy w motywach wyroku z 12 września 2017 r., II UK 381/16 (LEX nr 2376896) zauważył, że skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszych emerytur na podstawie przepisów szczególnych dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy emerytalnej o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur, przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego prognozowanego "średniego trwania życia" osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości bez względu na datę złożenia wniosku emerytalnego. Także w doktrynie podkreśla się, że brak odliczenia pobranych emerytur uprzywilejowywałby tę kategorię ubezpieczonych, nadużywając solidarności w relacjach między członkami wspólnoty ryzyka, w nieuzasadniony sposób uszczuplając przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz stanowi nadużycie solidarności w relacjach między członkami wspólnoty ryzyka, gdyż nałożono by na nią obowiązek sfinansowania wypłaty tej części emerytury w wieku powszechnym, która nie znajduje pokrycia we wcześniej wniesionym (zaewidencjonowanym), lecz wydanym (to jest pomniejszonym o kwoty pobranych emerytur) wkładzie ubezpieczonego stanowiącym zasadniczy element podstawy obliczenia emerytury (zob. glosę K. Antonowa do przywołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego III UZP 6/17, OSP 2019 Nr 1, poz. 5).

Niemniej, należy zaakcentować, że możliwość ingerencji ustawodawcy w prawa podmiotowe podlega ograniczeniom wynikającym z określonych standardów. Granicę dopuszczalności ingerencji ustawodawcy w prawa podmiotowe wyznacza wymaganie, aby wprowadzane modyfikacje nie były dla jednostki zaskakujące i nie miały charakteru arbitralnego (zob. między innymi wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 19 listopada 2008 r., Kp 2/08, OTK-A 2008 T. 9, poz. 157, cz. III, pkt 5.2; z 8 grudnia 2011 r., P 31/10, OTK-A 2011 T. 10, poz. 114, cz. III, pkt 5.3; z 28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 T. 2, poz. 16, cz. III, pkt 4.1; z 13 czerwca 2013 r., K 17/11, (...)A 2013 T. 5, poz. 58, cz. III, pkt 7.1). Innymi słowy, konieczne jest, aby zastosowane zostały procedury umożliwiające zainteresowanym dostosowanie się do zaistniałej sytuacji i odpowiednie rozporządzenie swoimi prawami (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 września 1998, K 10/98, OTK 1998 Nr 5, poz. 64). W tym kontekście Trybunał wielokrotnie wypowiadał się na temat wymagań, jakie Konstytucja narzuca wprowadzaniu w życie nowych przepisów, w tym także intertemporalnych, w zakresie, w jakim zawierają one rozwiązania mniej korzystne dla ich adresatów. Zmiana obowiązującego prawa, która pociąga za sobą niekorzystne skutki dla sytuacji prawnej podmiotów, powinna być dokonywana zasadniczo z zastosowaniem techniki przepisów przejściowych, a co najmniej odpowiedniej vacatio legis. Sytuacja prawna osób dotkniętych nową regulacją powinna być poddana takim przepisom przejściowym, by mogły mieć one czas na dokończenie przedsięwzięć podjętych na podstawie wcześniejszej regulacji w przeświadczeniu, że będzie ona miała charakter stabilny. Zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa nakazuje ustawodawcy należyte zabezpieczenie "interesów w toku", a zwłaszcza należytą realizację uprawnień nabytych na podstawie poprzednich przepisów (tak między innymi: orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 2 marca 1993 r., K 9/92, OTK 1993, cz. I, poz. 6; z 15 lipca 1996 r., K 5/96, OTK 1996 Nr 4, poz. 30 oraz wyrok z 24 października 2000 r., SK 7/00, OTK 2000 Nr 7, poz. 256) - zob. uchwała SN z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, OSNP 2020, nr 6, poz. 57 i cytowane tam orzecznictwo).

W ocenie Sądu Apelacyjnego okoliczność, że wyrok Trybunały Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany nie ma rozstrzygającego znaczenia, ponieważ nie budzi wątpliwości, że wyrok został wydany. Co do zasady też wyrok przed jego publikacją w Dzienniku Ustaw wywołuje skutek w postaci uznania danego przepisu za niekonstytucyjny. Natomiast zasadniczym skutkiem publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność z przepisu z Konstytucją jest „generalne” usunięcie tego przepisu lub jego części z porządku prawnego. Brak ogłoszenia nie uprawnia sądu powszechnego do pominięcia stwierdzonej niekonstytucyjności przepisu.

Inną rzeczą jest ocena skuteczności wyroku w kontekście składu, w którym został wydany. Brak jest procedury uprawniającej do stwierdzenia, że wyrok wydany przez Trybunał, w którego składzie brał udział sędzia wybrany w wadliwej procedurze, lecz sędzia wybrany przez Sejm i od którego prezydent odebrał przyrzeczenie, jest wyrokiem nieistniejącym. Wyroku tego nie zakwestionował też Sąd Najwyższy (wyrok z 8 stycznia 2025 r. w sprawie III (...) 121/23). W ocenie Sądu Apelacyjnego w takiej sytuacji jaka występuje w niniejszej sprawie, należy przynajmniej, o ile nie przemawiają za tym inne szczególne względy, zastosować takie rozumowanie, które pozwoli na zastosowanie prawa uwzględniającego konsekwencje wynikające z treści wyroku.

Z orzeczeń w sprawach P 20/16 i SK 140/20 wynika, że ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, w szczególności ci którzy złożyli wnioski przed 6 czerwca 2012 r. nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego – możliwości oceny swojej sytuacji prawnej według reguł wynikających z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Nie mieli możliwości oceny skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie dano im możliwości przeprowadzenia rozumowania, z którego mogłoby wynikać, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury po ogłoszeniu ustawy nowelizującej. Dopiero od tego momentu osoby ubezpieczone mogły zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymiaru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy emerytalnej, cofnięcie wniosku o przyznanie świadczenia jest dopuszczalne tylko do czasu uprawomocnienia się decyzji o jego przyznaniu. Nie było zatem możliwości, aby osoby, które zostały ,,zaskoczone" wprowadzanymi zmianami w trakcie pobierania świadczenia, podjęły skuteczną interwencję w celu ochrony swoich interesów. Zmiana ta nastąpiła w momencie, w którym ubezpieczony nie mógł już podjąć żadnych kroków zapobiegających wystąpieniu skutków, których nie mógł się spodziewać, korzystając z jednego ze świadczeń wymienionych w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Nie budzi przy tym wątpliwości, że mechanizm pozwalający na dalsze korzystanie z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę został wprowadzony przez ustawodawcę dla złagodzenia zmiany pomiędzy dwoma systemami emerytalnymi.

Uprawnione jest zatem w ramach zgłoszonego przez odwołującego się wniosku o przyznanie prawa do emerytury powszechnej, dokonanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów emerytalnych według standardów konstytucyjnych. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. SK 140/20 jest drugim wyrokiem, w którym orzeczona została niekonstytucyjność przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Pierwszy wyrok, zapadł w dniu 6 marca 2019 r. w sprawie o sygn. akt P 20/16. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r. poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zastosowanie tego mechanizmu w odniesieniu do ubezpieczonej, której dotyczyła sprawa tocząca się przed pytającym sądem, spowodowało ustalenie emerytury powszechnej w wysokości niższej niż pobierana przez nią wcześniejsza emerytura.

Zatem, zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonując wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy przyjąć, że nie może on mieć zastosowania w sytuacji faktycznej ubezpieczonej. Ocena konstytucyjności prawa sprawowana przez sądy w ramach bezpośredniego stosowania Konstytucji RP służy nie tylko zapewnieniu zgodności orzeczeń z Konstytucją, a w konsekwencji zapewnieniu wydania orzeczenia słusznego, sprawiedliwego i realizującego konstytucyjną aksjologię i wartości, ale także przyspieszeniu postępowania. Kontrola rozproszona stwarza także możliwość interpretacji Konstytucji oraz ustaw z uwzględnieniem szerokiego spektrum wiedzy specjalistycznej sądów w poszczególnych działach prawa, a tym samym poszerza perspektywę rozumienia Konstytucji.

W związku z powyższym, za niezasadne uznać należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, odnośnie braku możliwości wyeliminowania w stosunku do skarżącej niekonstytucyjnego art. 25 ust. 1b ustawy.

Wskazać należy, że w Polsce do 31 grudnia 2012 r. obowiązywał zróżnicowany wiek emerytalny, w zależności od płci ubezpieczonego wynoszący 65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet. Od 1 stycznia 2013 r. zgodnie z ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz. 637), obowiązywał nowy wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn. Na podstawie tej ustawy następowało stopniowe podwyższanie i zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn do 67 lat. Obecnie ustawodawca ponownie powrócił do modelu obowiązującego do 31 grudnia 2012 r. Artykuł 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych został zmieniony przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 38). Tym samym od 1 października 2017 r. warunkiem uzyskania przez mężczyznę prawa do emerytury jest osiągnięcie wieku 65 lat, a przez kobietę wieku 60 lat. H. O. powszechny wiek emerytalny osiągnęła 1 października 2017 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, H. O., która zdecydowała się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miała - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze jej przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogła przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewała się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości jej świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

W przypadku wnioskodawczyni - która złożyła wniosek o emeryturę w 2008 r., a zatem jeszcze przed dodaniem do ustawy emerytalnej art. 25 ust. 1b, natomiast prawo do emerytury powszechnej nabyła po 1 stycznia 2013 r., a zatem już po dodaniu do tej ustawy art. 25 ust. 1b - występują podstawy do odmowy zastosowania tego ostatniego przepisu jako niezgodnego z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Konsekwencją powyższego jest przyznanie skarżącej prawa do ustalenia wysokości emerytury powszechnej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, jednak tylko za okres do 1 października 2017 r. (czyli uzyskania wieku uprawniającego do nabycia emerytury powszechnej). Podkreślić należy, że prawo do emerytury powstaje z mocy prawa z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia, ale niezbędne jest także potwierdzenie tego prawa w celu uruchomienia wypłaty ustalonego świadczenia w określonej wysokości, które wymaga złożenia stosownego wniosku i jego rozpoznania w stanie prawnym adekwatnym dla jego oceny (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2017 r., III UZP 6/17, OSNP 2018 Nr 3, poz. 34). Czym innym jest zatem prawo do emerytury a czym innym jej wypłata. Analizując powyższe w kontekście rozważań dotyczących naruszenia art. 2 Konstytucji w zakresie sposobu obliczenia emerytury powszechnej H. O. uznać należy, że ochrona konstytucyjna nie może trwać po spełnieniu przez nią przesłanek nabycia prawa do emerytury powszechnej tj. po 1 października 2017 r. Od 1 października 2017 r. wnioskodawczyni dołączyła do grona wszystkich innych ubezpieczonych, którzy np. rozpoczęli pobieranie emerytury wcześniejszej po 1 stycznia 2013 r., a następnie wystąpili z wnioskiem o emeryturę powszechną, od której podstawy odliczono im pobrane wcześniej kwoty emerytur wcześniejszych, na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Podsumowując, skoro wnioskodawczyni nabyła abstrakcyjne prawo do emerytury w wieku powszechnym 1 października 2017 r. a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogła spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez nią wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, Lex nr 3252696 oraz z 18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21, Lex nr 3352121). Ustawa zmieniająca ustawę o emeryturach i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzająca ww. przepis została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 6 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 637). Powyższa regulacja niewątpliwie doprowadziła do sytuacji, w której każda osoba, która złożyła wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w art. 25 ust. 1b ustawy przed dniem 6 czerwca 2012 r., a więc przed datą opublikowania ustawy nowelizującej nie tylko została zaskoczona pomniejszeniem świadczenia emerytalnego, a także nie miała możliwości - przewidzieć konsekwencji, jakie na mocy nowo wprowadzonych przepisów wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia co jest sprzeczne z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, czyli z zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez niego prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Powyższej sytuacji nie zmienia fakt, że wyrok Trybunału nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw do dnia wydania orzeczenia w sprawie. Zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania.

W odniesieniu do wniosku odwołującej o wyrównanie świadczenia emerytalnego wskazać należy, iż zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w drugim rzędzie - przedmiotem postępowania sądowego determinowanego zakresem odwołania od tejże decyzji. Zakres kognicji sądów ubezpieczeń społecznych zakreśla decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie. Sąd ubezpieczeń społecznych nie może wykraczać poza te granice i orzekać o kwestiach nieobjętych decyzją organu rentowego (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr 604214; z dnia 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; z dnia 2 marca 2011 r., II UK 1/11, LEX nr 844747; z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr (...)). Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją przyznano odwołującej prawo do emerytury powszechnej w określonej wysokości. Rozstrzygnięcie organu rentowego wyznaczało zatem zakres rozpoznania niniejszej sprawy, w której należało rozstrzygnąć, czy ustalając wysokość emerytury odwołującej się organ rentowy zasadnie zastosował art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Skoro żądanie w zakresie wyrównania nie było objęte zakresem zaskarżonej decyzji to nie można było orzekać w tym przedmiocie. Sąd Apelacyjny podziela przy tym stanowisko Sądu Okręgowego sprowadzające się do stwierdzenia, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK (...) nie zostało opublikowane. W takiej sytuacji nie można wymagać od organu rentowego decyzji uwzględniającej stan prawny, który wynikałby z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Z tych względów, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. – o czym orzekł jak w punkcie I wyroku, a w pozostałym zakresie apelację oddalił, na podstawie art. 385 k.p.c. – pkt II wyroku.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzekł, na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 102 k.p.c.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w rozpoznawanej sprawie zachodził szczególnie uzasadniony przypadek, który dawał podstawy do nieobciążania organu rentowego kosztami zastępstwa procesowego należnych odwołującej się.

Sąd Apelacyjny za „szczególny przypadek” w rozumieniu art. 102 k.p.c. upatruje w szczególnym i nietypowym charakterze sprawy. Zauważyć należy, iż w orzecznictwie sądów powszechnych w Polsce występując rozbieżności odnośnie tego, czy zachodzą podstawy do przeliczenia emerytury powszechnej ubezpieczonych z pominięciem regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.), tj. bez pomniejszania podstawy wymiaru emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur wcześniejszych, a nadto, czy ubezpieczonym przysługuje prawo do wypłaty wyrównania emerytury powszechnej.

Zaznaczyć należy, iż spór w rozpoznawanej sprawie miał charakter prawny. Biorąc pod uwagę nietypowy, problematyczny charakter sprawy, w której ostatecznie decydująca dla rozstrzygnięcia okazała się przyjęta przez Sąd wykładnia skomplikowanych regulacji, niejednolitość orzecznictwa w tożsamych sprawach dawało podstawy do zastosowania art. 102 k.p.c. - o czym orzeczono w punkcie III wyroku.