Wyrok z 13 maja 2026, sygn. III AUa 2142/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie następującym:

Przewodniczący Sędzia Marcin Graczyk (spr.)

po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2026 r. w Warszawie na posiedzeniu niejawnym

sprawy R. V.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w G.

o przeliczenie emerytury

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w G.

od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XIV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 27 sierpnia 2024 r. sygn. akt XIV U 542/24

oddala apelację.

Marcin Graczyk

Sygn. akt III AUa 2142/24

UZASADNIENIE

Decyzją z 23 lutego 2024 r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w G. na skutek skargi R. V. o wznowienie postępowania, wniesionej w dniu 25 stycznia 2024 r. na podstawie art. 149 § 3 oraz art. 145a § 2 k.p.a. w zw. z art. 83b ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, odmówił wznowienia postępowania w sprawie.

Odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w G. (dalej: organ rentowy) z 23 lutego 2024 r. wniosła R. V. (dalej: odwołująca lub ubezpieczona), powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r. i wniosła o dokonanie ponownego przeliczenia emerytury.

W odpowiedzi na odwołanie, organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

Sąd Okręgowy w Warszawie XIV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w wyroku z 27 sierpnia 2024 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującej prawo do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b w brzmieniu nadanym mocą art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2021 r. poz. 1621).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.

Odwołująca (ur. (...)) w dniu 20 maja 2011 r. złożyła wniosek o emeryturę. Decyzją z 27 czerwca 2011 r. organ rentowy przyznał jej zaliczkę na poczet przysługującej emerytury na podstawie art. 24 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od 20 czerwca 2011 r. tj. od osiągniecia wieku emerytalnego. Następnie decyzją z 28 lipca 2011 r. organ rentowy przyznał odwołującej emeryturę na podstawie art. 24 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od 20 czerwca 2011 r. tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego .

W dniu 23 stycznia 2024 r. odwołująca złożyła w organie rentowym wniosek o ponowne obliczenie świadczenia w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r. W związku z tym wnioskiem została wydana zaskarżona decyzja .

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym w aktach rentowych. Dokumenty te nie budziły wątpliwości– zarówno co do ich prawdziwości jak i zawartości merytorycznej.

Sąd Okręgowy zważył, że odwołanie było zasadne.

Ustawą z 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1621), na mocy art. 3 pkt 1, dokonano zmiany art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez zmianę brzmienia ust. 2 pkt 2 tego artykułu na: „2) w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku, z uwzględnieniem ust. 2a;” oraz dodano po ust. 2 ust. 2a i 2b w brzmieniu: „2a. W przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. 2b. Przepis ust. 2a stosuje się również do ubezpieczonego, który wiek uprawniający do emerytury osiągnął po dniu 31 maja danego roku.”.

Przy czym, zgodnie z treścią przepisu art. 17 ustawy z 24 czerwca 2021 r. ustawy nowelizującej, przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po dniu 31 maja 2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy zmienianej w art. 3 osobom, które wiek emerytalny ukończyły po dniu 31 maja 2021 r., oraz do rent rodzinnych przyznanych po osobach zmarłych po dniu 31 maja 2021 r. (ust. 1) W przypadku przyznania emerytury lub renty rodzinnej, o których mowa w ust. 1, przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, emerytura lub renta rodzinna podlega ponownemu przeliczeniu z uwzględnieniem przepisów art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (ust. 2).

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 15 listopada 2023 r., wydanym w sprawie o sygn. akt P 7/22, orzekł, iż art. 17 ustawy z 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1621) w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.) w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w konsekwencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego zaistniała możliwość ponownego obliczenia emerytury ubezpieczonej, która została naliczona w czerwcu 2011 r. i przyznana od 20 czerwca 2011 r., tj. od dnia osiągnięcia przez nią powszechnego wieku emerytalnego.

Odwołująca złożyła w dniu 23 stycznia 2024 r. wniosek o ponowne obliczenie jej świadczenia z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r., czyli przy zastosowaniu regulacji zawartych w art. 25a ust. 2 pkt 2a i 2b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy nie rozpoznał tego wniosku i zamiast tego wydał decyzję o odmowie wznowienia postępowania w sprawie. Decyzja ta nie miała jakiejkolwiek podstawy faktycznej i prawnej, albowiem w przypadku odwołującej chodziło o ponowne obliczenie wysokości jej świadczenia przy zastosowaniu nowych regulacji prawnych, które nie obowiązywały w dacie obliczania i przyznania jej emerytury. Wyżej wymieniony wyrok Trybunał Konstytucyjnego w żaden sposób nie odnosił się do konstytucyjności przepisów art. 25a ustawy emerytalnej obowiązujących w dacie przyznawania ubezpieczonej emerytury, a jedynie otworzył możliwości obliczenia emerytury w oparciu o nowe regulacje, tj. o nowo zmienione i dodane przepisy art. 25a ustawy emerytalnej (ust. 2 pkt 2a i 2b), szerszemu kręgowi podmiotów.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji działanie organu rentowego było celowe (biorąc pod uwagę masowość załatwiania analogicznych wniosków ubezpieczonych w taki sam sposób) i zmierzało do odsunięcia terminu merytorycznego rozpoznania sprawy z uwagi na ewentualną konieczność ponownego obliczenia i podjęcia wypłaty wyższego świadczenia bardzo dużej liczbie ubezpieczonych. Stąd opisany modus operandi organu rentowego, w ocenie Sądu pierwszej instancji należało potraktować jako celowe niewydanie decyzji, w sprawie wniosku o ponowne obliczenie świadczenia, w przewidzianym do tego terminie.

Zgodnie z treścią przepisu art. 477 ¹⁴ § 3 zd.1 k.p.c., jeżeli odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy, sąd w razie uwzględnienia odwołania zobowiązuje organ do wydania decyzji lub orzeczenia w określonym terminie, zawiadamiając o tym organ nadrzędny, albo orzeka co do istoty sprawy.

Sąd pierwszej instancji po rozpoznaniu sprawy doszedł do przekonania, że zaistniała sytuacja celowego niewydania decyzji odnoszącej się do meritum wniosku odwołującej w przewidzianym do tego terminie. Oczywiście, możliwym było zastosowanie regulacji zawartej w art. 467 § 4 k.p.c., jednakże ocena postępowania organu rentowego w podobnych sprawach prowadziła do wniosku, że przyczyniłoby się to jedynie do przedłużenia okresu rozpoznania wniosku odwołującej, bowiem organ rentowy wydałby decyzję o odmowie przeliczenia świadczenia (gdyż takie prezentuje merytoryczne stanowisko w sprawie) i Sąd musiałby to oczywiście niewłaściwe stanowisko skorygować, co znacznie przedłużyłoby postępowanie.

W konsekwencji, Sąd Apelacyjny, w oparciu o art. 477 ¹⁴ § 3 zd.1 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującej prawo do przeliczenia emerytury w oparciu o art. 25a ust. 2a i 2b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu nadanym mocą art. 3 pkt 1 ustawy z 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1621).

Apelację w niniejszej sprawie wniósł organ rentowy, który zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości zarzucił mu naruszenie:

- przepisów prawa materialnego, tj.:

art. 17 ustawy z dnia 24.06.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1261; dalej ustawa zmieniająca) w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.; dalej ustawa emerytalna) w zakresie, w jakim powyższy przepis został uznany przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 15.11.2023 r., sygn. akt: P 7/22, za niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ze względu na pominięcie przez ww. przepis emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony przed 1.06.2021 r., poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że konsekwencją przedmiotowego wyroku jest możliwość ponownego obliczenia emerytury wnioskodawczyni, która została naliczona w 06/2011 r., a zatem przed wejściem w życie przepisów ustawy z dnia 24.06.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, podczas gdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15.11.2023 r. dotyczy wyłącznie emerytów, którzy zgłosili wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury na podstawie art. 17 ustawy zmieniającej i którym organ rentowy wydał decyzję odmawiającą ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie tego przepisu.

Mając na uwadze powyższe zarzuty organ rentowy wniósł o:

- zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez oddalenie odwołania,

ewentualnie:

- uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.

Odwołująca nie wniosła odpowiedzi na apelację.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja organu rentowego jest bezzasadna i podlega oddaleniu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe. Sąd Okręgowy właściwie przeprowadził postępowanie dowodowe, nie uchybiając przepisom prawa procesowego, ustalone okoliczności nie były sporne między stronami i wynikały z dokumentów, które nie były przez nie kwestionowane. W konsekwencji Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, rezygnując jednocześnie z ich ponownego szczegółowego przytaczania w tej części uzasadnienia (art. 387 § 2 ¹ pkt. 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny nie dostrzega przy tym naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego, w związku z czym podziela w całości także rozważania tego Sądu w zakresie przyjętych przez niego podstaw prawnych orzeczenia (art. 387 § 2 ¹ pkt 2 k.p.c.).

Na kanwie sprawy o zbliżonym stanie faktycznym i prawnym Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 30 kwietnia 2025 r. sygn. akt III AUa 489/24 przedstawiając w jego uzasadnieniu bogatą wykładnię przepisów wskazał m.in., że Sąd Najwyższy w wyroku z 13 maja 2004 r., III UK 16/04 wprost stwierdził, że dyspozycja 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm.) stanowi lex specialis względem analogicznej dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 k.p.a. i w konsekwencji w sprawach, których dotyczy art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie ma zastosowania art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Sąd Apelacyjny rozpoznający niniejszą sprawę całkowicie podziela przedstawioną w ww. orzeczeniu Sądu Apelacyjnego argumentację i wykładnię przepisów, a także ich subsumpcję i przyjmuje za własną.

Odnosząc się do zarzutu apelacji dotyczącego naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny podkreśla, że ustawa zmieniająca uregulowała kwestie tzw. "emerytur czerwcowych" rozwiązując związany z nimi problem wyłącznie na przyszłość, tym samym pominięto osoby, których prawo do świadczenia emerytalnego przysługiwało w latach 2009-2019. Odwołująca niewątpliwie zalicza się do tej grupy, bowiem prawo do emerytury uzyskała od czerwca 2011 r.

Należy jednak zaznaczyć, że wyrokiem z 15 listopada 2023 r. Trybunał Konstytucyjny odpowiadając na pytanie Sądu Okręgowego w Elblągu „czy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504) w związku z art. 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) w zakresie, w jakim przepisy te nie przyznają prawa do obliczenia emerytury z uwzględnieniem art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. tym osobom, które wniosek o emeryturę zgłosiły przed 1 czerwca 2021 r., są zgodne z art. 2, art. 32 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji” orzekł, że artykuł 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.) w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu ww. orzeczenia wskazał, że ustawodawca kształtując system ubezpieczeń społecznych ma obowiązek utrzymania odpowiedniego poziomu świadczeń, co implikuje konieczność istnienia mechanizmu ich waloryzacji. Z poważaniem dla powyższego, określając zakres i formy zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego, ustawodawca nie może zaniechać wprowadzenia odpowiedniej metody utrzymywania ich realnej wartości. Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że prawo do waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych stanowi jeden z istotnych elementów konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 19 grudnia 2012 r., sygn. K 9/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 136; 17 grudnia 2013 r., sygn. SK 29/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 138 wraz z licznymi przywołanymi orzeczeniami Trybunału), jednocześnie zwracając uwagę na to, że prawo do waloryzacji należy odróżnić od konkretnej metody podwyższania nominalnej wartości ekonomicznej przyznanych świadczeń emerytalno-rentowych.

Ponadto, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że istotnym jest, czy ustawodawca wprowadzając określone zmiany w ramach przyjętego przez siebie mechanizmu waloryzacji kwartalnej, uczynił to z poszanowaniem innych, wyrażonych w art. 32 ust. 1 oraz w art. 2 Konstytucji RP, wartości konstytucyjnych. Kluczowym jest także, że w samym systemie ubezpieczeń społecznych została sformułowana wprost zasada równego traktowania ubezpieczonych, którą przewiduje art. 2a ustawy systemowej. W myśl tej zasady wszyscy ubezpieczeni, bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny – są traktowani równo. Zasada ta dotyczy w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek, obliczania wysokości świadczeń, okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń.

W treści art. 17 ust. 1 ustawy nowelizującej z 2021 r. ustawodawca wyróżnił między innymi grupę osób, którym emerytury przyznano na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021 r. W ustępie 2 tego przepisu postanowił, że w przypadku poprzedzającego wejście w życie tej ustawy przyznania emerytury, następuje ponowne przeliczenie świadczenia z uwzględnieniem nowego mechanizmu waloryzacji kwartalnej. Tymczasem w takiej samej sytuacji jak osoby, którym przyznano emeryturę na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021 r., są także osoby, którym przyznano emeryturę na takich samych zasadach w latach wcześniejszych. Trybunał Konstytucyjny zaznaczył, że podmiotami podobnymi są zatem ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. (objęci systemem zdefiniowanej składki), którzy wystąpili o emeryturę w czerwcu, ich emerytura została ustalona z zastosowaniem art. 25a ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizującą z 2004 r. i obowiązującym do wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2021 r. W obrębie wyróżnionej wyżej grupy podmiotów - wskutek postanowienia wyrażonego w art. 17 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej z 2021 r. - doszło do zróżnicowania: część osób uzyskała możliwość przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury z uwzględnieniem nowego korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej, natomiast części osób takiej możliwości odmówiono. W ocenie Trybunału wprowadzenie zróżnicowania sposobu waloryzacji składek w grupie podmiotów o ustalonej wyżej wspólnej cesze istotnej w żaden sposób nie służy realizacji zasady równego traktowania ubezpieczonych w systemie zdefiniowanej składki.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przedmiotem jego oceny nie był sam mechanizm waloryzacji kwartalnej, ani w kształcie obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021 r., ani po wejściu w życie tej ustawy. Trybunał badał jedynie, czy ustawodawca, zmieniając ten mechanizm, uczynił to zgodnie ze standardem konstytucyjnym wynikającym z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Po przeanalizowaniu treści kwestionowanej regulacji, jej otoczenia normatywnego i kontekstu, stwierdził, że nie spełnia ona warunków konstytucyjnie dopuszczalnego odstępstwa od zasady równości. Ustawodawca, poza formalnym odwołaniem się do konieczności ochrony równowagi budżetowej i stabilności systemu, nie uzasadnił ani relewantności, ani konieczności, ani proporcjonalności pominięcia w art. 17 ustawy nowelizującej z 2021 r. (w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) emerytów, którym przyznano emerytury na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r.

W związku z powyższym, w ocenie Sądu Apelacyjnego również w sprawie ubezpieczonej ma zastosowanie art. 25a ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej, z tym że - jak wskazano na wstępie - od dnia złożenia wniosku o przeliczenie i przy założeniu, że wysokość przeliczonego świadczenia będzie korzystniejsza od tego dotychczas otrzymywanego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ustawy nowelizującej w zw. z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy emerytalnej, bowiem Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni tych przepisów, a następnie prawidłowo je zastosował, przyznając odwołującej prawo do przeliczenia emerytury. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym decyzja organu rentowego z 23 lutego 2024 r. była nieprawidłowa, a uwzględnienie rozważań zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r., sygn. P 7/22 przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy prowadzi do przyznania prawa odwołującej do ponownego obliczenia emerytury. Ograniczenie grona osób uprawionych do przeliczenia świadczenia w art. 17 ustawy nowelizującej przy uwzględnieniu art. 25a ust. 2 pkt. 2 i ust. 2a ustawy emerytalnej tylko do osób, którym emeryturę przyznano w czerwcu od 2020 r. narusza przepisy art. 32 i art. 67 Konstytucji, co za tym idzie, ograniczenie to nie może być wiążące dla Sądu orzekającego w niniejszej sprawie.

Organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję uznał, że pismo ubezpieczonej z 23 stycznia 2024 r. stanowiło skargę o wznowienie postępowania i zaskarżoną decyzją odmówił wznowienia postępowania w sprawie.

Sąd Apelacyjny wskazuje, że organy w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zobowiązane są do szczególnej staranności przy ocenie przedmiotu sporu. Wniosek odwołującej oraz powołane w nim okoliczności powinny znajdować odzwierciedlenie w decyzji oraz jej uzasadnieniu. Skoro przepis art. 477 ^{( 14a)} k.p.c. upoważnia także do uchylenia decyzji organu rentowego, to zakłada, że również na etapie postępowania administracyjnego może dojść do nierozpoznania istoty sprawy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 28 lutego 2018 r., III AUa 999/16, LEX nr 2464944). W przypadku postępowania organu rentowego do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy decyzja organu nie rozstrzyga o wniosku osoby ubezpieczonej bądź też rozstrzyga, ale w niepełnym zakresie lub w też w sytuacji, gdy wydana z urzędu decyzja jest przedwczesna w zakresie rozstrzyganej w niej materii (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 lutego 2016 r., III AUa 1208/14, LEX nr 2004495).

Wymaga zaznaczenia, że przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego tj. art. 145 i nast. służą generalnie wzruszeniu prawomocnej decyzji wydanej m.in. w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją, a zatem do wznowienia pierwotnie zainicjowanego postępowania, uchylenia decyzji i ponownego, merytorycznego rozstrzygnięcia w odniesieniu do pierwotnego żądania, a nie żądania zawartego we wniosku o wznowienie postępowania. Ich zadaniem jest wyeliminowanie z obrotu prawnego nieprawidłowej decyzji wydanej z naruszeniem prawa i ponowne merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie, tak jakby tej decyzji nie było.

Natomiast w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej wprowadzono instytucję swoistego wznowienia postępowania przez stworzenie możliwości ponownego ustalenia świadczenia, tak co do prawa, jak i wysokości, mimo istnienia w tym względzie prawomocnej decyzji i jedynie w odniesieniu na przyszłość, bez reaktywacji pierwszorazowego żądania. Zgodnie z art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli: po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Przy tym, należy zwrócić uwagę, że wskazany przepis pozwala na ponowne ustalenie wysokości świadczenia przy wykorzystaniu przesłanek, które są znacząco mniej rygorystyczne niż określone w art. 145 k.p.a., zatem wykorzystanie tego instrumentu prawnego w pełni zrealizuje zasadę z art. 9 k.p.a. Jednocześnie należy wskazać, że Sąd Najwyższy w wyroku z 13 maja 2004 r., III UK 16/04 wprost stwierdził, że dyspozycja 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm.) stanowi lex specialis względem analogicznej dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 k.p.a. i w konsekwencji w sprawach, których dotyczy art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie ma zastosowania art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można zgodzić się z organem, że w przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu przez Trybunał Konstytucyjny, wyłącznym skutkiem takiego orzeczenia jest wznowienie postępowania w trybie art. 145 k.p.a. w zw. z art. 190 ust. 4 Konstytucji. Strona może dochodzić swoich uprawnień w możliwie szerokim zakresie, dopuszczalnym przepisami prawa, a organ rentowy ma administracyjny obowiązek stworzyć ku temu warunki.

Sąd Apelacyjny nie dostrzega przeszkód, aby strona na skutek wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, powołując się na przesłankę „ujawnienia nowych okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji”, wniosła o ponowne ustalenie wysokości świadczenia na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. W tym zakresie Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z 26 listopada 1997 r., sygn. akt II ZP 40/97, wydanej co prawda na kanwie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, ale aktualnej również w odniesieniu do obecnego stanu prawnego. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że błędne ustalenie wysokości świadczenia, niezależnie od przyczyn błędu zawsze daje podstawę do przeliczenia świadczenia. Orzecznictwo traktuje art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto stwierdzenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r., I UK 249/07; z 22 lutego 2010 r., I UK 247/09; z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14; postanowienie tego Sądu z 20 września 2011 r., I BU 4/11). Taka niezgodność może powstać również w sytuacji, gdy decyzja o wysokości, czy prawie do świadczenia jest wydana na podstawie niekonstytucyjnego przepisu. Eliminacja tych sprzeczności zawsze stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego prawomocną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego.

Należy wskazać, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r. ma charakter interpretacyjny, stanowi podstawę rzeczonego wniosku ubezpieczonej, ale nie usuwa z porządku prawnego wskazanego przepisu art. 17 ustawy zmieniającej w związku z art. 25a ust. 2 pkt. 2 i ust. 2a ustawy emerytalnej, a wskazuje na zawężenie adresatów normy, które to zawężenie narusza podstawowe zasady Konstytucji. Wyrok Trybunału wytycza nowy kierunek interpretacji przepisów, a co za tym idzie, skoro dotychczas organ interpretował przepisy niezgodnie z Konstytucją, pojawiają się nowe okoliczności. Należy zaznaczyć, że także nieprawidłowa interpretacja przepisu mieści się w kategorii szeroko rozumianego błędu organu, w znaczeniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, za błąd organu uznaje się każdą obiektywną wadliwość decyzji (teoria tzw. obiektywnej błędności decyzji), niezależnie od tego, czy jest ona skutkiem zaniedbania, pomyłki, czy też np. wadliwej legislacji (patrz wyrok Sądu Najwyższego z 4 października 2018 r., III UK 153/17, LEX nr 2563524).

Analizując pojęcie błędu warto uwzględnić charakter instytucji, jaką jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, bowiem zgodnie z art. 66 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Zakład jest państwową jednostką organizacyjną, nadzór nad zgodnością jego działań z obowiązującymi przepisami sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, a w zakresie prowadzonej działalności określonej ustawą, przysługują mu środki prawne właściwe organom administracji państwowej. Ze wskazanej regulacji wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jakkolwiek posiada osobowość prawną, to nie jest samodzielnym podmiotem obrotu gospodarczego, lecz w powierzonym ustawowo zakresie stanowi swoistą emanację władzy państwowej. Nie budzi żadnych wątpliwości, że Zakład realizuje wyłącznie politykę społeczną organów władzy państwowej oraz strategię lokacji środków państwowych w system zabezpieczenia społecznego, i w tym względzie nie ma żadnej samodzielności decyzyjnej. A co za tym idzie, jeżeli władza państwowa dopuszcza się deliktu legislacyjnego, co zostaje potwierdzone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, to prawne skutki takiej sytuacji obciążają władzę. Skoro Zakład jest swoistą formą prawną tego rodzaju władztwa w zakresie realizacji polityki społecznej, to również jest obarczony skutkami błędnej legislacji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, charakter prawny instytucji jaką jest Zakład musi być uwzględniany przy definiowaniu prawnego pojęcia błędu, którego stwierdzenie pozwoli na zakwestionowanie prawomocnej decyzji Zakładu opartej na delikcie legislacyjnym.

Sąd Apelacyjny wskazuje, że orzecznictwo traktuje art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009/11-12/152; z 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, LEX nr 585725; z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14; postanowienie tego Sądu z 20 września 2011 r., I BU 4/11).

W postanowieniu z 29 października 2020 r., III UZP 4/20 (OSNP 2021/6/71) Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawach niewykonywania wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zaskarżona w sprawie decyzja w istocie nie rozstrzygała o wniosku odwołującej, która domagała się ponownego obliczenia emerytury przy uwzględnieniu wyroku Trybunału, co jednoznacznie wynika z treści oryginału wniosku znajdującego się w aktach rentowych. Organ rentowy jednak potraktował wniosek wyłącznie jako żądanie wznowienie postępowania administracyjnego. Tymczasem organ powinien był rozważyć to żądanie, w pierwszej kolejności na gruncie przepisów ustawy emerytalnej.

W świetle powyższego, w ocenie Sądu Apelacyjnego, wniosek ubezpieczonej z 23 stycznia 2024 r., niezależnie od rozważenia przesłanek do wznowienia postępowania w trybie procedury administracyjnej, podlegał rozpoznaniu także na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Przy czym, sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r. dotyczy także sytuacji ubezpieczonej, której prawo do emerytury przyznano w czerwcu 2011 r. Tym samym ubezpieczona należy do kręgu osób objętych skutkiem tego orzeczenia.

W tej sytuacji organ winien rozważyć zasadność żądania odwołującej w przedmiocie merytorycznego rozstrzygnięcia o prawie do przeliczenia nieprawidłowo obliczonej emerytury w trybie specjalnych przepisów ustawy emerytalnej, tj. art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego, przesłanka nowej okoliczności czy błędu organu zastrzeżona w przywołanym przepisie ustawy emerytalnej została w niniejszej sprawie spełniona. W rezultacie, zakwestionowana decyzja organu powinna była obejmować także kwestię ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 lub pkt 6 ustawy emerytalnej, i w efekcie emerytura odwołującej podlega ponownemu przeliczeniu przy uwzględnieniu art. 25a ust. 2a i ust. 2b ustawy emerytalnej.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c., oddalił apelację organu rentowego, o czym orzekł jak w sentencji wyroku.

Marcin Graczyk