Wyrok SN z 14 stycznia 2016, sygn. I CSK 1094/14
Data orzeczenia
14 stycznia 2016
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Dariusz Dończyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 stycznia 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa B. K.
przeciwko Powszechnej Kasie Oszczędności Bank […]
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 14 stycznia 2016 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 10 grudnia 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację
pozwanego skierowaną przeciwko orzeczeniu zasądzającemu
na rzecz powódki kwotę 133 982,54 (sto trzydzieści trzy
tysiące dziewięćset osiemdziesiąt dwa i 54/100) zł (pkt 1)
oraz orzekającej o kosztach procesu (pkt 2) i w tym zakresie
przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu
do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Pozwana Powszechna Kasa Oszczędności […] wniosła skargę kasacyjną od
wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 grudnia 2013 r., oddalającego jej apelację od
wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy zasądził
od pozwanej na rzecz powódki B. K. kwotę 156.536,99 zł z ustawowymi odsetkami
od dnia 17 czerwca 2010 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym
zakresie (powódka domagała się zasądzenia kwoty 303.777,37 zł) i orzekając o
kosztach procesu. Sąd ustalił, że powódka prowadzi firmę I., na potrzeby której
założyła w Banku […] rachunek bieżący. W okresie od października 2008 r. do
stycznia 2010 r. pracownica zatrudniona przez powódkę – J. K., która – ze względu
na swój zakres obowiązków miała dostęp i hasła umożliwiające wykonywanie
przelewów z tego konta bankowego - wysyłała do kontrahentów powódki faktury, od
oryginału różniące się numerem rachunku bankowego, na który należało przelać
wynagrodzenie. Zamiast konta powódki figurowało na nich konto J. K. w pozwanym
banku […]. J. K. przelewała również środki z rachunku powódki na to konto zamiast
na konto wierzycieli powódki, przy czym opis kontrahenta w przelewie wskazywał,
że przelew był kierowany do innego podmiotu niż J. K. Kontrola powódki nad
pracownicą polegała głównie na analizie przygotowywanych przez nią raportów
wewnętrznych CRM, z których wynikało, że przepływy pieniężne między powódką
a jej kontrahentami przebiegały prawidłowo. Wysłane powódce upomnienia od jej
wierzycieli odbierała J. K. i nie przekazywała ich powódce. Łącznie z rachunku
powódki prowadzonego w PeKaO S.A. oraz od kontrahentów powódki na rachunek
J. K. zostały zrealizowane przelewy na kwotę 227 331,86 zł w okresie do 31
października 2009 r. i w kwocie 68 346,21 zł w okresie po 31 października 2009 r.
Datę 31 października 2009 r. Sądy uznały za istotną z uwagi na to, że w tym dniu
minął termin, do którego Polska miała obowiązek implementować do swojego
systemu prawnego dyrektywę 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego,
zmieniającą dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE oraz
uchylającą dyrektywę 97/5/WE (Dz.U.UE.L. z 2007r. Nr 319 poz.1). Wyrokiem z
dnia 10 czerwca 2011 r. Sąd Okręgowy w W. uznał J. K. winną popełnienia czynu
polegającego na tym, że w okresie od 12 listopada 2008 r. do 29 stycznia 2010 r.,
3
działając w siedzibie Biura I., czynem ciągłym i ze z góry powziętym zamiarem,
dokonała kradzieży mienia w postaci pieniędzy w łącznej kwocie 137.952,33 zł w
ten sposób, że będąc zatrudnioną w w/wym. firmie na stanowisku ds. rozliczeń i
administracji, wprowadziła w systemie komputerowym na poleceniach przelewów
poszczególnych kwot na konta klientów firmy - jako odbiorcę numery bankowe
swoich prywatnych kont, m.in. konto o nr […] w PKO BP S.A., oraz czynu
polegającego na tym, że w okresie od 3 listopada 2008 r. do 25 stycznia 2010 r.,
działając czynem ciągłym i ze z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia
korzyści majątkowej doprowadziła klientów l. do niekorzystnego rozporządzenia nie
swoim mieniem – a należącym do firmy I. - w postaci pieniędzy w łącznej kwocie
285.056,40 zł w ten sposób, że na wygenerowanych komputerowo fakturach
pokrzywdzonej firmy wprowadziła w systemie komputerowym numer swojego
prywatnego konta o nr [..] prowadzonego przez PKO BP S.A., zamiast konta Biura
I., powodując w ten sposób bezprawne przelanie na swoje konto nienależnych jej
środków finansowych w łącznej kwocie 285.056,40 zł i za te oba czyny wymierzył
jej karę. W listopadzie 2012 r. J. K. tytułem odszkodowania zapłaciła powódce
kwotę 600 zł.
Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne co do kwoty 156.536,99 zł,
przyjmując, że pozwana ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą w stosunku
do powódki za realizację przelewów z rachunku powódki w PeKaO S.A. na
rachunek J. K., jak i za realizację przelewów dokonanych przez kontrahentów
powódki na rachunek J. K. wskazany im przez J. K. w fakturach w miejsce numeru
rachunku bankowego powódki. Odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanej za
nienależyte wykonanie zobowiązania polegającego na zrealizowaniu przelewu z
rachunku powódki na rachunek J. K. Sąd uznał za samoistną odpowiedzialność
ustawową, wynikającą z art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo
bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.). Odpowiedzialność
pozwanego banku za szkody wynikające z przelania pieniędzy na nieprawidłowo
podany rachunek, prowadzony dla innego podmiotu niż wskazany w poleceniu
przelewu Sądy wyprowadziły z art. 63c prawa bankowego, który definiuje polecenie
przelewu jako dyspozycję dłużnika obciążenia jego rachunku określoną kwotą i
uznanie tą kwotą rachunku wierzyciela, a ponadto z powinności określonych w art.
4
354 § 1 i art. 355 k.c. Jego treść określiły jako ciążący na wszystkich bankach
uczestniczących w wykonaniu przelewu obowiązek sprawdzenia zgodności
oznaczenia beneficjenta polecenia przelewu, który jednak w szczególny sposób
odnosi się do banku beneficjenta, ponieważ jedynie prawidłowa identyfikacja osoby
uprawnionej pozwala temu bankowi zrealizować zobowiązanie do wpisania
przelanej kwoty na właściwym rachunku. Odpowiedzialność pozwanej za szkodę
wynikłą z dopuszczenia do zaksięgowania kwot wpłaconych przez kontrahentów
powódki na rachunku należącym do J. K. Sąd Okręgowy wywiódł z art. 415 k.c.
wskazując, że wadliwa obsługa rachunku bankowego posiadacza tego rachunku,
a także niezapewnienie posiadaczowi rachunku bankowego bezpieczeństwa jego
środków pieniężnych znajdujących się na rachunku uzasadnia odpowiedzialność
banku na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych. Oceny te Sąd
Okręgowy odniósł do okresu kończącego się w dniu 31 października 2009 r.,
ponieważ uznał, że w okresie późniejszym nastąpiła zmiana stanu prawnego
spowodowana upływem terminu do implementacji do polskiego porządku prawnego
dyrektywy 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r.
Wprawdzie implementacja nastąpiła z opóźnieniem, bo dopiero ustawą z dnia
19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. Nr 199, poz. 1175), jednak Sąd
Okręgowy przyjął, że po 31 października 2009 r. zachodziła już konieczność
interpretowania prawa w zgodzie z regulacją europejską, należało więc przy
wykładni przepisów uwzględniać treść dyrektywy. Artykuł 74 tej dyrektywy stanowi,
że jeżeli zlecenie płatnicze jest wykonywane zgodnie z unikatowym identyfikatorem,
zlecenie płatnicze w odniesieniu do odbiorcy określonego w unikatowym
identyfikatorze uważa się za wykonane prawidłowo. W rezultacie Sąd Okręgowy
ocenił, że banku nie można obciążać odpowiedzialnością za zrealizowanie
przelewu zgodnie z podanym przez zleceniodawcę unikatowym identyfikatorem
(rachunkiem odbiorcy przelewu), uznał jednak, że odpowiedzialność pozwanego
Banku jednak powstała i wynika z bezkrytycznego księgowania na koncie J. K.
środków pieniężnych z konta B. K., mimo że opis wskazywał na innego beneficjenta
oraz księgowania na tym koncie środków pieniężnych mimo, że z opisu przelewu
wynikało, że powinny trafić na konto B. K. Sąd Okręgowy odwołał się też do pkt. 48
preambuły dyrektywy uznając, że brak spójności unikatowego identyfikatora z
5
pozostałym opisem klienta powinien spowodować odmowę realizacji przelewu.
Zaznaczył, że banki mogą zapewnić by nie dochodziły do skutku przelewy o tego
rodzaju rozbieżnościach, a jeśli tego nie uczynią mogą ponosić odpowiedzialność
za tolerowanie ryzykownych transakcji, które stwarzają niebezpieczeństwo
powstania szkody u uczestników obrotu i wyrządziły szkodę powódce. Ostatecznie
Sąd Okręgowy przyjął, że suma środków nieprawidłowo zaksięgowanych na
rachunku J. K., a pochodzących lub przeznaczonych dla powódki do dnia 31
października 2009 r. wynosiła 227.331,86 zł. Należało od niej odliczyć 600 zł
zapłacone powódce przez J. K. Sąd Okręgowy przyjął jednocześnie, że powódka
zaniedbała należytego nadzorowania swojej pracownicy – J. K., przez co w 40%
przyczyniła się do powstania poniesionej szkody. Wina banku i jego
odpowiedzialność za szkodę jest większa aniżeli powódki, gdyż dopuścił się
zaniedbań strukturalnych w swojej podstawowej działalności, jaką stanowi
prowadzenie rachunków bankowych. W konsekwencji należne powódce
odszkodowanie za szkody poniesione w okresie do 31 października 2009 r. Sądy
ustaliły na 136.033,12 zł. W okresie późniejszym na rachunku J. K. nieprawidłowo
zaksięgowane zostały środki w łącznej wysokości 68.346,21 zł. Co do tej części
szkody powódki Sąd Okręgowy uznał, że pozwany Bank powinien zapłacić
odszkodowanie odpowiadające 30 % tej kwoty, to znaczy kwotę 20.503,87 zł, gdyż
w tym wypadku nie odpowiada za nieprawidłowo zrealizowane przelewy lecz za
zaniedbania związane z zapewnieniem klientom przeprowadzenia bezpiecznych
przelewów i niezapewnienie systemu, który pozwalałby na odmowę realizacji
przelewu, gdy są widoczne nieprawidłowości w samym zleceniu przelewu. Suma
obu kwot składa się na zasądzone 156.536,99 zł. Sąd Okręgowy nie uwzględnił
powództwa o zapłatę kwot odpowiadającym trzem dalszym przelewom na kwoty
5.163,48 zł, 802,28 zł i 2.143,54 zł uznając, że powódka nie wykazała w tym
zakresie poniesienia szkody.
Oddalając apelację pozwanego banku od wyroku Sądu pierwszej instancji
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i prawne tego Sądu, poza
stanowiskiem o obowiązku stosowania w stosunkach horyzontalnych wykładni
uwzgledniającej nieimplementowaną dyrektywę unijną. Nie wpłynęło to jednak na
ocenę zakresu odpowiedzialności pozwanej. W związku z podniesionym w apelacji
6
zarzutem, że realizacja przelewów dłużników powódki na rachunek J. K. nie
wyrządziła szkody powódce, ponieważ dłużnicy nie zwolnili się wobec niej z długu i
w majątku powódki nie nastąpił z tego tytułu żaden ubytek, Sąd Apelacyjny
stwierdził, że zarzut naruszenia art. 361 k.c. nie znajduje uzasadnienia i wskazał,
że szkodą jest różnica między stanem majątku poszkodowanego, który powstał po
nastąpieniu zdarzenia powodującego uszczerbek, a stanem jaki by istniał, gdyby to
zdarzenie nie nastąpiło; stratę, o której mowa w art. 361 § 2 k.c. stanowią też
wydatki zmierzające do ograniczenia lub wyłączenia szkody, jeżeli były celowe lub
wystarczająco uzasadnione, gdyż prowadzą do zmniejszenia aktywów lub
zwiększenia pasywów.
W skardze kasacyjnej, skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu
apelację kwestionującą zasądzenie kwoty 133 982,54 zł z odsetkami ustawowymi
pozwana zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe
zastosowanie art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 452 k.c. Wniosła o uchylenie i zmianę
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w punkcie pierwszym i punktu I wyroku
Sądu Okręgowego z dnia 24 stycznia 2013 r. przez oddalenie powództwa również
w zakresie kwoty 133 982,54 zł oraz zmianę orzeczenia o kosztach procesu przez
ich zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej powódka wniosła o oddalenie
tej skargi w całości i zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania
kasacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Pozwana sformułowała w skardze kasacyjnej jeden zarzut naruszenia prawa
materialnego, wobec czego podstawę faktyczną rozważań stanowi obraz zdarzeń
ustalony przez Sąd Apelacyjny. Skarżąca kwestionuje przyjęte przez Sądy obu
instancji stanowisko, że w szkoda powódki wynikła także z czynności banku
polegających na zaksięgowaniu na rachunku J. K. środków przelewanych przez
dłużników powódki, którzy w poleceniach przelewu podawali dane firmy powódki i
numer rachunku bankowego jej pracownicy. Według skarżącej w tym wypadku
szkodę ponieśli dłużnicy powódki, którzy - przekazując środki osobie
nieuprawnionej - nie zwolnili się skutecznie z długu wobec powódki. Szkody nie
poniosła natomiast powódka – której nadal przysługiwały niezaspokojone
7
wierzytelności i mogła ich dochodzić od swoich kontrahentów. Wskazał przy tym na
niekonsekwencje w argumentacji Sądów, polegające na odmiennej ocenie skutków
realizacji przelewów z rachunku powódki, w których beneficjentami byli jej
wierzyciele, lecz przelewane środki wpłynęły nie do nich lecz na rachunek J. K. i
tych, w których powódka była wskazana jako beneficjentka lecz na skutek
fałszerstw pracownicy środki przelane z przeznaczeniem dla niej przez jej
dłużników również trafiły na rachunek tej pracownicy. W pierwszym wypadku Sądy
przyjęły, że szkodę poniosła powódka, której pieniądze przejęła J. K. przez co
powódka nie zwolniła się z długów wobec swoich wierzycieli, w drugim wypadku
natomiast, mimo że sytuacja była analogiczna, tylko kierunek przepływu środków
odwrotny - uznały, że to powódka jako wierzycielka poniosła szkodę, ponieważ J. K.
przejęła środki należące do niej, mimo że środki te – jakkolwiek dla powódki
przeznaczone nie wpłynęły nigdy na jej rachunek. Skarżąca ma rację, że takie
stanowisko jest niespójne, a uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w części, w której
odnosi się do zgłoszonego w apelacji zarzutu tożsamej treści z zarzutem
kasacyjnym nie pozwala na zrozumienie motywów, którymi kierował się ten Sąd
uznając zarzut za nieuzasadniony. Sąd jedynie wyjaśnił pojęcie szkody ustalanej
metoda różnicową. Nie odniósł jednak tego pojęcia do okoliczności faktycznych
sprawy i nie sprecyzował jak metodą różnicową oznaczył szkodę powódki
wywołaną zaksięgowaniem na rachunku J. K. pieniędzy przelewanych na rzecz
powódki przez jej wierzycieli. Zdarzeniem powodującym uszczerbek, za który
ponosi odpowiedzialność pozwany bank jest nienależyte wykonanie obowiązków
związanych z identyfikacją beneficjenta, a w konsekwencji zapisanie przelanych
środków na rachunku podmiotu, którego oznaczenie nie odpowiadało oznaczeniu
beneficjenta przelewu, jakkolwiek numer rachunku był zgodny z podanym w
poleceniu przelewu. Gdyby natomiast bank zachował się prawidłowo – stwierdzając
niezgodność danych powinien był odmówić realizacji przelewu. W konsekwencji
przelewane środki „wróciłyby”, a więc ponownie zostałyby zaksięgowane na
rachunku dłużnika powódki. Przekazanie ich powódce na podstawie polecenia
przelewu zawierającego dane beneficjenta przelewu niezgodne ze znanymi
bankowi danymi podmiotu, dla którego prowadzi rachunek byłoby tak samo
nieprawidłowe, jak zapisanie ich na rachunku J. K. Ponieważ zaś długi pieniężne są
8
długami oddawczymi (art. 454 zd. 2 w zw. z § 2 k.c.), spełnienie świadczenia ze
skutkiem umorzenia długu w wypadku uzgodnienia przez strony rozliczenia
bezgotówkowego następuje dopiero z chwilą uznania rachunku bankowego
wierzyciela (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2002 r., III CZP
81/01, OSNC 2002/11/131 i powołane tam orzecznictwo). W ustalonych w
niniejszej sprawie okolicznościach do tak rozumianego spełnienia świadczenia nie
doszło, skoro przekazane środki bank zapisał na rachunku podmiotu nie będącego
wierzycielem. Pochodzące od dłużników powódki środki przekazane na rachunek
jej pracownicy nie wchodziły więc w skład majątku powódki lecz nadal pozostawały
własnością jej dłużników i na ich szkodę zostały przejęte przez J. K. Im też, a nie
powódce została wyrządzona szkoda przez pozwany bank na skutek zrealizowania
przelewów na rachunek J. K. Nie można też poczytać nieprawidłowych działań
pozwanej za jedno ze zdarzeń, które łącznie spowodowały szkodę w majątku
powódki, skoro w ich wyniku nie nastąpiły w jej majątku żadne zmiany – nadal
przysługiwała jej wierzytelność do dłużników. Nie budzi też wątpliwości, że
powódka nie odniosła żadnych korzyści ze świadczenia spełnionego na rachunek J.
K. Zarzuty podniesione przez skarżącą okazały się więc uzasadnione,
a zaskarżone orzeczenie zapadło w części w wyniku niewłaściwego zastosowania
art. 361 § 2 k.c. i niezastosowania art. 452 k.c. Ponieważ jednak z ustaleń
faktycznych i rozważań obu Sądów nie wynika jednoznacznie jaka część
zasądzonego odszkodowania dotyczy roszczeń odszkodowawczych powódki
z tytułu nieprawidłowego zrealizowania na rachunek J. K. poleceń przelewu
kierowanych do powódki przez jej dłużników, konieczne stało się
uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym
zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c.
Orzeczenie o kosztach postepowania kasacyjnego wynika z postanowień art.
108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821
i art. 391 § 1 k.p.c.
kc
db
9