Wyrok SN z 17 grudnia 2004, sygn. II CK 308/04
Data orzeczenia
17 grudnia 2004
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Helena Ciepła
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 grudnia 2004 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Helena Ciepła (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
Protokolant Anna Jasińska
w sprawie z powództwa "D."- Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
przeciwko "W."- Spółce Akcyjnej
o zapłatę 1.275.000 zł,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 17 grudnia 2004 r.,
kasacji strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 30 stycznia 2004 r., sygn. akt [...],
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 8 września 2003 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo D.
Spółki z o.o. skierowane przeciwko „W." o zapłatę kwoty 1 275 000 zł żądanej
z tytułu gwarancji, udzielonej przez stronę pozwaną. Wspomniana gwarancja
dotyczyła zapłaty wierzytelności powoda wynikających z umowy sprzedaży
mrożonych ryb zawartej z „K." Spółką z o.o.
Oceniając materiał dowodowy sprawy Sąd Okręgowy ograniczył swoje
rozważania do, ostatecznie sprecyzowanych przez stronę pozwaną, zarzutów
wywodzonych z treści udzielonej przez nią gwarancji. Zarzuty te sprowadzały się do
po pierwsze, nie przedstawienia przez powoda dowodu wezwania Spółki „K." do
zapłaty, wysłanego przed upływem 30 dni opóźnienia w zapłacie należności za
sprzedane ryby oraz po drugie, do tego, że wbrew treści punktu 9 ust. 5 gwarancji,
strony umowy sprzedaży wprowadziły do tej umowy zmiany powodujące
zwiększenie zobowiązań objętych gwarancją, bez wcześniejszego poinformowania
o tym pozwanego gwaranta. Skutkiem tych zmian, jak twierdził pozwany, jego
zobowiązanie z gwarancji wygasło.
Sąd Okręgowy ustalił, że nie spełniało wymagania z pk-tu 3 gwarancji
wezwanie do zapłaty skierowane przez powoda do Spółki „K.", ponieważ wysłane
zostało w dniu 28 stycznia 2000 roku, tj. zanim upłynął termin płatności należności
za sprzedane ryby (28 stycznia 2000 roku był ostatnim dniem terminu płatności). W
momencie wezwania dłużnik nie pozostawał zatem jeszcze w opóźnieniu z
zapłatą. Kolejne wezwanie do zapłaty, z dnia 14 lutego 2000 roku nie zostało
dołączone do pisma powoda, w którym zostało zawarte żądanie zapłaty przez
pozwanego gwaranta sumy objętej gwarancją. Powód zresztą nie przedstawił
żadnego dowodu wysłania tego pisma do „K.".
Za uzasadniony uznał Sąd Okręgowy również drugi zarzut strony pozwanej.
Zdaniem Sądu zmiana istotnych warunków umowy sprzedaży ryb, dokonane przez
powoda i spółkę „K.”, nastąpiła bez powiadomienia o tym gwaranta.
Po zawarciu umowy o sprzedaż ryb pomiędzy powodem i spółką „K." i po
wystawieniu przez pozwanego gwarancji zapłaty wierzytelności powoda
3
wynikającej z tej umowy, jej strony dokonały zmiany istotnych jej warunków,
podwyższając wartość przedmiotu umowy o 48 000 zł. Kwotę tę Spółka „K." co
prawda zapłaciła, ale fakt ten nie ma znaczenia dla oceny wykonania przez powoda
warunku z punktu 9 ust. 5 gwarancji. Zmiana ta została wprowadzona bez
wcześniejszego poinformowania przez powoda, jako beneficjenta z umowy
gwarancji, strony pozwanej i bez wątpienia zmiana ta spowodowała zwiększenie
zobowiązań objętych gwarancją. Za nieuzasadnione uznał przy tym Sąd Okręgowy
stanowisko powoda, który twierdził, iż zmiana ta nie spowodowała zwiększenia
zobowiązań objętych gwarancją, gdyż Spółka „K." zapłaciła różnicę wynikającą z
ceny ryb, ponieważ taki punkt widzenia nakazywałby zaakceptować każdą zmianę
umowy podstawowej, dokonaną po udzieleniu gwarancji, skoro odpowiedzialność
pozwanego i tak ograniczona była do wysokości sumy gwarancyjnej. Zapis punktu
9 ust. 5 gwarancji byłby więc nieracjonalny bowiem nie miałby nigdy zastosowania.
Był on uzasadniony potrzebą każdorazowego rozważenia, czy wskutek zwiększenia
zobowiązań dłużnika nie byłoby celowe zrezygnowanie z gwarancji, zwiększenie
zobowiązań dłużnika wpływa bowiem na ocenę ryzyka. Możliwość odwołania
gwarancji przewidywał jej pkt 7. Zachowanie beneficjenta uniemożliwiające
gwarantowi ocenę ryzyka, poprzez nie powiadomienie go o zmianach umowy,
prowadzących do zwiększenia zobowiązań z niej wynikających, powodowało
wygaśnięcie zobowiązań z gwarancji, o czym stanowił jej punkt 9 ust 5. Nie
dotrzymanie warunków gwarancji w szczególności, nie powiadomienie o zmianach
umowy, spowodowało wygaśnięcie gwarancji i tym samym, bezzasadność
powództwa.
W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego, powód zarzucił naruszenie art. 56,
3531
, 805 i następne k.c. w zw. z pkt. 3-4 i 9 pkt 5 gwarancji przez przyjęcie, że
powód nie spełnił wymogów z pk-tu 9 pkt 5 gwarancji, gdyż nie poinformował
o wystawieniu faktur korygujących wartość towaru, przez przyjęcie, że w takim
przypadku gwarancja wygasa i pozwany jest upoważniony do odmowy spełnienia
świadczenia oraz przez przyjęcie, że powód miał obowiązek wezwać do zapłaty
Spółkę „K." w okresie 30 dni zwłoki z zapłatą, wobec czego nie dopełnił
obowiązków przewidzianych w pk-tach 3 i 4 gwarancji. Powód zarzucił także
naruszenie przepisów prawa procesowego: art. 232 w zw. z art. 230 k.p.c. poprzez
4
naruszenie zasady kontradyktoryjności procesu przez uzupełnianie twierdzeń
strony pozwanej i prowadzenie postępowania dowodowego na ich poparcie,
art. 233 k.p.c. przez przyjęcie, że powód nie spełnił obowiązków przewidzianych
w pk-tach 3 i 4 gwarancji oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez brak należytego
uzasadnienia wyroku, niewystarczające wyjaśnienie podstawy prawnej
rozstrzygnięcia i brak wskazania dowodów, na których Sąd oparł się przy
wyrokowaniu.
Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja jest nieuzasadniona. Podkreślił, że dla
oceny zasadności zarzutów zgłoszonych w toku procesu przez stronę pozwaną
należy w pierwszym rzędzie ocenić charakter umowy gwarancji, na której oparte
zostało powództwo.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gwarancja jest umową jednostronnie
zobowiązującą. Ze swej natury konstruuje stosunek formalny między gwarantem a
beneficjentem. Możliwość nadużycia udzielonej gwarancji z uwagi na wyłącznie
formalną odpowiedzialność gwaranta stwarza konieczność ustanowienia po stronie
beneficjenta formalnego reżimu, którego wypełnienie warunkuje odpowiedzialność
gwaranta. Wyrazem tego rodzaju (formalnych) zależności między stronami był
zapis w treści udzielonej przez pozwanego gwarancji: „bez stawiania innych
warunków, poza przewidzianymi w niniejszym dokumencie, gwarantujemy na
Waszą rzecz zapłatę do wysokości sumy gwarancyjnej 1 275 000 zł", oraz
szczegółowe przedstawienie warunków, których wypełnienie przez powoda,
w przypadku zaistnienia zdarzenia objętego gwarancją (brak zapłaty wierzytelności
handlowych przez Spółkę „K.", wynikających z zawartej przez tę Spółkę
z powodem umowy sprzedaży), rodzi odpowiedzialność gwaranta (pk-ty 3, 4 i 6
gwarancji) bądź nie wypełnienie, których powoduje wygaśnięcie zobowiązań
gwaranta z tytułu gwarancji (pkt. 9). Stąd też zasadne było ograniczenie zakresu
badania sprawy przez Sąd Okręgowy tylko do faktów związanych z warunkami
odpowiedzialności pozwanego, wynikających z udzielonej gwarancji. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego, wbrew zarzutom apelacji, dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę
wypełnienia przez powoda tych warunków, uznać należy za prawidłową.
W szczególności, nie można podzielić poglądu skarżącego, że punkt 3
gwarancji wymagał od niego wezwania „K." do zapłaty w terminie określonym tylko
5
datą końcową, tj. „przed upływem 30 dni zwłoki", zatem wezwanie mogło być
wysłane także wcześniej, przed zaistnieniem zwłoki w zapłacie, jak to miało miejsce
w przypadku objętym sporem. Pozbawione racji, wobec nie zaistnienia jeszcze
zwłoki w zapłacie, jest wysyłanie wezwania do zapłaty z żądaniem niezwłocznego
spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.), zanim zakończył bieg termin płatności
świadczenia. Z tej przyczyny przyjąć trzeba, że zapis punktu 3 gwarancji wymagał
wezwania „K." do zapłaty już w dacie zwłoki, ale przed upływem 30 dni tej zwłoki.
Wynika to zresztą wyraźnie z treści tego postanowienia. Nie spełnia więc jego
wymagań wysłanie wezwania poza tym - ściśle określonym - terminem. Zgodnie
zatem z treścią tego postanowienia, wobec nie wypełnienia jego warunku - nie
powstało po stronie powoda roszczenie o zapłatę z tytułu gwarancji.
Gdyby jednak nawet przyjąć, jak podnosi skarżący w apelacji, że
wypełnieniem dyspozycji pk-tu 3 gwarancji było doręczenie „K." w pierwszym dniu
zwłoki wezwania do zapłaty (choć wysłane zostało w terminie płatności), to i tak
okoliczność ta pozostawałaby bez wpływu na kierunek rozstrzygnięcia, ponieważ -
jak słusznie przyjął Sąd Okręgowy - przyjąć należałoby, że zobowiązanie
pozwanego z gwarancji wygasło na podstawie pkt. 9 pkt 5 gwarancji, bowiem
strony umowy sprzedaży (objętej gwarancją) wprowadziły do niej zmiany
powodujące zwiększenie zobowiązań wynikających z tej umowy, nie informując o
tym wcześniej gwaranta.
Nie można zgodzić się ze skarżącym, że wprowadzona do umowy zmiana
ceny nabycia towarów nie zwiększała zobowiązań umownych objętych gwarancją,
skoro suma gwarancyjna pozostawała bez zmian i „K." różnicę ceny zapłaciła.
Intencją wprowadzenia do gwarancji postanowienia pkt 9 pkt 5 było umożliwienie
gwarantowi rozważenia, czy wskutek zwiększenia zobowiązania dłużnika z umowy
sprzedaży, nie zwiększyłoby się w sposób nie do przyjęcia ryzyko gwaranta i w
związku z tym - umożliwienie zaprotestowania przeciwko zmianom lub odwołania
gwarancji. W tym kontekście oceniając działania stron umowy sprzedaży stwierdzić
trzeba, że bez znaczenia dla oceny ryzyka przez gwaranta pozostawał fakt, że „K."
zapłaciła różnicę ceny, skoro ogólna suma jej zadłużenia wobec powoda uległa
zwiększeniu, a to mogło mieć wpływ na dokonywaną przez pozwanego ocenę
6
ryzyka. Fakt, iż nie zmieniła się suma gwarancyjna jest przy tym nieistotny - nie jest
objęty dyspozycją postanowienia pkt 9 pkt 5 gwarancji.
Ocena, czy wprowadzone do umowy sprzedaży zmiany były istotne, czy nie
i czy wpływały na ryzyko gwaranta należała, z mocy pkt 9 pkt 5 gwarancji do
samego gwaranta. Pozbawienie go możliwości tej oceny zrodziło skutek w postaci
wygaśnięcia zobowiązań gwarancji. Zupełnie pozbawiona racji jest koncepcja
skarżącego, że postanowienie to odnosi się do zwiększenia zobowiązań
gwaranta, ponieważ - jak wskazano wyżej - gwarancja jest umowną jednostronnie
zobowiązującą, podjętą przez gwaranta, z samego jej założenia więc wynika, że
żadna ze stron umowy sprzedaży, objętej gwarancją, nie mogła do tej umowy
gwarancji wprowadzić jakichkolwiek zmian. Z tych przyczyn uznając apelacje za
bezpodstawną, Sąd Apelacyjny oddalił ją na podstawie art. 385 k.p.c. a na
podstawie art. 98 k.p.c. zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej zwrot
kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.
W kasacji od tego wyroku strona powodowa zarzuciła naruszenie prawa
procesowego art. 47914
§ 2 k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego art. 56 oraz
65 k.c. w związku z pkt 9 ust. 5 gwarancji, a także naruszenie art. 815 § 3 k.c.
w związku z pkt 9 ust. 5 gwarancji i art. 455 k.c. w związku z pkt 3 gwarancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 47914
§ 2 k.p.c. Już w odpowiedzi na
pozew strona pozwana wskazała na to, że bez poinformowania jej powódka
i spółka K. dokonały zmiany treści łączącej je umowy. Zarzut ten został więc,
wbrew odmiennej opinii skarżącej, zgłoszony w czasie wymaganym przez art. 47914
§ 2 k.p.c. Czym innym zaś jest już ocena prawna wskazanego w odpowiedzi na
pozew zachowania strony powodowej i uzasadnienie tej oceny przez stronę
pozwaną.
Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 815 § 3 k.c.
Gwarancja ma swój własny reżym prawny i brak podstaw dla analogicznego
stosowania do jej oceny przepisów odnoszących się do umowy ubezpieczenia.
Trafnie natomiast skarżąca zarzuciła zaskarżonemu wyroki naruszenie art. 56
i 65 k.c. Oceniając znaczenie zwrotów użytych w umowie zawartej pomiędzy
powodową Spółką a K. oraz postanowień gwarancji, szczególnie jej pkt 9 ust. 5,
7
Sąd Apelacyjny zbyt arbitralnie podzielił stanowisko pozwanej. Wspomniane
postanowienie gwarancji przewidywało, że zobowiązania z tytułu gwarancji
wygasną gdy „zostaną wprowadzone bez wcześniejszego poinformowania „W.”
S.A. przez Beneficjenta takie zmiany do umowy, które powodują zwiększenie
zobowiązań objętych niniejszą gwarancją”. Tak sformułowane postanowienie
gwarancji nie oznacza, że jakiekolwiek zmiany umowy pomiędzy powodową Spółką
a Spółką K., dokonane bez wcześniejszego powiadomienia gwaranta, pociągają za
sobą wygaśnięcie gwarancji. Z wyraźnego brzmienia powołanego postanowienia
gwarancji wynika, że chodzi tylko o zmiany, które pociągają za sobą zwiększenie
zobowiązań objętych udzieloną gwarancją. Orzekające w sprawie Sądy przyjęły, że
chodzi tu więc niewątpliwie o zwiększenie zobowiązania do zapłaty jakie na
podstawie tej umowy przyjęła na siebie Spółka K. Jednakże gwarancją objęte
zostało tylko zobowiązanie K. do zapłaty ceny w wysokości 1 275 000 zł. Nawet
więc gdy powodowa Spółka i Spółka K. zmieniły łączącą ich umowę i zwiększyły
zobowiązanie K. o 40 000 zł, to nastąpiła wprawdzie zmiana umowy, ale nie
doprowadziło to do zwiększenia się zobowiązań gwaranta objętego udzieloną
gwarancją. Udzieloną gwarancją została bowiem objęte tylko zobowiązanie zapłaty
ceny do kwoty 1 275 000 zł. Gdyby więc strony umowy tj. powodowa Spółka i
Spółka K. zmieniły umowę w ten sposób, że zmieniłyby termin zapłaty ceny lub
dokonały rozłożenia zapłaty ceny na raty, to niewątpliwie byłyby to postanowienia,
które wpływają na zwiększenie, a przynajmniej na zmianę zobowiązań objętych
gwarancją udzieloną przez pozwaną Spółkę. Takie postanowienia omawianej
umowy dokonane bez poinformowania „W.” S.A. pociągnęłyby za sobą nieważność
gwarancji.
Natomiast samo podwyższenie ceny w umowie pomiędzy powodową Spółką a
K. nie wpłynęło na zwiększenie zobowiązań objętych gwarancją, bo zabezpieczała
ona tylko zapłatę ceny do określonej w gwarancji wysokości. Gdyby udzielający
gwarancji chciał związać wygaśniecie gwarancji z podwyższeniem ceny, to
odpowiednie postanowienie gwarancji powinno przewidywać, że każda zmiana
umowy, w związku z którą udzielono gwarancji zwiększająca obowiązki kontrahenta
beneficjenta gwarancji, prowadzi do wygaśnięcia gwarancji.
8
Trafnie Sąd Apelacyjny akcentuje, że z charakteru instytucji gwarancji
bankowej wynika potrzeba ścisłego wykładania postanowień gwarancji. Kierując się
tym właśnie postulatem nie można wiec przypisywać sformułowaniom użytym w
gwarancji innego znaczenia niż wynika to z ich dosłownej treści. Tym bardziej, że
strona powodowa podnosiła w trakcie procesu, że przyjęta przez orzekające w
sprawie Sądy wykładnia pkt 9 ust. 5 gwarancji odbiegała od tego jak strony
rozumiały to postanowienie w chwili negocjowania warunków gwarancji.
Ścisła wykładnia postanowień gwarancji wydaje się również uzasadniona
celem gwarancji oraz dobrze pojętym interesem stron. Powodowa Spółka mogła
bowiem oczekiwać, że świadczenie Spółki K. zostanie spełnione do wysokości
1 275 000 zł, nawet jeżeli nie zapłaci ona takiej kwoty. Bez wnikania bliżej w
stosunki łączące Spółkę K. z udzielającym gwarancji, nie jest też jasne dlaczego
doszło do realizacji zobowiązań gwaranta. Natomiast samo zwiększenie
zobowiązań K. wobec powoda, jako beneficjenta gwarancji, w niczym nie
zagrażało interesom „W.” S.A. W gwarancji udzielająca jej Spółka zastrzegła sobie
możliwość odwołania gwarancji w każdym czasie. Dokonując zmiany umowy z K.
powodowa Spółka narażała się więc nie tyle na wygaśnięcie gwarancji co na jej
wypowiedzenie, gdyby rzeczywiście informacja o tej zmianie doszła do gwaranta i
ocenił by ją on jako zagrażającą jego interesom.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy jako zasadny jawi się także zarzut
naruszenia art. 455 k.c. w związku z pkt 3 gwarancji. Należy zgodzić się z Sądem
Apelacyjnym, że co do zasady wysłanie wezwania do zapłaty nie powinno nastąpić
przed zaistnieniem zwłoki w zapłacie ceny przez K. Wezwanie takie, zgodnie z pkt
3 gwarancji, powód był zobowiązany wysłać przed upływem 30 dni zwłoki, czyli
innymi słowy gdy zwłoka już zaistniała. Pozbawione racji, wobec nie zaistnienia
jeszcze zwłoki w zapłacie, jest bowiem wysyłanie wezwania do zapłaty z żądaniem
niezwłocznego spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.), zanim zakończył bieg termin
płatności świadczenia. Jeżeli jednak, powód wysłał zawiadomienia w ostatnim dniu
zwłoki i doszło ono do Spółki K., już w chwili, gdy była ona w zwłoce z zapłatą, to w
istocie zostały spełnione wymagania ustalone w gwarancji. Udzielającemu
gwarancji chodziło bowiem niewątpliwie o to, aby realizacja jego zobowiązań z
gwarancji nastąpiła dopiero wtedy, gdy Spółka K. opóźni się co najmniej 30 dni w
9
zapłacie i w tym czasie zostanie ona wezwana do spełnienia świadczenia. Wysłanie
zawiadomienia w ostatnim dniu terminu płatności i dotarcie tego wezwania do
dłużnika w czasie gdy zwłoka w zapłacie już zaistniała, spełnia te wymogi. Takie
zachowanie powoda w niczym nie narusza interesu gwaranta. Postanowień
gwarancji nie można zaś tłumaczyć bez konfrontowania ich z celem dla którego
zostały do niej wprowadzone.
Mając na uwadze, niektóre zarzuty podniesione w kasacji uznać należy za
usprawiedliwione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313
§ 1 k.p.c., orzekł jak
w sentencji.