Wyrok SN z 28 lipca 2005, sygn. V CK 36/05
Data orzeczenia
28 lipca 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Zbigniew Kwaśniewski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 lipca 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maria Grzelka
SSN Tadeusz Żyznowski
w sprawie z powództwa "C.(…)" S.A. w W.
przeciwko Zakładowi G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji, Kompanii (…) S.A. w K. oraz
Przedsiębiorstwu K.(…) Sp. z o.o. w K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2005 r., kasacji strony
powodowej i kasacji pozwanego Zakładu G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji od wyroku
Sądu Apelacyjnego z dnia 25 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),
I. oddala obydwie kasacje;
II. zasądza od powódki na rzecz pozwanej Kompanii (…) S.A. w K. kwotę 1800
zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego,
III. znosi wzajemnie koszty postępowania kasacyjnego pomiędzy powódką a
pozwanym Zakładem G.(…) Sp. z o.o. w B. w likwidacji.
2
Uzasadnienie
Powódka dochodziła zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty 64.281,79 zł,
podając, że dochodzoną należność stanowi kwota należna jej za wykonanie przewozu
towarów określonych w dwóch listach przewozowych, nadawcą których to przesyłek był
pozwany ad. 1, a ich odbiorcą pozwany ad. 3. Sąd pierwszej instancji uwzględnił
powództwo wobec pozwanego odbiorcy, natomiast oddalił je wobec pozwanego ad. 1
nadawcy i pozwanej ad. 2 Kompanii (…) S.A. w K.
W wyniku rozpoznania i uwzględnienia w części apelacji powódki, zaskarżającej
wyrok w części oddalającej powództwo wobec pozwanych ad. 1 i ad. 2, Sąd Apelacyjny
wyrokiem reformatoryjnym zasądził dochodzoną kwotę od Zakładu G.(…) – pozwanego
ad. 1 nadawcy i od pozwanego ad. 3 odbiorcy, z tym zastrzeżeniem, że spełnienie
świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia w tym zakresie drugiego. Sąd ten
oddalił apelację w pozostałym zakresie, a więc w zakresie kwestionującym oddalenie
powództwa wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…).
W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy stwierdził, że roszczenie wobec
pozwanego ad. 1 nadawcy było uzasadnione zarówno co do zasady, jak i co do
wysokości. W ocenie tego Sądu, przez wskazanie przez nadawcę w liście przewozowym
osoby trzeciej jako płatnika przewoźnego nadawca przejął na siebie odpowiedzialność
gwarancyjną wskazaną w art. 391 k.c., a na mocy odrębnych umów łączących powódkę
z tym płatnikiem nie doszło do przejęcia długu z tytułu należności przewozowych,
obciążających nadal nadawcę przesyłki. Sąd uznał, że nastąpiło kumulatywne przejęcie
długu, polegające na wstąpieniu w istniejące zobowiązanie osoby trzeciej (płatnika), jako
dłużnika solidarnego, które to wstąpienie nie zwolniło z zobowiązania dotychczasowego
dłużnika (nadawcy).
Uzasadniając bezzasadność apelacji w części skierowanej przeciwko części
wyroku oddalającej powództwo wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…) Sąd Apelacyjny
uznał brak wystąpienia przesłanek pozwalających na uwzględnienie powództwa na
mocy art. 526 k.c., który to przepis obowiązywał w dacie nabycia przez pozwaną ad. 2
Kompanię (…), tj. w dniu 1 lutego 2003 r., przedsiębiorstwa pozwanego ad. 1 nadawcy.
Za uzasadniony uznał Sąd Apelacyjny zarzut pozwanej Kompanii (…) braku wiedzy o
zobowiązaniu zbywcy przedsiębiorstwa w chwili nabycia tego przedsiębiorstwa, mimo
zachowania należytej staranności. Sąd ten uznał, że dochodzona należność nie
3
figurowała w księgach handlowych pozwanego ad. 1 nadawcy w dacie zbycia przezeń
swego przedsiębiorstwa, ani nie wynikała także z innych dokumentów, m.in. z listów
przewozowych, w których wskazano na obowiązek zapłaty należności przez osobę
trzecią. Ponieważ o braku zapłaty przez osobę trzecią (płatnika) powódka zawiadomiła
pozwanego ad. 1 nadawcę już po zbyciu przezeń przedsiębiorstwa na rzecz pozwanej
ad. 2 Kompanii (…), przeto Sąd odwoławczy nie podzielił poglądu powódki, iż pozwana
ad. 2 Kompania (…) w dniu nabycia przedsiębiorstwa wiedziała o zobowiązaniu zbywcy
bądź mogła się o nim dowiedzieć przy dołożeniu należytej staranności, co wyłączyło
odpowiedzialność tej pozwanej z mocy art. 526 k.c.
Kasacja strony powodowej zaskarża wyrok w części zasądzającej od pozwanego
ad. 1 oraz w części oddalającej powództwo względem pozwanej ad. 2 i wnosi o
oddalenie powództwa wobec pozwanego ad. 1 Zakładu G.(…) oraz uwzględnienie
powództwa wobec pozwanej ad. 2 Kompanii (…).
Podstawą kasacji uczyniła powódka zarzut naruszenia wyłącznie art. 42 ust. 1
ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w
latach 2003 – 2006 (Dz. U. Nr 210, poz. 2037) przez jego niezastosowanie. W
uzasadnieniu kasacji powódka twierdzi, że z dniem wejścia w życie tej ustawy Kompania
(…) przejęła obok nieumorzonych zobowiązań publicznoprawnych także zobowiązania
cywilnoprawne spółek węglowych, które - tak jak pozwany ad. 1 - zbyły na jej rzecz
swoje przedsiębiorstwa i zostały zwolnione z odpowiedzialności za te zobowiązania.
Zdaniem skarżącej, redakcja przepisu objętego zarzutem naruszenia wskutek jego
niezastosowania dowodzi, że skutek w postaci przejęcia długu nastąpił w chwili wejścia
w życie zawierającej ten przepis ustawy. Uznając za bezsporne, że pozwana ad. 2
Kompania (…) nabyła przedsiębiorstwo pozwanego ad. 1 w dniu 1 lutego 2003 r., to
stanowi to konieczną a zarazem wystarczającą przesłankę do zastosowania art. 42 ust.
1 powołanej wyżej ustawy, a zatem jego niezastosowanie dowodzi naruszenia tego
przepisu prawa materialnego przez Sąd Apelacyjny.
W kasacji pozwanego ad. 1 Zakładu G.(…), zaskarżającej wyrok Sądu
Apelacyjnego w pkt 1 lit. a i b oraz pkt 3, a opartej a obu podstawach kasacyjnych,
zarzucono naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 47912
§ 1 k.p.c. i art. 381 k.p.c., mające
istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszenie art. 105 § 1 i 2 k.p.c. W ramach
pierwszej podstawy kasacyjnej pozwany Zakład zarzucił naruszenie art. 42 ust. 1 ustawy
z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w latach 2003
– 2006 (Dz. U. Nr 210, poz. 2037) przez jego pominięcie, a w konsekwencji nie uznanie
4
zarzutu braku legitymacji procesowej biernej po jego stronie. Nadto pozwany ad. 1
zarzucił naruszenie art. 391 k.c. w zw. z art. 47 prawa przewozowego przez jego błędną
wykładnię oraz art. 6 k.c. poprzez uznanie, że powódka wykazała zasadność względem
niego roszczenia.
W uzasadnieniu kasacji pozwany ad. 1 wywodzi, że dopuszczalne było
zgłoszenie zarzutu braku legitymacji biernej dopiero w postępowaniu apelacyjnym, gdyż
taka możliwość powstała dopiero po wejściu w życie powołanej wcześniej ustawy z dnia
28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa..., którą Sąd odwoławczy powinien
zastosować z urzędu w ustalonych okolicznościach sprawy.
Naruszenie art. 47912
§ 1 k.p.c. w zw. z art. 381 k.p.c. uzasadniono
dopuszczeniem dowodów na okoliczność wysokości należnego przewoźnego dopiero
przez Sąd Apelacyjny, a powódka w pozwie nie wykazała sposobu ustalenia wysokości
należnego przewoźnego. Z kolei zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. uzasadniono nie
wskazaniem przez Sąd Apelacyjny dowodów na których Sąd ten oparł odmienną własną
ocenę, skoro nie dokonał żadnych własnych ustaleń. Błędną wykładnię art. 391 k.c. w
zw. z art. 47 ust. 2 Pr. przewozowego uzasadniono twierdzeniem, że pracownik
pozwanego nie traktował wpisów w listach przewozowych numerów umów płatnika jako
udzielenia gwarancji na zasadzie art. 391 k.c., a przyjęcie w tej sytuacji że powódka
wykazała zasadność roszczenia do pozwanego ad. 1 narusza art. 6 k.c.
Pozwana ad. 2 Kompania (…) w odpowiedzi na kasację powódki wniosła o
oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego twierdząc, że
przepis art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa...
znajduje zastosowanie tylko do zobowiązań publicznoprawych, a nie do wszelkich
zobowiązań, natomiast będące przedmiotem sporu roszczenia cywilnoprawne mogły
być oceniane na podstawie art. 526 k.c. obowiązującego w dacie zbycia
przedsiębiorstwa.
Z kolei powódka w odpowiedzi na kasację pozwanego ad. 1 podtrzymała swoje
dotychczasowe stanowisko, twierdząc, że wysokość roszczenia została udowodniona
dołączoną do pozwu Tabelą wierzytelności, stanowiących wyciąg z ksiąg handlowych
powoda w rozumieniu art. 249 k.p.c., a pozwany nie kwestionował przed Sądami obu
instancji sposobu obliczenia wysokości roszczenia.
W kolejnym piśmie procesowym z dnia 5 stycznia 2005 r. strona powodowa
wywodzi, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż przepis art. 42 ust. 1 ustawy stosuje się
tylko do zobowiązań publicznoprawnych bowiem nie określa on bliżej kategorii
5
zobowiązań, a wobec braku takiego zastrzeżenia należy przyjąć, że stosuje się on
zarówno do zobowiązań publicznoprawnych (wymienionych w art. 5 ust. 2 i 3 ustawy)
jak również do zobowiązań cywilnoprawnych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Obydwie kasacje nie zasługiwały na uwzględnienie wobec braku w nich
usprawiedliwionych podstaw.
Nie okazał się trafny jedyny zarzut zgłoszony w kasacji powódki, a mieszczący
się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, uzasadniony niezastosowaniem art. 42
ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego
w latach 2003 - 2006 r., (Dz. U. Nr 210, poz. 2037), zwanej dalej „ustawą”. Strona
powodowa w swojej apelacji sporządzonej w dniu 19 kwietnia 2004 r. nie sformułowała
zarzutu naruszenia wymienionego przepisu przez jego niezastosowanie, mimo że art. 42
ust. 1 ustawy obowiązywał już od niemal czterech miesięcy, a także był już elementem
obowiązującego porządku prawnego nawet w dacie orzekania przez Sąd pierwszej
instancji. Fakt jego obowiązywania nie zwalniał Sądu odwoławczego od obowiązku
zastosowania tego przepisu, o ile tylko stan faktyczny sprawy zawierałby wystarczające
elementy ustaleń faktycznych odpowiadające przesłankom hipotezy normy prawnej
wyartykułowanej w tym przepisie. Ciężar sporu na obecnym etapie sprawy sprowadzał
się zatem do wykładni normy prawnej art. 42 ust. 1 ustawy, rozbieżnej między powódką i
pozwanym Zakładem G.(…), a pozwaną Kompanią (…). Wynik wykładni użytego w
ustawie pojęcia „nieumorzone zobowiązania” przesądza bowiem wprost o ocenie
zarzutu niezastosowania tego przepisu. Zważyć należy, że przedmiotem przejęcia ex
lege przez Kompanię (…) S.A. były nieumorzone zobowiązania spółek węglowych,
określonych w art. 42 ust. 1 ustawy. Wątpliwości wynikających z braku bliższego
określenia w tym przepisie pojęcia „nieumorzone zobowiązania” nie rozwiewa przepis
art. 2 ustawy, zawierający tzw. „słowniczek”, w którym również nie wyjaśniono znaczenia
pojęcia, którym ustawodawca posłużył się w ustawie. Opierając się wyłącznie na
regułach wykładni językowej powódka oraz pozwany ad. 1 Zakład G.(…) bronią
zapatrywania, że w przepisie art. 42 ust. 1 ustawy chodzi o wszelkie nieumorzone
zobowiązania, bez względu na tytuł ich powstania, a tym samym bez względu na
charakter tych zobowiązań.
Z poglądem takim nie sposób się zgodzić, bowiem wynik posłużenia się
wyłącznie wykładnią językową sprzeciwia się w sposób rażący wynikowi wykładni
systemowej, która musi być uwzględniona, zwłaszcza przy interpretacji przepisów tak
6
szczególnej ustawy w zakresie przedmiotu regulacji, jak będąca właśnie przedmiotem
analizy. Omawiana ustawa w art. 5 ust. 1 pkt 1 – 7 wskazuje precyzyjnie na tytuły
powstania tych zobowiązań pieniężnych, które podlegają umorzeniu z mocy prawa,
natomiast w art. 5 ust. 2 i 3 ustawodawca wskazuje z kolei te zobowiązania pieniężne
przedsiębiorstw górniczych, które nie podlegają umorzeniu, wiążąc jednak taki skutek
tylko z precyzyjnie określonymi publicznoprawnymi tytułami powstania tych zobowiązań.
Wspomniane przepisy art. 5 ust. 2 i 3 przesądzają więc o nieumarzalnym charakterze
tylko tych zobowiązań, których źródłem powstania były ściśle określone w ustawie tytuły
o publicznoprawnej proweniencji. Okoliczność, że przepisy art. 5 ust. 2 i 3 ustawy
poprzedzają normę art. 42 ust. 1 tej samej ustawy uzasadnia pogląd, że pojęcie
„nieumorzone zobowiązania” użyte w ostatnio wskazanym przepisie oznacza więc takie
zobowiązania, które nie zostały umorzone, bo z woli ustawodawcy nie podlegały
umorzeniu, a wśród których brak jest zobowiązań, których tytuł powstania świadczyłby o
ich prywatnoprawnym charakterze. Przepis art. 42 ust. 1 ustawy czyni więc przedmiotem
przejęcia ex lege przez Kompanię (…) S.A. tylko takie zobowiązania spółek węglowych,
które nie zostały umorzone, bo z woli ustawodawcy nie podlegały umorzeniu ze względu
na szczególny tytuł ich powstania. Prowadzi to do wniosku, że nieumorzone
zobowiązania, ale powstałe z innych tytułów aniżeli wymienione w art. 5 ust. 2 i 3
ustawy, a więc nie objęte zakazem umorzenia, nie zostały objęte przedmiotem regulacji
art. 42 ust. 1 ustawy, a więc nie wchodzą w przedmiotowy zakres ustawowego przejęcia
przez Kompanię (…) S.A. W konsekwencji powyższego pozwana Kompania nie może
być z mocy tego przepisu podmiotem wyłącznie ponoszącym odpowiedzialność za
zobowiązania o innym niż publicznoprawnym charakterze.
Jedynie pomocniczym argumentem może być pogląd, że umorzeniu podlegają w
zasadzie zobowiązania o publicznoprawnym charakterze, natomiast unicestwienie
zobowiązań prywatnoprawnych przejawia się z reguły w ich wygaśnięciu.
Powyżej zaprezentowana interpretacja art. 42 ust. 1 ustawy przesądza
o bezzasadności zarzutu niezastosowania tego przepisu. Zważyć bowiem należy, że
przedmiotem zobowiązań pozwanego Zakładu G.(…), mających być, w ocenie powódki,
przedmiotem przejęcia przez Kompanię (…) były zobowiązania odszkodowawcze, a
więc mające prywatnoprawny charakter, skoro zostały one zakwalifikowane przez Sąd
odwoławczy jako wynikające z zastrzeżenia umownego nadawcy skutkującego
przejęciem na siebie odpowiedzialności gwarancyjnej z art. 391 k.c.
7
Wykładnia art. 42 ust. 1 ustawy, wyłączająca poza przedmiotowy zakres
ustawowego przejęcia przez Kompanię (…) S.A. zobowiązania o prywatnoprawnym
charakterze, nie oznacza pozbawienia w tym zakresie wierzycieli ochrony prawnej,
bowiem za takie zobowiązania zbywcy przedsiębiorstwa odpowiadają solidarnie zbywca
z nabywcą, ale wg szczególnych reguł przyjętych przez ustawodawcę uprzednio w art.
526 k.c., a obecnie w art. 554
k.c. Okoliczność istnienia w tych przepisach przesłanki
wyłączającej odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa za zobowiązania zbywcy
związane z prowadzeniem przez zbywcę przedsiębiorstwa nie może przesądzać o
skuteczności próby dokonywania takiej interpretacji art. 42 ust. 1 ustawy, która
w praktyce miałaby skutkować wyłączeniem stosowania właściwych przepisów
kodeksowych w sytuacji, w której brak jest podstaw do dokonywania takiego wyłączenia,
bowiem w braku tożsamości przedmiotu regulacji we wskazanych przepisach obu aktów
prawnych (ustawy i k.c.) nie pozostają one wobec siebie w relacji lex specialis – lex
generalis.
Również kasacja pozwanego Zakładu G.(…) nie zasługiwała na uwzględnienie.
Chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniony nie wskazaniem
dowodów, na których Sąd Apelacyjny oparł odmienną ocenę nie dokonując odmiennych
ustaleń. Takie uzasadnienie zarzutu mogłoby ewentualnie dowodzić naruszenia art. 328
§ 2 k.p.c. i art. 382 k.p.c., bowiem skarżący zarzuca w istocie określone braki
uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a nie dokonanie oceny konkretnego dowodu z
naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Kasacja nie zawiera jednak zarzutu
naruszenia ostatnio wymienionych przepisów procesowych.
Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 47912
§ 1 k.p.c. w związku z
art. 381 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie dopuścił się naruszenia pierwszego przepisu
będącego źródłem prekluzji dowodowej, bowiem nie dopuścił nowego dowodu nie
podanego w pozwie, lecz jedynie dokonał oceny dowodu w postaci dokumentu, który
powódka zgłosiła już w pozwie. Sąd Apelacyjny ocenił bowiem co do wysokości żądanie
powódki wobec pozwanego Zakładu G.(..) w oparciu o załączoną do pozwu Tabelę
wierzytelności, zawierającą szczegółową specyfikację należności przewozowych.
Dokument ten jako załączony do pozwu, choć wcześniej nie będący przedmiotem oceny
Sądu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, mógł być przedmiotem oceny Sądu
odwoławczego i dokonanie jego oceny na tym etapie postępowania nie naruszało
zasady prekluzji dowodowej w postępowaniu w sprawach gospodarczych (art. 47912
§ 1
k.p.c.).
8
Zarzuty zgłoszone przez pozwany Zakład G.(…) w ramach pierwszej podstawy
kasacyjnej również nie zasługiwały na uwzględnienie.
Nie wymagają ponownego powtórzenia tożsame argumenty zaprezentowane
wcześniej przy ocenie bezzasadności zarzutu powódki niezastosowania art. 42 ust. 1
ustawy.
Z kolei zarzut błędnej wykładni art. 391 k.c. w związku z art. 47 ust. 2 Prawa
przewozowego również okazał się nietrafny, bowiem pozwany nie zarzuca Sądowi
Apelacyjnemu wadliwego rozumienia norm prawnych zawartych w tych przepisach, lecz
wskazuje na odmienne od przyjętego przez Sąd rozumienie oświadczenia woli
złożonego przez swojego pracownika w ramach zawartej umowy przewozu. Pozwany
twierdzi wręcz, że jego pracownik dokonując odpowiednich wpisów w listach
przewozowych nie traktował ich jak udzielenia gwarancji na zasadzie art. 391 k.c. Takie
uzasadnienie zarzutu wskazywałoby więc na wadliwą ocenę przez Sąd oświadczeń woli
jednej ze stron umowy przewozu, co mogłoby ewentualnie uzasadniać zarzut
naruszenia, wskutek niezastosowania, art. 65 § 2 k.c., nie objętego jednak granicami
kasacji. Uzasadnienie zarzutu nie dowodzi natomiast dokonania błędnej wykładni art.
391 k.c. przez Sąd drugiej instancji.
Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 6 k.c., uzasadniony
błędnym przyjęciem przez Sąd, że powódka wykazała zasadność swojego roszczenia.
Zważyć bowiem należy, że art. 6 k.c formułuje wyłącznie zasadę rozkładu ciężaru
dowodu, a zatem do materii objętej dyspozycją tego przepisu nie należy to, czy strona
wywiązała się z obciążającego ją obowiązku, tj. czy określone fakty rzeczywiście
udowodniła, bo ocena tych okoliczności pozostaje domeną przepisów postępowania
(wyrok SN z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000/12/232; wyrok SN z
dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 65/00, niepubl.).
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia
obydwu kasacji i orzekł jak w punkcie I sentencji na podstawie art. 39312
k.p.c.,
znajdującego w niniejszej sprawie zastosowanie z mocy art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia
2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o
ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2005 r., Nr 13, poz. 98).
W punkcie II sentencji Sąd Najwyższy zasądził od powódki na rzecz pozwanej
Kompanii (…) S.A. koszty postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 i art. 99
k.p.c. oraz na podstawie § 6 ust. 6 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
9
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
Sąd Najwyższy w pkt III sentencji zniósł wzajemnie koszty postępowania
kasacyjnego między powódką a pozwanym Zakładem G.(…), działając w tym zakresie
na podstawie art. 100 k.p.c.