Wyrok z 3 stycznia 2022, sygn. V Ga 287/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 stycznia 2022 roku

Sąd Okręgowy w Częstochowie Wydział V Gospodarczy w składzie następującym:

Przewodniczący: Sędzia Paweł Ptak

po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2022 roku w Częstochowie na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa Biura Usług (...) P. (...) spółka jawna z siedzibą w B.

przeciwko: Gminie S.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanej Gminy S.

od wyroku Sądu Rejonowego w Częstochowie

z dnia 1 października 2021r.

sygn. akt VIII GC 222/21

I.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że nadaje mu następujące brzmienie:

1.  zasądza od pozwanej Gminy S. na rzecz powoda Biuro Usług (...) P. (...) spółka jawna w B. kwotę 17.682,38 zł. (siedemnaście tysięcy sześćset osiemdziesiąt dwa złote trzydzieści osiem groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 24 lutego 2019 roku do dnia zapłaty;

2.  oddala powództwo w pozostałej części;

3.  zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 1.899,16 zł. (jeden tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt dziewięć złotych szesnaście groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu po ich stosunkowym rozdzieleniu;

II.  oddala apelację w pozostałej części;

III.  znosi wzajemnie pomiędzy stronami koszty postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt V Ga 287/21

UZASADNIENIE

Biuro Usług (...) P. (...) spółka jawna z siedzibą w B. wniosło o zasądzenie od Gminy S. kwoty 27.682,38 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 24 lutego 2019 roku do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu.

W uzasadnieniu powód wskazał, że w dniu 25 stycznia 2018 roku zawarł z pozwaną Gminą S. umowę, której przedmiotem było świadczenie przez powoda usług w zakresie prac geodezyjnych i kartograficznych na potrzeby gospodarki nieruchomościami w 2018 roku na terenie Gminy S.. Podał, że pozwana obciążyła powoda karą umowną za opóźnienie w wykonaniu umowy, wystawiając notę księgową z dnia 31 stycznia 2019 roku na kwotę 27.682,38 zł. za 31 dni zwłoki, którą następnie bezpodstawnie potrąciła z wynagrodzenia należnego powodowi. Z treści protokołu zdawczo-odbiorczego wynika, że pozwany odebrał wykonane prace i powód na tej podstawie wystawił fakturę na kwotę 44.649 zł brutto. Zdaniem powoda roszczenie o zapłatę kwoty 27.682,38 zł, tj. wynagrodzenia z tytułu faktury VAT wystawionej na kwotę 44.649 zł pomniejszonej o zapłaconą przez pozwanego kwotę 16.966,62 zł jest w pełni zasadne i wymagalne. Powód podniósł również zarzut miarkowania kary umownej na wypadek nieuwzględnienia powództwa argumentując, że kara umowna jest rażąco wygórowana, ma niewielki związek z faktyczną realizacją przedmiotu umowy, pozwany nie poniósł żadnej szkody, zaś umowa została wykonana.

W odpowiedzi na pozew (...) S. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwana zaprzeczyła należytemu wykonaniu umowy przez powoda oraz braku winy powoda w nienależytym wykonaniu zlecenia. Powołała się też na pisemne uznanie przez powoda kary umownej w dokumencie pt. „Kontrola realizacji zlecenia (...) 1.272.4.2018 z dnia 21.05.2018 r.” Wniosła również o oddalenie wniosku powoda o miarkowanie kary umownej.

Wyrokiem z dnia 1 października 2021 roku Sąd Rejonowy w Częstochowie w sprawie VIII GC 222/21 zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 27.682,38 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 24 lutego 2019 roku do dnia zapłaty (pkt 1) oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 5002 zł. tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 2).

Wydając taki wyrok Sąd Rejonowy ustalił, że powód Biuro Usług (...) P. (...) spółka jawna z siedzibą w B. w wyniku prowadzonego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego z dnia 4 stycznia 2018 roku w trybie zapytania ofertowego, znak (...).271.1.2018, zawarł z pozwaną Gminą S. w dniu 25 stycznia 2018 roku umowę numer (...), której przedmiotem było świadczenie usług w zakresie prac geodezyjnych i kartograficznych na potrzeby gospodarki nieruchomościami w 2018 roku na terenie Gminy S.. Zgodnie z § 1 ust. 2 umowy szczegółowy opis przedmiotu umowy określał formularz cenowy stanowiący załącznik do umowy. Poszczególne rodzaje prac wskazane w formularzu cenowym miały być zlecane sukcesywnie w miarę potrzeb przez zamawiającego w pisemnym zleceniu określającym zakres prac i termin ich wykonania (§ 1 ust. 3 umowy). Termin realizacji umowy został określony do dnia 31 grudnia 2018 roku (§ 2 umowy). Strony określiły, że wynagrodzenie powoda nie może przekroczyć 159.000 zł (§ 4 ust. 2 umowy). Płatność miała następować odrębnie za każde zlecenie na podstawie faktury VAT w terminie 30 dni od dnia wystawienia faktury (§ 4 ust. 3 umowy). Strony w § 6 umowy strony zastrzegły karę umowną z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania przedmiotu umowy. Wykonawca został zobowiązany do zapłaty zamawiającemu kary umownej między innymi za opóźnienie w wykonaniu przedmiotu umowy w stosunku do terminu określonego każdorazowo w pisemnym zleceniu w wysokości 2% wynagrodzenia brutto należnego za dane zlecenie za każdy dzień opóźnienia (§ 6 ust. 2 pkt b umowy). W § 6 ust. 7 umowy zastrzeżono, że w przypadku naliczenia kar umownych wykonawca wyraża zgodę na ich potrącenie z wierzytelności przysługującej tytułem realizacji umowy.

W dniu 21 maja 2018 roku Gmina S. zleciła wykonanie projektu podziału 39 nieruchomości gruntowych, położonych w Ż. na podstawie wstępnego projektu podziału. Termin wykonania zlecenia został ustalony na dzień 24.12.2018 roku.

Pismem z dnia 21 grudnia 2018 roku powód jako wykonawca zwrócił się z prośbą do pozwanej Gminy o przedłużenie terminu wykonania zlecenia z dnia 21 maja 2018 roku do dnia 14 stycznia 2019 roku, z uwagi na okoliczności niezależne od wykonawcy, tj. wprowadzenie przez Starostwo Powiatowe w B. nowego systemu przyjmowania i wydawania dokumentacji geodezyjnej S. G. D.. Jako powód wydłużenia terminu zlecenia wskazano konieczność wprowadzania dodatkowych danych geodezyjnych do systemu informatycznego, co spowodowało potrzebę wystąpienia o dodatkowe materiały oraz przeszkolenie personelu.

Gmina S. nie wyraziła zgody na przedłużenie terminu na wykonanie zlecenia. Uzasadniając stanowisko Gmina wskazała między innymi, że przedłużenie terminu wykonania zlecenia wiąże się z koniecznością zmiany terminu realizacji umowy zawartej 25 stycznia 2018 roku, nowy system przyjmowania i wydawania dokumentacji geodezyjnej funkcjonuje od marca 2018 roku, zatem fakt ten był znany wykonawcy przed terminem zleconej usługi i nie stanowi przyczyny zmiany terminu wykonania zlecenia.

W związku ze zmianą przepisów dotyczących wykonywania dokumentacji geodezyjnej od 1 stycznia 2018 roku w Starostwie Powiatowym w B. obowiązywał alternatywny w stosunku do dotychczasowego format natywny systemu informatycznego G. (...). Stosowanie przedmiotowego systemu nie było zatem obowiązkowe. Wykonawca miał prawo wyboru i mógł wykonać zlecony projekt podziału nieruchomości z pominięciem rygorów systemu informatycznego S. G. D..

W dniu 24 stycznia 2019 roku pozwana Gmina S. dokonała odbioru wykonanych prac i przyjęła dokumentację geodezyjną. W protokole zdawczo-odbiorczym zastrzeżono, że prace nie zostały wykonane w terminie, a zwłoka wynosi 31 dni.

W dniu 24 stycznia 2019 roku powód wystawił fakturę numer (...) za wykonane zlecenie na kwotę 44.649 zł brutto.

Gmina S. w dniu 31 stycznia 2019 roku wystawiła notę księgową numer (...), w której obciążyła powoda kwotą 27.682,38 zł tytułem kary umownej zgodnie z § 6 pkt 2 ppkt. b) umowy z dnia 25 stycznia 2018 roku za opóźnienie w wykonaniu przedmiotu umowy (44.649 zł x 2% x 31 dni) oraz wskazała, że należność zostanie potrącona z faktury nr (...) z dnia 24.01.2019 roku. Przedmiotowy dokument został podpisany przez burmistrza Gminy S..

Gmina S. zatwierdziła projekty podziałów nieruchomości wykonane przez powoda.

Powód pismem z dnia 18.12.2020 roku wezwał Gminę S. do zapłaty pozostałej kwoty należności głównej w wysokości 27.682,38 zł wynikającej z faktury VAT nr (...) z dnia 24 stycznia 2019 roku, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 24 lutego 2019 roku z tytułu umowy z dnia 25 stycznia 2018 roku, która to kwota została nienależnie potrącona tytułem kary umownej.

Pozwana Gmina S. w odpowiedzi na wezwanie z 5.01.2021 r. odmówiła zapłaty. Wskazała, że prace nie zostały wykonane w terminie, zatem kara umowna została naliczona prawidłowo. Podniosła, że zgodnie z umową zasadne było potrącenie z wierzytelności głównej kwoty 27.682,38 zł tytułem kary umownej, gdyż wykonawca wyraził zgodę na potrącenie kar umownych z wierzytelności przysługującej tytułem realizacji przedmiotowej umowy (§ 6 ust. 7 umowy).

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wskazał, że powództwo było uzasadnione. Wskazał, iż bezsporne było, że strony zawarły umowę o świadczenie usług, w ramach której pozwana zlecała powodowi wykonywanie poszczególnych rodzajów prac. Na podstawie zlecenia z dnia 21 maja 2018 roku powód zobowiązał się do wykonania projektu podziału 39 nieruchomości gruntowych, położonych w Ż., z terminem wykonania do dnia 24.12.2018 roku. Niewątpliwie, powód przed terminem wykonania zlecenia zwracał się do pozwanej z prośbą o przedłużenie terminu wykonania zlecenia ze względu na wprowadzenie nowego systemu przyjmowania i wydawania dokumentacji geodezyjnej. Niesporne jest również, że ostatecznie powód opóźnił się ze spełnieniem świadczenia, które zostało ostatecznie odebrane w dniu 24 stycznia 2019 roku. Łączny czas opóźnienia wyniósł 31 dni. Poza sporem pozostaje również fakt wystawienia przez powoda w dniu 24 stycznia 2019 roku faktury numer (...) na kwotę 44.649 zł oraz złożenie przez pozwaną w dniu 31 stycznia 2019 roku noty księgowej numer (...) obciążającej powoda karą umowną w wysokości 27.682,38 zł i informacją o potrąceniu tej kwoty z należności głównej.

Sporna natomiast między stronami pozostała kwestia odpowiedzialności powoda z tytułu kary umownej za nienależyte wykonanie zobowiązania.

Sąd Rejonowy rozstrzygając tą kwestię wskazał, że co do zasady kara umowna określona w § 6 umowy została zastrzeżona w sposób prawidłowy i zgodny z przepisami prawa. Wysokość kary umownej została określona ułamkiem wartości świadczenia głównego – 2% wynagrodzenia brutto należnego za dane zlecenie za każdy dzień opóźnienia (§ 6 ust. 2 pkt b umowy). W przedmiotowej sprawie, wbrew twierdzeniom powoda, roszczenie pozwanego o zapłatę kary umownej za 31 dni opóźnienia było zasadne. Sąd nie podzielił twierdzeń strony powodowej, że nie ponosi winy za powstałe opóźnienie, podając jako przyczynę konieczność stosowania nowego systemu informatycznego G. D., obowiązującego w Starostwie Powiatowym w S. oraz poinformowanie o tym fakcie drugiej strony umowy. Jak wynika z poczynionych ustaleń, przedmiotowy system informatyczny przeznaczony do przyjmowania i wydawania danych geodezyjnych został wprowadzony 1 stycznia 2018 roku, jednak nie było obowiązku jego stosowania. Wybór systemu należał, więc do wykonawcy prac geodezyjnych, czyli do powoda. Wobec tego stwierdzić należy, że powód nie wykazał, że nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania.

Pomimo wskazanych okoliczności, obciążenie przez pozwanego powoda karą umową z tytułu nienależytego wykonania umowy oraz potrącenie tej należności z wierzytelnością powoda z tytułu wynagrodzenia za wykonane zlecenie było w ocenie Sądu Rejonowego bezskuteczne. W związku z tym, powództwo było uzasadnione, jednak z innych względów niż podnoszone przez stronę powodową.

Sąd ten przywołał art. 455 k.c., zgodnie z którym jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przedmiotowej sprawie, roszczenie o zapłatę kary umownej nie zostało postawione w stan wymagalności, ponieważ pozwany, jako wierzyciel nie wezwał powoda (dłużnika) do spełnienia świadczenia wynikającego z kary umownej. Skoro roszczenie nie jest jeszcze wymagalne to nie zachodzi podstawa do jego przymusowego dochodzenia, a ewentualne powództwo o zapłatę z tytułu takiego roszczenia podlegać będzie oddaleniu jako przedwczesne. W związku z powyższym, nieskuteczne było zdaniem Sądu Rejonowego oświadczenie pozwanego z dnia 31 stycznia 2019 roku w przedmiocie potrącenia kary umownej z wynagrodzenia powoda za wykonane zlecenie.

Sąd ten dalej wskazał, że w razie zgłoszenia wierzytelności do potrącenia wystarczy – pomimo treści art. 498 k.c. – aby wymagalna była wierzytelność potrącającego, a w odniesieniu zaś do wierzytelności przeciwstawnej zachodziła możność zaspokojenia. Brak wymagalności wierzytelności wzajemnej nie stanowi przeszkody do potrącenia wówczas, gdy potrącający, jako dłużnik może ją zaspokoić. Zatem, przesłanką skutecznego potrącenia jest wymagalność tylko wierzytelności potrącającego, natomiast w odniesieniu do wierzytelności przeciwstawnej wystarczy możliwość jej zaspokojenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2019 r. II CSK 41/18). W związku z tym, że wierzytelność pozwanego z tytułu kary umownej była niewymagalna, to nie doszło do potrącenia z wierzytelnością powoda, a podniesiony zarzut potrącenia był niezasadny.

Sąd Rejonowy uznał za nieważne postanowienie umowne zawarte w § 6 ust. 7 umowy z dnia 25 stycznia 2018 roku. Zgodnie z treścią tego postanowienia – w przypadku naliczenia kar umownych wykonawca wyraża zgodę na ich potrącenie z wierzytelności przysługującej tytułem realizacji umowy. Sąd ten podzielił bowiem pogląd, zgodnie z którym przepisy dotyczące potrącenia art. 498-505 k.c. mają charakter bezwzględnie wiążący (ius cogens). Wobec nadania potrąceniu ustawowemu charakteru jednostronnej czynności prawnej, przez którą zainteresowany może ukształtować nie tylko swoją sytuację prawną, lecz także sytuację prawną innego podmiotu, wykorzystywanie tej instytucji powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy spełnione są ściśle wszystkie przesłanki potrącenia określone w ustawie. Strony nie mogą w umowie postanowić, że jedna z nich może wobec drugiej dokonać jednostronnego potrącenia, mimo braku koniecznych ustawowych przesłanek jednostronnego potrącenia (por. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 22 marca 2019 r. I CSK 71/180). Postanowienia umowne sprzeczne z tymi przepisami są zatem w ocenie Sądu Rejonowego nieważne (art. 58 k.c.) i nie wywołują skutków prawnych.

W ustalonych okolicznościach faktycznych sprawy, rozpoznanie żądania miarkowania kary umownej było bezprzedmiotowe i nie stanowiło przedmiotu rozważań Sądu I instancji. Na marginesie zaznaczył jednak, że zastrzeżenie kary umownej w wysokości 2% wynagrodzenia brutto za każdy dzień opóźnienia wydaje się wygórowane.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanej Gminy S. na rzecz powoda Biuro Usług (...) P. (...) spółka jawna w B. kwotę 27.682,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 24 lutego 2019 roku do dnia zapłaty.

O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona pozwana, zaskarżając go w całości i zarzucając:

1.  naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 489 – 505 k.c. – poprzez błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że przepisy regulujące potrącenie ustawowe (z wyjątkiem art.504 k.c.) mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących, podczas gdy mają charakter przepisów względnie obowiązujących i objęte są swobodą umów;

- art. 353 (1) k.c. – poprzez błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że strony nie mogły umownie w sposób odmienny od regulacji ustawowej kształtować przesłanek, skutków i sposobu kompensaty, w tym postanowić o braku wymagalności wierzytelności potrącanej;

- art.58 k.c. – poprzez błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że klauzula umowna zawarta w par. 6 ust. 7 umowy stron, jako sprzeczna z przepisami prawa jest z mocy prawa nieważna wobec czego oświadczenie pozwanej z 31 stycznia 2019 r. o potrąceniu było bezskuteczne z uwagi na brak wymagalności jej wierzytelności zaś podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia był niezasadny;

- art. 483 par. 2 k.c. w zw. z art.233 par. l k.p.c. – poprzez błędne ustalenie, że zastrzeżenie kary umownej w wysokości 2% wynagrodzenia brutto za każdy dzień opóźnienia jest wygórowane wobec równoczesnego stwierdzenia Sądu, że rozpoznanie żądania miarkowania kary umownej było przedmiotowe i nie stanowiło przedmiotu rozważań Sądu;

2.  naruszenie prawa procesowego:

- art.233 par. l k.p.c. – poprzez naruszenie granicy swobodnej oceny dowodów w ten sposób , że Sąd I instancji ocenił zarzuty i twierdzenia pozwanej wyłącznie w aspekcie potrącenia ustawowego i jego przesłanek, uczynił to z pominięciem okoliczności faktycznych wypływających z materiału dowodowego sprawy, co do przyjętych przez strony zasad rozliczeń określonych w umowie; przez nieuwzględnienie wzajemnych ustaleń stron co do kompensaty; przez przyjęcie że do rozliczenia konieczne było oświadczenie o potrąceniu, spełniające wymogi art. 498 § 1 k.c., zaś brak terminu zapłaty kary umownej zdecydował o braku jej wymagalności;

- art. 277 k.p.c. i art. 458 (8) k.p.c. – poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego ze źródeł osobowych (dopuszczenie dowodu z zeznań świadków), co było zbędne wobec dokonania przez Sąd I Instancji oceny prawnej zarzutu potrącenia stanowiącej kwestię prejudycjalną dla oceny zasadności powództwa; przeprowadzenie dowodów osobowych w kontekście rozpoznania kwestii prejudycjalnej spowodowało również przewłokę postępowania;

- art. 458 (5) k.p.c. – poprzez dopuszczenie dowodu z zeznań świadka M. Ż., pomimo wystąpienia prekluzji dowodowej, co zostało objęte zastrzeżeniem pozwanej na rozprawie na podstawie art. 162 k.p.c.

W konkluzji apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości; zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania procesowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za I i II instancję, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za obie instancje.

W odpowiedzi na apelację strona powodowa wnosiła o jej oddalenie jako bezzasadnej oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Apelacja pozwanej zasługiwała na uwzględnienie jedynie w części.

Odnosząc się do podniesionych w apelacji zarzutów prawa procesowego, na wstępie należy przywołać podstawową zasadę, na jakiej jest możliwe wzruszanie w postępowaniu odwoławczym orzeczeń na skutek stwierdzenia zasadności podniesionych w apelacji zarzutów w zakresie naruszenia przepisów prawa procesowego, w tym przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 k.p.c.), której skutkiem jest „sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego". Sprzeczność taka zachodzi wówczas, gdy powstaje dysharmonia pomiędzy dowodami zgromadzonymi w sprawie a konkluzją, do jakiej doszedł sąd na podstawie materiału dowodowego i obejmuje także wszystkie wypadki wadliwości wynikające z naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., a więc także błędy popełnione przy ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 lipca 2008r., I ACa 432/08, LEX nr 499208). Otóż niezbędnym ku temu warunkiem jest wykazanie związku pomiędzy wskazanymi uchybieniami a treścią rozstrzygnięcia, lub chociażby potencjalnej możliwości wystąpienia takiego związku (por. m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 7 maja 2015 r., I ACa 1010/14, LEX nr 1785318 ). Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej, niż przyjął Sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu (vide: wyrok SN z 8.04.2009r w spr. II PK 261/08 – Lex nr 707877). Zauważyć należy także, iż powszechnie w orzecznictwie wskazuje się, że skuteczne podniesienie zarzutu wadliwej oceny dowodów i w konsekwencji sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie może polegać na zaprezentowaniu ustalonego przez skarżącego, na podstawie własnej oceny dowodów, stanu faktycznego a wymaga wskazania przy użyciu argumentów jurydycznych rażącego naruszenia dyrektyw oceny dowodów, wyrażonych w art. 233 § 1 k.p.c. , które to naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy (vide: wyrok SN z 18 czerwca 2004 r. sygn. akt II CK 369/03 – Lex nr 174131; postanowienie SN z 10.01.2002r w spr. II CKN 572/99 – Lex nr 53136; wyrok SN z 14.01.2000r w spr. I CKN 1169/99- Lex nr 40107).

Ponadto uchybienia muszą dotyczyć ustaleń istotnych, a więc stanowiących podstawę zastosowanej przez Sąd normy prawa materialnego decydującej o treści orzeczenia. Zarzuty te nie będą więc skuteczne gdy, co prawda, zachodzi niezgodność pomiędzy treścią ustaleń a zebranymi dowodami ale nie dotyczy ona ustaleń istotnych. Zatem zarzucane przez pozwanego w apelacji uchybienia mogły być poddane przez Sąd odwoławczy weryfikacji tylko pod kątem ich wpływu na relewantne dla rozstrzygnięcia ustalenia Sądu I instancji, a zatem w zakresie zarzutów które dotyczyły ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sporu.

Relewantny dla rozstrzygnięcia stan faktyczny sprawy został natomiast ustalony przez Sąd I instancji prawidłowo i Sąd Okręgowy go w tym zakresie podziela. W przeważającej części jest on zresztą bezsporny.

W sprawie niesporne zatem było, że strony zawarły ramową umowę o świadczenie usług, na podstawie której pozwana zlecała powodowi wykonywanie poszczególnych rodzajów prac. W umowie tej wykonawca został zobowiązany do zapłaty zamawiającemu kary umownej między innymi za opóźnienie w wykonaniu przedmiotu umowy w stosunku do terminu określonego każdorazowo w pisemnym zleceniu w wysokości 2% wynagrodzenia brutto należnego za dane zlecenie za każdy dzień opóźnienia. Z kolei kara umowna za odstąpienie od umowy przez jedną ze stron z przyczyn leżących po drugiej wynosiła 10 tyś. zł. W umowie zastrzeżono, że w przypadku naliczenia kar umownych wykonawca wyraża zgodę na ich potrącenie z wierzytelności przysługującej tytułem realizacji umowy. W ramach przedmiotowej umowy (na podstawie zlecenia z dnia 21 maja 2018 r.) powód zobowiązał się do wykonania projektu podziału 39 nieruchomości gruntowych, położonych w Ż., z terminem wykonania do dnia 24.12.2018 roku. Nie było kwestionowane, że ostatecznie powód opóźnił się ze spełnieniem świadczenia o 31 dni. Przyczyną opóźnienia miała być (według powoda) konieczność stosowania nowego systemu informatycznego G. D., obowiązującego w Starostwie Powiatowym w S., jednak nie było obowiązku jego stosowania. Jak zatem trafnie przyjął Sąd Rejonowy, skoro wybór systemu należał do wykonawcy prac geodezyjnych, czyli do powoda, nie może on powoływać się skutecznie na tą okoliczność jako przyczynę opóźnienia niezależną od niego.

Poza sporem pozostawał fakt wystawienia przez powoda w dniu 24 stycznia 2019 roku faktury numer (...) na kwotę 44.649,00 zł. oraz przekazanie przez pozwaną w dniu 31 stycznia 2019 roku noty księgowej numer (...) obciążającej powoda karą umowną w wysokości 27.682,38 zł i informacją o potrąceniu tej kwoty z należności głównej. Nie jest w wreszcie sporne, że pozwana w piśmie z dnia 5.01.2021 r. odmawiając zapłaty powyższej kwoty oświadczyła, że zgodnie z umową zasadne było potrącenie z wierzytelności głównej kwoty 27.682,38 zł. tytułem kary umownej, gdyż wykonawca wyraził zgodę na potrącenie kar umownych z wierzytelności przysługującej tytułem realizacji przedmiotowej umowy (§ 6 ust. 7 umowy).

Nieistotne są sformułowane przez apelującą zarzuty naruszenia prawa procesowego, tj. art. 277 k.p.c., art. 458 ⁸ k.p.c. i art. 458 ⁵ k.p.c., skoro nie usiłowała ona nawet wskazać w jaki sposób te ewentualne naruszenia (przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków) miały wpływ na rozstrzygnięcie. Z kolei podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jest w istocie zarzutem obrazy prawa materialnego, albowiem apelująca zarzuca w nim błędną ocenę prawną stanu faktycznego w kontekście charakteru oraz istnienia przesłanek potrącenia (według pozwanej potrącenie miało charakter umowny, a nie ustawowy i nie było konieczne złożenia przez nią odrębnego oświadczenia o potrąceniu własnej wymagalnej wierzytelności).

Odnosząc się natomiast do podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia prawa materialnego, tj. art. 489-505 k.c., art. 353 ¹ k.c. oraz art. 58 k.c. są one o tyle trafne, że Sąd Rejonowy nieprawidłowo przyjął, iż postanowienie umowne zawarte w § 6 ust. 7 umowy z dnia 25 stycznia 2018r. jest bezwzględnie nieważne. Ta konstatacja tegoż Sądu nie ma jednak istotnego wpływu na rozstrzygnięcie, albowiem w sprawie niniejszej – wbrew jego stanowisku - doszło do skutecznego potrącenia – jednak nie umownego, ale ustawowego (o czym będzie mowa dalej).

Zaznaczyć należy, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że choć kompensat (potrąceń) umownych kodeks cywilny nie reguluje, ale są one uważane powszechnie za dopuszczalne w ramach swobody umów (pr. m.in. wyroki SN: z 3.6.1965 r., I CR 471/64, OSNCP 1966, Nr 4, poz. 57; z 21.12.1967 r., I CR 481/67, OSNCP 1968, Nr 11, poz. 186; z 17.12.1998 r., II CKN 849/98, OSNC 1999, Nr 7–8, poz. 128; z 26.1.2005 r., V CK 404/04, L.; z 20.12.2005 r., V CSK 68/05; z 23.10.2007 r., III CSK 106/07; z 25.7.2013 r., II CSK 191/13, OSNC 2014, Nr 4, poz. 45; uzasadnienie uchw. SN(7) z 19.10.2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, Nr 5, poz. 44). Wyodrębnia się różne rodzaje potrącenia umownego, w zależności od zakresu przedmiotowego i czasowego zawartej umowy. Strony mogą dokonać umownego potrącenia na potrzeby tylko jednej konkretnej sytuacji – tzw. kompensaty jednorazowej. W praktyce stosowane są również porozumienia, w których strony zobowiązują się do stałego dokonywania we wzajemnych stosunkach potrąceń oznaczonych wierzytelności na określonych zasadach. Same takie porozumienia nie są jednak jeszcze kwalifikowane jako umowy, przez które dochodzi do skutku potrącenie oznaczonych w nich wierzytelności. Dopiero w wykonaniu tych porozumień dochodzi do zawierania umów o potrącenie oznaczonych wierzytelności. Spotyka się również takie potrącenia umowne stałe, w przypadku których strony w zawartej umowie wyrażają wolę potrącenia na określonych zasadach powstających w przyszłości wzajemnych wierzytelności, które dochodzi do skutku z chwilą ziszczenia się oznaczonych zdarzeń identyfikujących powstające wierzytelności jako objęte umową. W literaturze i orzecznictwie podkreśla się jednocześnie, że przepisy o dopuszczalności jednostronnego potrącenia należności jednorodnych mają charakter przepisów względnie obowiązujących. Jeżeli zainteresowani ustalili inny sposób umorzenia należności albo inny sposób potrącenia, niż to przewiduje ustawa, to zastosowanie przepisów o potrąceniu nie wchodzi w rachubę". Nie powinno się jednak utożsamiać mechanizmu potrącenia i charakteru przepisów regulujących potrącenie ustawowe, czego jak się zdaje dokonał Sąd Rejonowy w niniejszej sprawie. Czym innym jest bowiem akt dopuszczenia przez ustawodawcę dwóch różnych trybów potrącenia (ustawowego i umownego), a czym innym metoda regulacji potrącenia ustawowego w kontekście podziału na normy iuris cogentis i iuris dispositivi. Przepisy o potrąceniu ustawowym, z uwagi na ich cel ochronny (wyrażający się w zabezpieczeniu pozycji strony pasywnej i zachowaniu idei równości w stosunkach zobowiązaniowych), mają charakter iuris cogentis (tak też np. A. Janiak, w: A. Kidyba, Komentarz KC. Część szczególna, t. 3, 2014, art. 498 k.c., teza 13; wyr. SN z 22.3.2012 r., V CSK 95/11). Tym samym strony nie mogą w umowie postanowić, że jedna z nich może wobec drugiej dokonać jednostronnego potrącenia, mimo braku koniecznych ustawowych przesłanek jednostronnego potrącenia (por. wyrok SN z dnia 22.03.2019r., I CSK 71/180, na który powołał się także Sąd Rejonowy). Rzecz jednak w tym, że z zakwestionowanego przez Sąd Rejonowy zapisu wcale nie wynika, że powód wyraził zgodę na dokonanie przez pozwaną jednostronnego potrącenia jej własnej wierzytelności w sposób sprzeczny z przepisami art. 489-505 k.c. (np. wierzytelności niewymagalnej), a tylko taki zapis należałoby uznać za nieważny na podstawie art. 58 k.c.

Jak już jednak wcześniej sygnalizowano, powyższe błędne stanowisko Sądu Rejonowego jest o tyle bez znaczenia, że w sprawie niniejszej doszło do skutecznego potrącenia ustawowego w oparciu o przepisy art. 498 i nast. k.c. Wbrew bowiem poglądowi tegoż Sądu pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu, kiedy jej wierzytelność z tytułu kary umownej była już wymagalna. Zauważyć należy, że oświadczenie o potrąceniu w trybie art. 499 k.c. może być złożone w każdy sposób, który w dostatecznym stopniu ujawnia treść tego oświadczenia (art. 60 k.c.). Na przykład dostatecznym wyrazem woli potrącenia może być zajęte przez pozwaną w toku postępowania stanowisko, że należne powodowi odszkodowanie nie należy się z uwagi na dokonane przez nią nakłady, o określonej i wykazanej dowodami przed sądem wartości (wyr. SN z 12.11.1973 r., II CR 606/73). Za wystarczające uznano także wystawienie noty księgowej – obciążeniowej z wnioskiem o jej zaksięgowanie i przesłanie jej drugiej stronie (por. wyr. SA w Poznaniu z 29.12.2005 r., I ACa 556/05, OSA 2007, Nr 8, poz. 23). W sprawie niniejszej wola potrącenia została przez pozwaną wyrażona zarówno poprzez wystawienie przez nią noty księgowej w dniu 31.01.2019r. (k. 44), jak i następnie w treści pisma pozwanej z dnia 5.01.2021r., (k. 46), w którym odmówiła zapłaty pozostałej części wynagrodzenia powołując się na potrącenie. Jeśli zatem potraktować doręczenie powodowi noty księgowej z dnia 31.01.2019r. jako wezwanie do zapłaty kary umownej (które to świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie stosownie do art. 455 k.c.), to oczywiście złożenie oświadczenia o potrąceniu w tej dacie - jak prawidłowo przyjął Sąd Rejonowy - było bezskuteczne (wobec braku wymagalności). Jednak już kolejne oświadczenie pozwanej w tym przedmiocie zawarte w piśmie z dnia 5.01.2021r. zamierzony skutek odniosło, gdyż bezsprzecznie zależność z tytułu kary umownej była w tej dacie wymagalna. W konsekwencji podniesiony w toku niniejszego procesu przez pozwaną zarzut potrącenia okazał się co do zasady uprawniony.

Zasadnym okazał się natomiast podniesiony przez powoda w postępowaniu przed Sądem I instancji zarzut miarkowania kary umownej w oparciu o art. 484 § 2 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. W orzecznictwie przyjmuje się, że z przesłanką „rażąco wygórowanej kary" możemy mieć do czynienia zawsze wtedy, gdy w świetle oceny określonego stanu faktycznego można mówić o tym, że kara umowna w zastrzeżonej wysokości jawić się będzie jako nieadekwatna (por. wyrok SA w Katowicach z dnia 17 grudnia 2008 r., V ACa 483/08, LEX nr 491137, Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych 2009, nr 1, poz. 5, s. 27). Jednocześnie zauważa się, że ustawodawca, posługując się w art. 484 § 2 k.c. celowo abstrakcyjnym i niedookreślonym pojęciem „rażąco wygórowanej" kary umownej oraz nie wskazując jednoznacznie kryteriów, które rozstrzygałyby o nadmiernej wysokości kary umownej i nie podając również hierarchii takich kryteriów – chciał w ten sposób zapewnić możliwość elastycznego stosowania instytucji miarkowania kary umownej, opierającej się w dużym stopniu na uznaniu sędziowskim, uwzględniającym konkretne okoliczności sprawy (por. wyrok SN z dnia 30 listopada 2006 r., I CSK 259/06, LEX nr 398369; wyrok SN z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 55/06, LEX nr 200875 ). Kara umowna może być „rażąco wygórowaną" już w momencie jej zastrzegania bądź też zostać taką w następstwie późniejszych okoliczności, do których można przykładowo zaliczyć fakt, iż szkoda wierzyciela jest znikoma, skutkiem czego zachodzi rażąca dysproporcja pomiędzy jej wysokością a wysokością należnej kary (wyrok SN z dnia 14 lipca 1976 r., I CR 221/ 76, OSNCP 1977, nr 4, poz. 76; wyrok SA w Katowicach z dnia 17 grudnia 2008 r., V ACa 483/08, LEX nr 491137, Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych 2009, nr 1, poz. 5, s. 27). Jednym z najważniejszych kryteriów i przesłanek podejmowania decyzji o zastosowaniu miarkowania kary umownej jest jej stosunek do wysokości szkody poniesionej przez wierzyciela na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jest (wyrok SN z dnia 30 listopada 2006 r., I CSK 259/06, LEX nr 398369; wyrok SN z dnia 16 stycznia 2009 r., III CSK 198/08, LEX nr 523684; wyrok SN z dnia 19 kwietnia 2006 r., V CSK 34/06, LEX nr 195426; wyrok SN z dnia 21 czerwca 2002r., V CKN 1075/00, LEX nr 566024).

Mając na uwadze przytoczone powyżej orzecznictwo Sąd Okręgowy (który w obecnym modelu postepowania odwoławczego jest także sądem merytorycznym) doszedł do przekonania, iż w niniejszej sprawie istnieją uzasadnione podstawy do obniżenia wysokości kary umownej określonej w § 6 pkt 2 ppkt. b) umowy z dnia 25 stycznia 2018 roku z powodu rażącego jej wygórowania na skutek zaszłości mających miejsce przede wszystkim już po zawarciu umowy.

Powód zarzut miarkowania uzasadniał tym, że jej świadczenie niepieniężne, objęte zleceniem z dnia 21 maja 2018 r. zostało przez niego w całości wykonane a pozwana nie poniosła z tego tytułu szkody. W szczególności nie była ona zobowiązana do zapłaty z tego tytułu żadnych kar umownych, nikt nie zgłosił roszczeń do pozwanej, ani też niebyła ona zobowiązana do zwrotu żadnych dotacji czy dofinansowań związanych z projektem. Nadto, pomimo odbioru przez pozwaną całości przedmiotu zlecenia decyzje w administracyjne w sprawie zatwierdzenia projektów podziałów nieruchomości zostały wydane dopiero w okresie pomiędzy kwietniem a wrześniem 2019r. (vide: pismo powoda - k. 121-122). Twierdzenia te znalazły potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, albowiem pozwana nie zdołała wykazać, że na skutek opóźnienia w wykonaniu umowy przez powoda poniosła konkretną i wymierną szkodę. Bezsporne jest także, że powód ostatecznie powierzone mu zadanie wykonał w całości, albowiem w dniu 24 stycznia 2019 roku pozwana Gmina S. dokonała odbioru wykonanych prac i przyjęła dokumentację geodezyjną.

Ponadto, oceniając okoliczności sprawy ex post należy wskazać na rażący dysonans w wysokości kary umownej zastrzeżonej na rzecz pozwanego w § 6 pkt 2 ppkt. b) z taką samą karą za odstąpienie od umowy przez którąkolwiek ze stron (§ 6 pkt 2 ppkt. a) i § 6 pkt 2 i ppkt 3). W tym ostatnim wypadku kara wynosiła 10 tyś. zł. Skoro finalnie wartość kary naliczonej powodowi za zwłokę przekroczyła o ponad 2,7 razy powyższą kwotę, to z jego punktu widzenia opłacalnym byłoby odstąpienie od umowy po przekroczeniu pułapu 10 tyś. zł. kary umownej za zwłokę i nie kontynuowaniu dalszych prac, co spowodowałoby po stronie pozwanej niewątpliwie dalsze realne szkody i perturbacje. Tymczasem powód powierzone mu prace doprowadził do końca, zapobiegając powyższemu, co powinno także znaleźć w ocenie Sądu odpowiednie odzwierciedlenie w miarkowaniu kary. Z kolei, skoro pozwanej zależało na jak najszybszym ukończeniu robót także mógł skorzystać z możliwości odstąpienia, a nie generować dalsze naliczanie kary umownej za zwłokę. Należy zauważyć, że w efekcie kara ta stanowiła aż 62 % wartości całego przewidzianego w umowie wynagrodzenia. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 maja 2021r., sygn. IV CSKP 58/21 wskazał, że w praktyce obrotu mogą pojawić się sytuacje, w których wierzyciel przez wielokrotne wzywanie dłużnika do wykonania zobowiązania - zamiast zlecenia wykonania zastępczego - zmierza do przedłużenia stanu nienależytego wykonania zobowiązania, a tym samym zwiększenia kwoty kary umownej. Wysokość naliczonej dłużnikowi - w takich stanach faktycznych - kary umownej może pozostawać w rażącej dysproporcji do godnego ochrony interesu wierzyciela. Metodą łagodzenia skutków ustanowienia kary umownej i zapewnienia równowagi interesów obu stron jest jednak instrument w postaci miarkowania kary umownej (art. 484 § 2 k.c.). Taka właśnie sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie.

Z drugiej natomiast strony opóźnienie w wykonaniu umowy było istotne, albowiem pozwanej zależało na wykonaniu powierzonego powodowi zadania do końca 2018r., o czym powód wiedział. Przekroczenie tego terminu wiązało się z koniecznością zabezpieczenia środków finansowych na następny rok (vide: zeznania R. S. – k. 104v-105). Zatem wyważając racje obu stron, zdaniem Sądu Okręgowego najbardziej odpowiednie jest ustalenie wysokości należnej pozwanemu kary umownej za zwłokę w wykonaniu umowy na poziomie 10 tyś. zł. Kara w tej wysokości z jednej strony nie jest symboliczna i jest adekwatna do skali zwłoki w wykonaniu zobowiązania, z drugiej strony - nie prowadzi do nadmiernego wzbogacenia pozwanej o koszt faktycznie wykonanych prac za które nie zostałoby uiszczone wynagrodzenie. W konsekwencji kara ta, naliczona na podstawie § 6 pkt 2 ppkt. b) została przez Sąd obniżona do w/w kwoty 10 tyś. zł. W tym też zakresie zarzut potrącenia zgłoszony przez pozwanego okazał się skuteczny.

W konsekwencji zatem pozwany jest zobowiązany do zapłaty na rzecz powódki tytułem pozostałej części wynagrodzenia objętego fakturą VAT nr (...) kwoty 17.682,38 zł. z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od daty wymagalności w/w należności, tj. od 24 lutego 2019 roku. W pozostałym zakresie powództwo – jako nieuzasadnione – podlegało oddaleniu.

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Okręgowy na mocy art. 386 § 1 k.p.c. dokonał w powyższy sposób zmiany zaskarżonego wyroku orzekając w tym zakresie w punkcie I oraz oddalając apelację w pozostałej części jako niezasadną.

Orzeczenie o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego Sąd zastosował art. 100 zd. 1 k.p.c. dokonując ich stosunkowego rozdzielenia. Powód wygrał w 64%, a zatem ma partycypować w kosztach postepowania w 36%. Koszty powoda wyniosły 5.002,00 zł., a pozwanej 3.617,00 zł., co daje łącznie 8.619,00 zł. Powód ma ponieść z tego 36%, tj. sumę 3.102,84 zł., ma zatem do zwrotu od pozwanej kwotę 1.899,16 zł., którą zasądzono w punkcie I.3.

O kosztach postępowania apelacyjnego w punkcie III orzeczono stosownie do jego wyniku, na podstawie art. 100 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c. dokonując ich wzajemnego zniesienia. Powód wygrał apelację w 64%, a zatem ma partycypować w kosztach postepowania apelacyjnego w 36%. Koszty obu stron wyniosły łącznie 4.985,00 zł. Powód poniósł z tego 1.800,00 zł., a powinien ponieść 1.794,60 zł. (36% z 4.985,00 zł.), a zatem do zwrotu dla niego pozostawałaby tylko nieznaczna kwota 5,50 zł.

O należnych obu stronom kosztach zastępstw prawnych orzeczono przy uwzględnieniu § 2 pkt w zw. z § 10 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t. jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 265) oraz § 2 pkt w zw. z § 10 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015r., poz. 1800) .