sygn. V CSK 389/06 4 stycznia 2007 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 4 stycznia 2007, sygn. V CSK 389/06

Data orzeczenia 4 stycznia 2007
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt V CSK 389/06
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 stycznia 2007 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)
Protokolant Izabella Janke
w sprawie z powództwa Spółki R. S.A. w K.
przeciwko "P." S.A. w W. i Syndykowi Masy Upadłości "E." Spółki z o.o. w W.
o wyłączenie z masy upadłości,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 stycznia 2007 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Ś.
z dnia 13 czerwca 2006 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej tytułem
zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz "P." S.A. w
W. kwotę 1.800 zł (słownie: jeden tysiąc osiemset) oraz na rzecz
Syndyka Masy Upadłości "E." Spółki z o.o. w W. kwotę 2.700 zł
(słownie: dwa tysiące siedemset).
Uzasadnienie
2
Spółka R. S.A. w powództwie interwencyjnym domagała się wyłączenia z
masy upadłości „E.” Spółki z o.o. 25 000 ton mułów węglowych zgromadzonych na
nieruchomości niezabudowanej w osadniku nr 3 w N.. Powódka, składając
interwencję główną, pozwała strony („P.” S.A. i syndyka masy upadłości „E.” Spółki
z o.o.) zawisłego przed Sądem Rejonowym w W. procesu o wyłączenie tychże
mułów z masy upadłości.
Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z dnia 22 marca 2006 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił powództwo,
obciążając powódkę kosztami procesu na rzecz obu pozwanych.
Sąd Rejonowy ustalił, że po przeprowadzonym w 2001 r. przetargu na
koncepcje restrukturyzacji terenów górniczych w […] powódka zawarła ze Spółką z
o.o. „E. Polska” (obecnie „E.” Spółka z o.o. w upadłości) w dniu 28 lutego 2002 r.
umowę w sprawie realizacji przedsięwzięcia „Zagospodarowanie odpadów
węglowych w N”. W wykonaniu tej umowy zawarto w tym samym dniu umowę
sprzedaży, na podstawie której „E. Polska” Spółka z o.o. kupiła od powódki odpady
węglowe (muły) w ilości określonej szacunkowo na 650 tys. ton z osadników
Zakładu KWK […]. Następnie, aneksem z dnia 15 kwietnia 2002 r. do umowy
sprzedaży, rozszerzono zakres umowy na muły węglowe zgromadzone w osadniku
nr 3 w N.
Z dalszych ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego wynika, że do wydania
wskazanych odpadów węglowych i tym samym nabycia ich własności przez
kupującego doszło przez pobór mułów węglowych z udostępnionych przez
sprzedającego osadników. Powódka przekazała osadnik numer 3 „E.l” Spółce z
o.o. na podstawie umowy użyczenia z dnia 11 lipca 2002 r. w celu jego rekultywacji
technicznej i biologicznej, zgodnie z przyjętą koncepcją, w związku z czym powinny
się tam znajdować jedynie odpady poprodukcyjne umieszczane w celu rekultywacji
terenu. Odpady znajdujące się w zbiorniku nr 3 były uzyskiwane przez
przerabiającego muły węglowe „E.” Spółkę z o.o. jako produkt uboczny w procesie
technologicznym przerabiania tych mułów.
W lipcu 2002 r., kiedy powódka przekazała pozwanemu „E.” Spółce z o.o.
3
celem rekultywacji osadnik nr 3, muły węglowe nie zalegały w tym osadniku. Były
tam tylko pewne ilości odpadów, jednak z technicznego punktu widzenia nie
nadawały się do eksploatacji. Odpady w osadniku nr 3 pojawiły się dopiero
w wyniku pracy zakładu produkcyjnego „E.” Spółki z o.o. polegającej na pobieraniu i
przerabianiu mułów wydobywanych z osadnika nr 4. Właścicielem wydobytych z
osadnika mułów stawał się „E.” Spółka z o.o., który następnie sprzedał je „P.” S.A.
Zapłata ceny przez P. S.A. nastąpiła w całości i dotyczyła odpadów w ilości 25 tys.
ton.
Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw do wyłączenia z masy upadłości
„E.” Spółki z o.o. spornych mułów i w konsekwencji oddalił powództwo. Sąd
Rejonowy uznał, że sporne muły nie stanowią części składowej nieruchomości.
Jednak przeniesienie własności spornych mułów jako rzeczy oznaczonych co do
gatunku wymaga przeniesienia ich posiadania (art. 155 § 2 k.c.). Sąd Rejonowy
podzielił pogląd powódki, że przeniesienie własności mułów węglowych na rzecz
kupującego następowało z chwilą ich wydobycia, a nie przekazania kupującemu
osadników. Sąd Rejonowy uznał, że odpady zgromadzone w osadniku nr 3 nie
mogą być przedmiotem własności powódki, skoro zostały zgromadzone w osadniku
nr 3 dopiero w lipcu 2002 r., w wyniku przerobienia wcześniej wydobytych mułów
węglowych z innych osadników.
Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego.
Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy w Ś. oddalił apelację
oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanych kwoty po 1.800 zł tytułem zwrotu
kosztów postępowania apelacyjnego.
Zdaniem Sądu Okręgowego, mając na względzie ustawową definicję części
składowej rzeczy zawartą w art. 47 § 2 k.c., nie sposób uznać, że odpady - muły
węglowe po wydobyciu z osadnika mogły ulec jakiemukolwiek uszkodzeniu. Nie ma
również żadnych podstaw do twierdzenia, że wskutek wydobycia tychże mułów
zostanie uszkodzony osadnik lub też nastąpi jego istotna zmiana. Muły były
wydobywane z innych osadników w okresie ostatnich kilku lat i nie spowodowało to
uszkodzenia osadników ani szkód górniczych. Twierdzenia powódki, że muły
węglowe są częścią składową nieruchomości i jednocześnie rzeczą oznaczoną co
4
do gatunku będącą przedmiotem obrotu, są wewnętrznie sprzeczne. Zresztą sama
powódka sprzedawała muły węglowe wcześniej innym kontrahentom niż pozwany
„E.” Spółka z o.o. i nie obawiała się powstania szkód górniczych.
Nietrafny jest, zdaniem Sądu Okręgowego, także zarzut apelacji naruszenia
przepisów art. 155 § 2 k.c. w związku z art. 336 i 348 k.c. Do przeniesienia
własności rzeczy oznaczonych co do gatunku konieczne jest przeniesienie ich
posiadania na nabywcę (art. 155 § 2 k.c.) Przeniesienie posiadania następuje
w każdy sposób przewidziany w art. 348-351 k.c. Według Sądu Okręgowego,
przeniesienie posiadania sprzedanych pozwanemu „E.” Spółce z o.o. mułów
węglowych nastąpiło już w chwili przekazania przez powódkę osadników zgodnie
z umową użyczenia. Tego rodzaju czynność stanowi wydanie przedmiotu
sprzedaży, a więc przeniesienie posiadania stosownie do art. 348 k.c., ponieważ
nabywca uzyskuje władztwo nad rzeczą.
Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu powódki, a także poglądu Sądu
Rejonowego, że przeniesienie posiadania sprzedanych mułów węglowych nastąpiło
dopiero z chwilą ich wydobycia z osadników. W § 1 umowy jednoznacznie
określono przedmiot sprzedaży, przy czym była to sprzedaż definitywna,
a sprzedający zobowiązał się udostępnić kupującemu osadniki w celu prowadzenia
poboru odpadów węglowych. W tej sytuacji już w chwili faktycznego przekazania
osadników nastąpiło przeniesienie własności sprzedanych mułów. Postanowienia
umowy zawarte w § 3 i 4, dotyczące jedynie wysokości ceny, terminu i sposobu jej
zapłaty, w żadnym razie nie mogą być interpretowane w sposób prezentowany
przez powódkę.
Jeżeli chodzi o odpady węglowe zgromadzone w osadniku nr 3, to z
dowodów z dokumentów, a także zeznań świadków wnioskowanych przez
powódkę wynika jednoznacznie, że odpady w tymże osadniku nr 3 były
pozostałością po przeróbce wcześniej wydanych przez pozwanego „E.” Spółkę z
o.o. mułów z innych osadników. Nie ma więc wątpliwości, że pozwany „E.” Spółka z
o.o. stał posiadaczem tych odpadów również wskutek ich wcześniejszego
wydobycia i przechowania. Koncepcja powódki, że z chwilą złożenia odpadów w
osadniku nr 3 stawały się one częścią składową nieruchomości, nie znajduje żadnej
5
podstawy prawnej ani nie wynika z umowy sprzedaży mułów z dnia 28 lutego 2002
r.
Zdaniem Sądu Okręgowego, należy też zauważyć, że, zgodnie z art. 74 ust.
3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60,
poz. 535 ze zm.), powództwo o wyłączenie z masy może być oparte wyłącznie na
twierdzeniach i zarzutach zgłoszonych we wniosku o wyłączenie z masy. Inne
twierdzenia i zarzuty mogą być zgłoszone tylko wtedy, gdy powódka wykaże, że ich
wcześniejsze zgłoszenie było niemożliwe. Tymczasem powódka dopiero w apelacji
podniosła zarzuty związane z obowiązkiem rekultywacji osadnika nr 3, chcąc w ten
sposób uzasadnić wyłączenie odpadów węglowych z masy upadłości. W zasadzie
dopiero w apelacji jest eksponowany pogląd, że odpady węglowe przeniesione do
osadnika nr 3 przez pozwanego „E.” Spółkę z o.o. stały się częścią składową
nieruchomości. Są to więc zarzuty spóźnione w świetle art. 74 ust. 3 ustawy –
Prawo upadłościowe i naprawcze.
Powódka w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego,
mianowicie art. 47 § 1 i 2 w zw. z art. 191 k.c. oraz art. 65 § 2 k.c., a także
naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 74 ust. 3 ustawy – Prawo
upadłościowe i naprawcze.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego jest co do zasady prawidłowy, mimo
częściowo błędnego uzasadnienia. Skarga kasacyjna nie zasługuje zatem na
uwzględnienie, chociaż jeden ze sformułowanych w niej zarzutów jest trafny.
Należy w szczególności podkreślić, że powódka błędnie sformułowała drugie
z żądań pozwu dotyczące ustalenia, iż muły węglowe stanowią przedmiot jej
własności. W okolicznościach sprawy nie budzi wątpliwości okoliczność, że
powódka nie jest właścicielem, ale użytkownikiem wieczystym gruntu, na którym
mieści się osadnik numer 3. Sądy obydwu instancji jednakże pominęły tę
okoliczność. Powódka natomiast również w skardze kasacyjnej potwierdziła, że jest
użytkownikiem wieczystym gruntu, jednakże nie wyprowadziła z tego faktu
prawidłowych wniosków. W konsekwencji więc podniesiony w skardze kasacyjnej
zarzut naruszenia art. 47 § 1 i 2 w zw. z art. 191 k.c. jest nie tylko nietrafny, ale
6
przede wszystkim bezprzedmiotowy. Wymienione przepisy wyrażają zasadę
superficies solo cedit. Wynika z nich, że część składowa rzeczy nie może być
odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych, a własność
nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona
z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową. Powódka
twierdzi, nawiązując do sformułowania art. 47 § 2 k.c., że muły węglowe znajdujące
się w osadniku nr 3 stanowią część składową gruntu, ponieważ nie mogą być od
niego odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia
lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Powódka w ten sposób sama sobie
przeczy, skoro jednocześnie wiąże określone skutki prawne z wydobyciem mułów
węglowych z osadnika. Gdyby jednak nawet tak było, jak twierdzi powódka, muły
węglowe stanowiłyby własność właściciela gruntu, a nie użytkownika wieczystego.
Wyjątek od wspomnianej zasady superficies solo cedit w odniesieniu do
użytkowania wieczystego odnosi się bowiem, zgodnie z art. 235 § 1 k.c., jedynie do
budynków i innych urządzeń wzniesionych lub nabytych przez użytkownika
wieczystego na gruncie Skarbu Państwa lub gruncie należącym do jednostek
samorządu terytorialnego bądź ich związków.
W konsekwencji należy zatem przyjąć, że powódce w żadnym wypadku nie
przysługuje prawo własności rzeczonych mułów węglowych. Przy założeniu
bowiem, że owe muły ciągle stanowią część składową gruntu, nie są przedmiotem
odrębnej własności i należą do właściciela gruntu. Przy przyjęciu zaś przeciwnego
założenia, przekonywająco uzasadnionego w zaskarżonym wyroku, doszło do
skutecznego rozporządzenia mułami węglowymi na rzecz pozwanej „E.” Spółki z
o.o.
Drugi z podniesionych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego,
dotyczący art. 65 § 2 k.c., został niedostatecznie sprecyzowany. Można jedynie
domyślać się, że odnosi się on do dokonania przez Sąd Okręgowy interpretacji
umowy sprzedaży mułów węglowych z osadnika nr 3 w oderwaniu od celu tej
umowy wynikającego z umowy o rekultywację terenu. Rozważany zarzut zdaje się
zmierzać do tego, że powódka mogła skutecznie przenieść własność mułów
węglowych na pozwaną „E.” Spółkę z o.o. dopiero po ich wydobyciu, kiedy
następowało ich wydanie. Jest jednak zastanawiające, dlaczego powódka w tej
7
sytuacji nie powtórzyła podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia art. 155 § 2
k.c. w związku z art. 336 i 348 k.c. W związku jednak ze wspomnianą
okolicznością, że powódka jest użytkownikiem wieczystym gruntu, bronione przez
nią stanowisko, że muły węglowe do czasu ich wydobycia i wydania stanowiły
część składową gruntu, oznaczałoby, iż powódka, zawierając rozważane umowy,
zobowiązywała się do dysponowania cudzą własnością, mianowicie właściciela
gruntu. W oczywisty więc sposób podniesiona okoliczność dyskwalifikuje również
zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c.
Powołany przez powódkę zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego,
mianowicie art. 74 ust. 3 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, jest trafny.
Przepis ten dopuszcza powoływanie się w powództwie o wyłączenie mienia z masy
upadłości wyłącznie na twierdzenia i zarzuty zgłoszone we wniosku o wyłączenie
z masy upadłości, na inne zaś twierdzenia i zarzuty tylko wtedy, gdy powód
wykaże, że ich wcześniejsze zgłoszenie było niemożliwe. W skardze kasacyjnej
przytoczono zarzuty i twierdzenia podnoszone w toku postępowania
upadłościowego, odwołujące się do prac rekultywacyjnych i związanego z nimi
połączenia mułów w osadniku z nieruchomością gruntową. To wyjaśnienie wydaje
się wystarczające do objęcia wymienionych okoliczności oceną Sądu
rozpoznającego powództwo o wyłączenie z masy upadłości. Nie uzasadnia to
jednak uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania, z powodów wyżej wskazanych, związanych z okolicznością, że
powódka jest użytkownikiem wieczystym gruntu.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c.
orzekł jak w sentencji.