Postanowienie SN z 10 sierpnia 2007, sygn. II CSK 169/07
Data orzeczenia
10 sierpnia 2007
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Tadeusz Żyznowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 1
kpc
art. 102
kpc
art. 189
kpc
art. 202
kpc
art. 233
kpc
art. 386
kpc
art. 391
kpc
art. 398
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
POSTANOWIENIE
Dnia 10 sierpnia 2007 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maria Grzelka
SSN Iwona Koper
w sprawie z powództwa A. G.
przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Z.
o ustalenie,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 sierpnia 2007 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego […]
z dnia 19 października 2006 r.,
uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia
27 marca 2006 r., i odrzuca pozew, nie obciążając powoda
kosztami postępowania w sprawie.
Uzasadnienie
2
Sąd Okręgowy oddalił powództwo A. G. o ustalenie, że był on właścicielem
majątku ziemskiego w P., pow. B., włączonego w wyniku II Wojny Światowej – do
Ukrainy. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że powód A. G., urodził się
w 1922 r. Jego dziadkowie od 1887 r. byli właścicielami dóbr położonych w P. pow.
B. W spisie ziemian Rzeczypospolitej Polskiej opracowanym w 1930 r. przez
Tadeusza Epszteina i Stanisława Górzyńskiego, ojciec powoda A. G. posiadał w P.
majątek ziemski o powierzchni 912 ha, w skład którego wchodziły grunty orne i lasy
oraz dom i budynki gospodarskie. Majątek ten w całości odziedziczył powód a dla
jego brata A. G. przeznaczony został majątek N. k/S. A. G. zmarł bezpotomnie 28
października 2003 r. w Brazylii jako kawaler, nie pozostawił testamentu. Z
powołaniem się na art. 189 k.p.c. Sąd Okręgowy stwierdził brak interesu prawnego
powoda bowiem zamieszczony cel może osiągnąć we właściwym postępowaniu
administracyjnym przewidzianym w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa
do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).
W uwzględnieniu apelacji powoda A. G. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony
wyrok i ustalił, że powód w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawił poza
obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomość w postaci majątku
ziemskiego w P., powiat B. Z powołaniem się na uchwałę Sądu Najwyższego z
dnia 5 sierpnia 2004 r., III CZP 39/04 (OSNC 2005, nr 7 – 8, poz. 127) i wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 1994 r., III SA 1655/93
(Rej. 1999, nr 11, s. 146) Sąd Apelacyjny wskazał, że powód A. G. bezskutecznie
czynił starania o uzyskanie dokumentu potwierdzającego, że jest on jedynym
spadkobiercą uprawnionym do pozostałego w P. majątku jak i dokumentu
własności tego majątku. Podstawową zaś przesłanką dla dochodzenia roszczeń na
podstawie powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jest wykazanie prawa własności
do pozostawionych nieruchomości, co w istocie wiąże się z przedłożeniem
orzeczenia stwierdzającego prawa do spadku bądź ustalającego, że domagający
się rekompensaty był właścicielem pozostawionej nieruchomości. Prawa własności
A. G. do przedmiotowej nieruchomości organ administracyjny nie kwestionował, zaś
poddawał w wątpliwość, czy prawo to uzyskał powód.
3
Skargę kasacyjną wniósł pozwany Skarb Państwa, w której zarzucił, że
zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem następujących przepisów
postępowania mających wpływ na wynik sprawy:
1) art. 386 § 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 w zw. z art. 1 i 2 k.p.c. oraz art. 1
ust. 1, art. 5, art. 7, art. 9, art. 20 i art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi
granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.)
a także przepisu art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 1 i 2 k.p.c. oraz art. 5 i 6
powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
2) przepisu art. 189 k.p.c. poprzez uznanie, że powód posiada interes prawny
w żądaniu ustalenia, że „pozostawił na terenach włączonych w wyniku II
wojny światowej w obszar Ukrainy Zachodniej majątek ziemski w P., powiat
B. (Ukraina Zachodnia).”
3) naruszenie przepisów art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie rażąco wadliwej
oceny zgromadzonych w sprawie dowodów prowadzącej do ustalenia, że A.
G. w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawił poza obecnym
granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomość w postaci majątku
ziemskiego w P., powiat B.
Wskazując na powyższe strona pozwana wnosiła o uchylenie w całości
wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 października 2005 r. oraz poprzedzającego
go wyroku Sądu Okręgowego i umorzenie postępowania; ewentualnie o uchylenie
wyroku Sądu II instancji i jego zmianę poprzez oddalenie strony powodowej w
całości wraz z zasądzeniem kosztów postępowania według norm przepisanych.
Powód A. G. wnosił o oddalenie skargi kasacyjnej z zasądzeniem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W przedmiotowej sprawie żądanie pozwu, częściowo uwzględnione przez
Sąd Apelacyjny, zmierzało nie tylko do ustalenia faktu pozostawienia mienia na
terenach obecnie należących do Ukrainy, lecz o ustalenie istnienia stosunku
własności nieruchomości, istniejącego w przeszłości (wyrok SN z dnia 16 lutego
1977 r., III CRN 3/77 – OSNCP 1977, nr 11, poz. 220 i uchwała SN z dnia
17 grudnia 1987 r., III CZP 68/87 – OSNCP 1988, nr 6, poz. 74).
4
W stosunkach między Polską a Ukrainą obowiązuje umowa z dnia 24 maja
1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych
(Dz.U. z 1994 r., Nr 96, poz. 465). Zgodnie z art. 32 tej umowy do stosunków
prawnych dotyczących nieruchomości właściwe są prawo i organy tej umawiającej
się strony, na której terytorium nieruchomość jest położona. Przytoczony przepis
rozstrzyga więc, że w sprawie o ustalenie istnienia (także w przeszłości) prawa
własności nieruchomości położonej na Ukrainie jurysdykcję krajową posiadają sądy
ukraińskie. Umowa nie zawiera równocześnie normy prawnej, która w sprawach
dotyczących nieruchomości przyznawałaby jurysdykcję przemienną sądom polskim.
Na tej podstawie uznać należy, że w przedmiotowej sprawie – przy założeniu
położenia nieruchomości na Ukrainie – sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja
krajowa. Bez znaczenia dla omawianej kwestii jest przy tym fakt, że w chwili
w której miało istnieć będące przedmiotem ustalenia prawo własności,
przedmiotowa nieruchomość była położona w Polsce. Jeżeli bowiem nic nie wynika
z normy jurysdykcyjnej, to okoliczności istotne dla oceny jurysdykcji krajowej ustala
się według stanu z chwili wszczęcia postępowania (art. 1097 k.p.c.).
Analogicznie rozstrzygają kwestię jurysdykcji krajowej, odnośnie do
stosunków prawnych dotyczących nieruchomości, umowy zawarte między
Rzeczypospolitą Polską a Republiką Litewską i Białoruską. Umowa z Republiką
Litewską z dnia 26 stycznia 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych
w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz.U. z 1994 r., Nr
35, poz. 130 ze zm.), jak i z Białorusią z dnia 26 października 1994 r. (Dz.U.
z 1995 r., Nr 128, poz. 619) zawierają jednobrzmiące artykuły 36, które stanowią,
że do stosunków tych właściwe są prawo i organy wymiaru sprawiedliwości tej
umawiającej strony, na której terytorium nieruchomość jest położona. Umowa
nie przyznaje sądom polskim, w sprawach dotyczących nieruchomości
jurysdykcji przemiennej. Dla oceny omawianej kwestii nie będą natomiast
miarodajne przepisy Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia
2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich
wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych. Zgodnie z art. 66 ust. 1
Rozporządzenie stosuje się tylko do takich powództw, które zostały
wytoczone po jego wejściu w życie. Rozporządzenie weszło w życie w dniu
5
1 marca 2002 r., jednak jest to data właściwa tylko dla stosunków między
„starymi” państwami członkowskimi. W stosunku do Polski, która przystąpiła
do UE w dniu 1 maja 2004 r., przy braku w traktacie akcesyjnym przepisów
intertemporalnych, uznać trzeba, że reguła określona w art. 66 ust. 1
Rozporządzenia ulega modyfikacji, przez przyjęcie, że rozporządzenie
stosuje się do powództw wytoczonych po tej dacie. Jednakże zgodnie z art.
22 pkt 1 tego rozporządzenia w sprawach, w których przedmiotem są prawa
rzeczowe na nieruchomościach, wyłączną jurysdykcję mają sądy państwa
członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona.
Z żadnej z umów międzynarodowych, których zastosowanie
w niniejszej sprawie można rozważać, nie wynika jurysdykcja sądów polskich.
W myśl postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III
CZP 72/04 (Prokuratura i Prawo 2005, nr 11, s. 39) w sprawie o ustalenie
istniejącego w przeszłości stosunku własności nieruchomości pozostawionej
poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą
w 1939 r. położonej obecnie na terenie Litwy lub Białorusi sądom polskim nie
przysługuje jurysdykcja krajowa. Jednobrzmiąca treść art. 32 powołanej
umowy z Ukrainą uzasadnia odniesienie – podzielonego przez skład
orzekający poglądu – do rozpoznawanej sprawy. W myśl art. 202 zd. drugie
k.p.c. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, okoliczności, które
uzasadniają odrzucenie pozwu, sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym
stanie sprawy. Brak jurysdykcji krajowej stanowi przyczynę nieważności, którą
sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy.
W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew (art. 1099
k.p.c.). Jeżeli zatem pozew ulegał odrzuceniu, to w postępowaniu kasacyjnym Sąd
Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki i odrzuca pozew (art. 39819
k.p.c.).
Dlatego na podstawie powołanych przepisów oraz art. 102 k.p.c. w odniesieniu do
kosztów sądowych należało orzec jak sentencji postanowienia.
6