Wyrok SN z 11 marca 2008, sygn. II CSK 565/07
Data orzeczenia
11 marca 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Helena Ciepła
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 marca 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Helena Ciepła (przewodniczący)
SSN Henryk Pietrzkowski
SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa H. M.
przeciwko Powiatowi G.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2008 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 marca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),
oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Powód H. M. wniósł o zasądzenie w postępowaniu nakazowym od pozwanego
Powiatu G. kwoty 237.046,76 złotych z odsetkami ustawowymi liczonymi od kwoty
220.284,04 złotych od dnia wniesienia pozwu.
W uzasadnieniu powództwa podnosił, że Powiat G. jest organem założycielskim
Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w K. (nazywany dalej SPZOZ w
K.), który zakupił od powoda towar, za który nie zapłacił. W postępowaniu o zawezwanie
2
SPZOZ w K. do próby ugodowej została zawarta dnia 23 grudnia 2003 r. ugoda, w której
jej strony uzgodniły harmonogram spłat zadłużenia kupującego. Wobec braku realizacji
ugody, a także wobec bezskuteczności egzekucji przeprowadzonej wobec SPZOZ w K. ,
powód skierował dnia 29 kwietnia 2005 r. wezwanie do zapłaty do Starosty Powiatu G.,
zarzucając zaniechanie podjęcia jakichkolwiek kroków nadzorczych zmierzających do
restrukturyzacji szpitala.
Sąd Okręgowy w G. uwzględnił żądanie powoda nakazem zapłaty z dnia 30
listopada 2005 r.
W zarzutach od tego nakazu zapłaty pozwany przyznał, jako bezsporną
okoliczność zadłużenie SPZOZ w K. wobec powoda ale jednocześnie wskazał na brak
własnej odpowiedzialności, którą miałby ponosić na podstawie art. 60 ustawy z dnia 30
sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89
nazywanej dalej jako uzoz). Ujemny wynik finansowy samodzielnego publicznego
zakładu opieki zdrowotnej nie może być podstawą jego likwidacji, jeżeli jego zadań nie
może przejąć inny zakład w sposób zapewniający nieprzerwane sprawowanie opieki
zdrowotnej. Postanowieniem Wojewody X. z dnia 2 sierpnia 2005 r. zostało wszczęte
postępowanie restrukturyzacyjne SPZOZ w K. , w którym została zawarta ugoda
restrukturyzacyjna.
Niezależnie od tych okoliczności pozwany zarzucił, iż nakaz zapłaty został wydany bez
podstawy prawnej, z naruszeniem art. 485 k.p.c.
Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2006 r. Sąd Okręgowy w G. utrzymał w mocy w
całości zaskarżony nakaz zapłaty. Według ustaleń tego Sądu, SPZOZ w K. zakupił od
powoda sprzęt medyczny. Wobec nieuregulowania całej należności przez kupującego,
powód dnia 23 grudnia 2003 r. zawezwał SPZOZ w K. do próby ugodowej. 20 stycznia
2005 r. strony umowy zawarły ugodę określającą wysokość zobowiązania kupującego
na kwotę 220.284,04 złotych należności głównej oraz 16.762,72 złotych odsetek
ustawowych od zapłaconych faktur. Mocą tej ugody, SPZOZ w K. zobowiązał się
zapłacić ustalone kwoty w dwudziestu trzech ratach do 15 kwietnia 2006 r. W przypadku
nie zapłacenia dwóch kolejnych rat w uzgodnionym terminie, pozostałe raty stawały się
natychmiast wymagalne. W związku z niewywiązywaniem się przez SPZOZ w K. z
postanowień ugody, powód złożył wniosek o wszczęcie egzekucji sądowej.
Postanowieniem z dnia 5 lipca 2005 r. postępowanie egzekucyjne zostało umorzone
wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Przeciwko dłużnikowi były prowadzone
liczne egzekucje na łączną kwotę zobowiązań przekraczającą 48 mln. złotych.
3
29 kwietnia 2005 r. powód, powołując się na odpowiedzialność z tytułu nadzoru, wezwał
do zapłaty Powiat G. - organ założycielski SPZOZ w K. 13 maja 2005 r. Powiat G. zlecił
wyspecjalizowanej firmie opracowanie programu restrukturyzacji szpitala.
Postanowieniem Wojewody X. z dnia 2 sierpnia 2005 r. zostało wszczęte postępowanie
restrukturyzacyjne, przewidziane w ustawie z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy
publicznej i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 75, poz.
684 ze zm. nazywanej dalej jako ustawa o pomocy publicznej i restrukturyzacji).
Postępowanie to zostało wprawdzie decyzją Wojewody X. z dnia 2 grudnia 2005 r.
umorzone, lecz na skutek odwołania SPZOZ w K. decyzja ta została uchylona przez
Ministra Zdrowia i postępowanie restrukturyzacyjne toczyło się dalej. 29 czerwca 2006 r.
Wojewoda X. wydał decyzję o warunkach restrukturyzacji szpitala. Został przygotowany
projekt ugody z wierzycielami.
Na tej podstawie faktycznej Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne na podstawie
art. 417 k.c. oraz art. 60 ust. 2 i 3 uzoz.
Na skutek apelacji pozwanego Powiatu G. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w
ten sposób, że uchylił w całości nakaz zapłaty i oddalił powództwo.
Sąd Apelacyjny podzielił zawarte w apelacji zarzuty naruszenia art. 417 § 1 k.c.
oraz art. 60 ust. 2 i 3 uzoz a także naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie
art. 485 k.p.c., art. 493 § 3 k.p.c. a ponadto art. 233 § 1 k.p.c.
Ze względu na datę powstania zobowiązania i brak terminowego jego wykonania, do
odpowiedzialności pozwanego ma zastosowanie art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed
jego zmiany dokonanej z dniem 1 września 2004 r. z modyfikacją wynikającą z wyroku
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. (SK 18/00, OTK 2001, NR 8, poz.
56) ograniczającą przesłankę odpowiedzialności do obiektywnej bezprawności, z
wyłączeniem elementu winy funkcjonariusza państwowego. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego, powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności określonych w art. 417
k.c. zarówno w pierwotnym, jak i w znowelizowanym brzmieniu. Należało bowiem
wykazać, że doszło do niezgodnego z prawem działania lub zaniechania, w wyniku
którego powstała szkoda, a także istnienie związku przyczynowe oraz wysokości
poniesionej szkody.
Powód upatrywał bezprawności zachowania pozwanego w uchybieniu
obowiązków wymienionych w art. 60 ust. 2 i 3 uzoz. Sprowadzają się one do tego, że
organ który utworzył samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej powinien wydać
albo rozporządzenie, albo podjąć uchwałę o zmianie sposobu formy finansowania
4
zakładu albo o jego likwidacji jeżeli ujemny wynik finansowy zakładu nie może być
pokryty w jego własnym zakresie. Organ założycielski powinien podjąć działania bez
zbędnej zwłoki a na stronie dochodzącej odszkodowania ciążył obowiązek wykazania,
że ziściły się te przesłanki. Sam ujemny wynik finansowy, jeżeli nie towarzyszył mu brak
możliwości jego pokrycia samodzielnie przez zakład opieki zdrowotnej, nie uzasadniał
jeszcze wymienionych działań, które musi poprzedzać odpowiednia analiza i ocena
możliwości podjęcia skutecznych działań naprawczych.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powód nie wykazał także wysokości dochodzonego
roszczenia odszkodowawczego, którego nie można utożsamiać z wysokością
zobowiązania zakładu opieki zdrowotnej.
Naruszenie art. 485 k.p.c. polegało na wydaniu nakazu zapłaty, pomimo braku
przesłanki w postaci uznania roszczenia przez pozwanego.
Sąd Apelacyjny podzielił zarzut naruszenia art. 493 § 1 k.p.c. przez oddalenie wniosków
dowodowych zawartych w piśmie procesowym z dnia 5 czerwca 2006 r. albowiem
wcześniej nie istniała możliwość ich złożenia.
Powód złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Oparł ją na obu
podstawach wymienionych w art. 3983
§ 1 k.p.c.
Według skarżącego, naruszenie prawa materialnego tj. art. 417 k.c. i art. 60 ust. 2 i 3
uzoz polegało na uznaniu, że zaniechania pozwanego nie stanowiły podstawy
odpowiedzialności odszkodowawczej wobec wierzycieli. Sąd bezpodstawnie dokonał
wykładni oświadczeń woli zawartych w pismach stron dotyczących odpowiedzialności
powoda za zobowiązania SPZOZ w K. i w ten sposób naruszył art. 65 k.c. Pozbawienie
możliwości uzyskania zapłaty stanowi - według niego - naruszenie art. 1 protokołu Nr 1
do Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności do Konwencji o
ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4
listopada 1950 r. sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. w związku z art. 64
ust. 2 i 3 Konstytucji.
Naruszenie przepisów procesowych polegało według skarżącego na: rozpoznaniu
sprawy z przekroczeniem apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), niewłaściwym rozłożeniu ciężaru
dowodu na okoliczności związane z ujemnym wynikiem finansowym oraz momentem
zaktualizowania się obowiązków organu założycielskiego wobec podległego mu
samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej oraz kreowanie
nieusprawiedliwionych materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy
wymogów dowodowych (art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 60 ust. 1 i 3 oraz
5
art. 67 uzoz), bezpodstawne niezastosowanie art. 485 k.p.c. wskutek przyjęcia, że
potwierdzenie przez organ założycielski wierzytelności powoda nie stanowi przesłanki
jego zastosowania, bezpodstawnym niezastosowaniu art. 493 § 1 k.p.c. oraz art. 495 §
3 k.p.c., przekroczeniu granicy swobodnej oceny (art. 233 § 1 k.p.c.) oraz
niezastosowaniu art. 244 § 1 k.p.c. wobec ugody sądowej i dokumentów
potwierdzających wierzytelności powoda jako dowodów wysokości poniesionej szkody.
Powód powołując się na te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku
i zasądzenie świadczenia zgodnie z jego żądaniem.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
W pierwszej kolejności podlegają ocenie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów
postępowania. Od tego zależy, czy podstawą oceny zarzutów naruszenia prawa
materialnego mogą być dotychczasowe ustalenia faktyczne.
Wstępnie należy wykluczyć te zarzuty, które dotyczą ustaleń faktycznych i oceny
dowodów. Wynika to z zawartego w art. 3983
§ 3 k.p.c. jednoznacznego zakazu oparcia
skargi kasacyjnej na tych zarzutach. W ten sposób została wyraźnie określona funkcja
Sądu najwyższego jako sądu prawa, który rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej
podstaw, jest związany z mocy art. 39813
§ 2 k.p.c. ustaleniami faktycznym
stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wyłączenie w art. 3983
§ 3 k.p.c. z
podstaw skargi zarzutów dotyczących oceny dowodów, pozbawia skarżącego
możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej ceny dowodów,
przewidzianej w art. 233 k.p.c.
Poza tym należy zważyć, że oparcie skargi kasacyjnej na podstawie art. 3983
§ 1
pkt 2 k.p.c. jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy poza naruszeniem norm procesowych
skarżący wykazał, że następstwa wytkniętych wadliwości były tego rodzaju, że mogły
kształtować treść zaskarżonego orzeczenia. Tych kryteriów nie spełniają zarzuty
naruszenia art. 485 oraz art. 493 § 1 k.p.c. oraz art. 495 § 3 k.p.c. Stwierdzić bowiem
należy, że w rozpoznawanej sprawie doszło do wydania nakazu zapłaty w pierwszej
instancji, a zatem, wyrażane w pisemnych motywach poglądy Sądu drugiej instancji,
pozostają bez wymaganego wpływu na wynik sprawy. Podobnego skutku nie mogło
przynieść niezastosowania pozostałych, wymienionych ostatnio przepisów, albowiem
Sąd drugiej instancji nie przeprowadził dowodów, które miały być objęte prekluzją
procesową.
Wynikający z art. 60 ust. 3 uzoz obowiązek organu, który utworzył samodzielny
publiczny zakład opieki zdrowotnej, polegający na zmianie gospodarki finansowej
6
zakładu lub jego likwidacji, którego niedopełnienie może skutkować cywilnoprawną
odpowiedzialność odszkodowawczą tego organu wobec wierzyciela zakładu, aktualizuje
się wtedy, gdy ujawni się ujemny wynik finansowy zakładu, który nie może być pokryty
we własnym zakresie przez ten zakład (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29
października 2003 r., sygn. akt III CK 134/2002, OSNC 2004/12/200). Podmiot
dochodzący odszkodowania musi zatem wykazać nie tylko wystąpienie szkody w
określonej wysokości ale także, że doszło do bezprawnego zaniechania po stronie
organu założycielskiego a między tym zdarzeniem a poniesioną przez niego szkodą
istniej związek przyczynowy. Z tego obowiązku powód nie wywiązał się należycie w
zakresie wykazania bezprawnego zachowania się pozwanego. Nie wystarczy bowiem
poprzestanie na wykazaniu istnienia niezaspokojonego zobowiązania strony
dochodzącej odszkodowania na podstawie art. 60 ust. 3 uzoz jak też innych, choćby
znacznych, zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej.
Poszkodowanego obciążą dowód wystąpienia okoliczności z art. 60 ust. 3 uzoz, które
obligowały organ założycielski do podjęcia określonych w nim działań. Jest to własna
odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego i tylko jej własne zaniechanie
może usprawiedliwiać cywilnoprawną odpowiedzialność odszkodowawczą.
Inaczej należy ocenić wykazanie przez powoda wysokości poniesionej przez
niego szkody. Jeśli łączyć ją z trudnościami w uzyskaniu od samodzielnego publicznego
zakładu opieki zdrowotnej świadczenia wzajemnego to wysokość tego świadczenia
stanowi co najmniej o wysokości ewentualnej szkody poniesionej na skutek
bezczynności pozwanego. Ta okoliczność nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia
wobec stwierdzenia braku innych przesłanek odpowiedzialności pozwanego Powiatu G.,
będącego organem założycielskim SPZOZ w K.
W uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. powód potraktował jako
przekroczenie granic zaskarżenia: przekroczenie granic oceny dowodów wbrew rygorom
z art. 493 § 1 k.p.c., błędną subsumcję i wykładnię skutkujące sprzecznością zebranego
materiału dowodowego. Tak postawiony zarzut nie może być skuteczny. Związanie
przez Sąd drugiej instancji granicami zaskarżenia w aspekcie przedmiotowym oznacza
niedopuszczalność rozpoznania apelacji od niezaskarżonej części orzeczenia. Wobec
tego uchybienia wymienione przez skarżącego w tym miejscu skargi kasacyjnej nie
pozostają w związku z treścią art. 378 § 1 k.p.c.
Przy bezskuteczności skargi kasacyjnej w zakresie zarzutów naruszenia
przepisów prawa procesowego Sąd Najwyższy, przy rozpoznawaniu zasadności
7
zarzutów naruszenia prawa materialnego, związany jest ustaleniami faktycznymi
stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku.
Jako przyczynę zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji przez uchylenie nakazu
zapłaty i oddalenie w całości powództwa Sąd Apelacyjny podał, brak wykazania
bezprawności zachowania pozwanego Powiatu G. Oznacza to jednocześnie brak
stanowczych ustaleń dotyczących kondycji finansowej SPZOZ w K. przed podjęciem
postępowania restrukturyzacyjnego, zwłaszcza w zakresie stwierdzenia ujemnego
wyniku finansowego oraz braku możliwości jego pokrycia we własnym zakresie przez
zakład. Tymczasem w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia norm prawa materialnego,
stanowiących podstawę ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego,
został oparty na odmiennych ustaleniach faktycznych zakładających zaniechanie działań
przez pozwanego pomimo wystąpienia ujemnego wyniku finansowego SP ZOZ w K. ,
którego zakład nie mógł pokryć we własnym zakresie. W ten sposób przez zarzut
naruszenia prawa materialnego doszło do niedopuszczalnego (art. 3983
§ 3 k.p.c.) w
postępowaniu kasacyjnym podważania dotychczasowych ustaleń faktycznych.
Jednocześnie w związku z powołaniem w skardze kasacyjnej treści art. 60 ust. 2 i
3 uzoz i zarzutem bezprawnej odmowy jego zastosowania, niezależnie od stanu
faktycznego, który stanowił podstawę wyrokowania w drugiej instancji, celowe jest
poczynienie kilku ogólnych uwag na tle art. 60 ust. 3 uzoz.
Obowiązki przewidziane w art. 60 ust. 3 uzoz nie powstają automatycznie, z
chwilą ujawnienia się jednej lub więcej niezaspokojonych wierzytelności samodzielnego
publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Istnienie wielu i to nawet znacznych zobowiązań
nie przesądza o powstaniu ujemnego wyniku finansowego. Jak wskazano wyżej, brak
jest w sprawie danych, co do ujawnienia się po raz pierwszy ujemnego wyniku
finansowego.
Nie można organowi założycielskiemu przypisywać bezprawności postępowania tylko z
tej przyczyny, że pomimo ujemnego wyniku finansowego SPZOZ nie podjął działań,
przewidzianych w art. 60 ust. 3 uzoz. Ten obowiązek aktualizuje się w pewnym okresie,
uwarunkowanym okolicznościami konkretnego stanu faktycznego, kiedy stanie się
jasne, że zadłużony zakład nie może pokryć we własnym zakresie ujemnego wyniku
finansowego (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 15 marca 2007 r., sygn. akt II CSK
498/06, niepubl. oraz z dnia 11 sierpnia 2005 r., sygn. akt V CSK 69/09, niepubl.).
Stwierdzenie tych faktów wymaga analizy przyczyn powstania ujemnego wyniku
finansowego oraz możliwości podjęcia skutecznych działań naprawczych w gospodarce
8
zakładu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2004 r., sygn. akt V CK
160/03, nieopubl., z dnia 22 lutego 2004 r., sygn. akt, 308/03, niepubl.).Takie działania
zostały podjęte wobec SPZOZ w K. w 2005 r. z wykorzystaniem środków
przewidzianych w ustawie o pomocy publicznej i restrukturyzacji łącznie z zawarciem
ugody restrukturyzacyjnej.
Bezpodstawnie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie prawa materialnego
tj. art. 65 k.c. przez samo podjęcie przez Sąd wykładni oświadczeń woli stron, co do
istnienia pomiędzy nimi zobowiązania do naprawienia szkody. W systemie apelacyjnym
sąd odwoławczy jest przede wszystkim instancją merytoryczną, a nie kontrolną, jak w
systemie rewizyjnym. Oznacza to, że sąd ten nie może poprzestać na ustosunkowaniu
się do zarzutów apelacyjnych ale w granicach zaskarżenia, powinien wziąć pod
rozwagę, wszystkie stwierdzone naruszenia prawa materialnego popełnione przez Sąd
pierwszej instancji niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2002 r. III CZP 62/02, OSNC
2004, nr 1, poz. 7, wyrok z dnia 18 maja 2007 r. ICSK 91/2007, niepubl.). Niezależnie od
tego należy zważyć, że zarzucana wykładnia wiązała się z oceną sformułowanego w
apelacji zarzutu naruszenia art. 485 k.p.c.
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 1 protokołu Nr 1 do
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w powiązaniu z art. 64
ust. 2 i 3 Konstytucji RP. Odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego, jako
organu założycielskiego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, zależy
od spełnienia ustawowych przesłanek, przewidzianych w art. 60 ust. 2 i 3 uzoz, co winna
wykazać strona dochodząca odszkodowania. Negatywny dla powoda wynik procesu
odszkodowawczego nie narusza wskazanych norm prawnych mających ogólny
charakter, nakładających na Państwo obowiązki gwaranta określonych praw i wolności.
Z tych wszystkich względów należało oddalić skargę kasacyjną powoda na
podstawie art. 39814
k.p.c.