sygn. III CSK 357/07 27 marca 2008 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 27 marca 2008, sygn. III CSK 357/07

Data orzeczenia 27 marca 2008
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący SSN Hubert Wrzeszcz
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt III CSK 357/07
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 marca 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)
SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Pietrzykowski
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta K.
przeciwko M. P. działającemu jako kurator spadku po N. P.
o ustalenie,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,
na rozprawie
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 kwietnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodowego Skarbu Państwa na rzecz
pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Powodowy Skarb Państwa - Prezydent Miasta K. pozwał M. P. - kuratora spadku
nieobjętego po N. P. zmarłego w 1961 r., domagając się na podstawie przepisu art. 189
k.p.c. - ustalenia prawa własności ½ części nieruchomości położonej w K. przy ul. O. -
na rzecz Skarbu Państwa. Na uzasadnienie żądania pozwu strona powodowa podała,
2
że zgodnie z przepisami dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych
i poniemieckich, do składania wniosków o przywrócenie posiadania nieruchomości
uprawnieni byli jedynie właściciele nieruchomości lub ich następcy prawni. Na podstawie
uchwały Sądu Grodzkiego z 5 marca 1945 r. kuratorem i zarządcą majątku osób
nieznanych z miejsca pobytu współwłaścicieli nieruchomości przy ul. O. w K.,
ustanowiona została E. P.. Pismem z 9 marca 1945 r. został zniesiony zarząd
powierniczy nad przedmiotową nieruchomością i nieruchomość ta została wydana w
posiadanie kuratorowi. Nie została zatem objęta w posiadanie przez osobę uprawnioną.
Na karcie opisu nieruchomości z października 1947 r. w rubryce klasyfikacja ustawowa
majątku zostało wpisane „opuszczony”.
Powodowy Skarb Państwa wyprowadza z tego wniosek, że E. P. nie objęła
faktycznie nigdy budynku przy O., gdyż była osobą nieuprawnioną, a N. P. nie wystąpił
nigdy o przywrócenie posiadania tego majątku (ani osobiście, ani przez pełnomocnika),
chociaż w 1946 r. wystąpił o przekazanie nieruchomości przy ul. M. Budynek ten zatem
pozostawał w zarządzie i administracji instytucji państwowych.
Wobec uchylenia ustawą z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i
wywłaszczaniu nieruchomości dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i
poniemieckich - jest obecnie możliwe ustalenie przez Sąd prawa własności Skarbu
Państwa na przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 189 k.p.c. W szczególności
podstawą do ustalenia prawa własności są dwie przesłanki:
- nieruchomość stanowi majątek opuszczony
- upłynął okres 10 lat licząc od dnia 31 grudnia 1945 r.
Nieruchomość przy ul. O. jest mieniem porzuconym i ani N. P., ani jego
spadkobiercy nie przejawili woli objęcia nieruchomości. Uczynił to wprawdzie kurator,
lecz jest on osobą nieuprawnioną. Pozwany nie brał udziału w sprawie co skutkowało
wydaniem wyroku zaocznego.
W dniu 18 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy wydał wyrok zaoczny, którym oddalił
powództwo.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał następujące przesłanki, które
czynią powództwo bezzasadnym.
Po pierwsze, pozwany kurator nieobjętego spadku po N. P. nie posiada biernej
legitymacji w tym procesie. Jest on tylko zarządcą nieruchomości ustanowionym na
wniosek jednego ze współwłaścicieli nieruchomości, a jako kurator ma uprawnienia tylko
do zarządu nieruchomością. Może wykonywać tylko czynności zwykłego zarządu, a do
3
czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebna jest zgoda stron, a w jej braku -
zezwolenie sądu. Pozwany jako kurator nieobjętego spadku może być pozywany tylko w
sprawach wynikających z zarządu nieruchomością.
Po drugie, nie została spełniona przesłanka nabycia przez Skarb Państwa prawa
własności wynikająca z art. 34 ust. 1 lit. a dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach
opuszczonych i poniemieckich, bowiem doszło do przerwania biegu terminu
przemilczenia, wskutek zniesienia zarządu powierniczego nieruchomości i nakazania
wydania tej nieruchomości jej kuratorowi i zarządcy E. P.
W ten sposób kurator i zarządca nieruchomości nieznanych z miejsca pobytu
współwłaścicieli wyraził wolę odzyskania tej nieruchomości w interesie współwłaścicieli.
Po trzecie, pozostałym współwłaścicielom nieruchomości poza N. P. - po wojnie
zostało przywrócone posiadanie ich udziałów, czego dowodem jest fakt dokonywania
przez tych współwłaścicieli szeregu czynności cywilnoprawnych (sprzedaż, darowizna,
zniesienie współwłasności).
Po czwarte, stosownie do stanowiska jakie zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 19
września 2002 r. (sygn. II CK 91/02) - żądanie współwłaściciela wydania nieruchomości
opuszczonej przerwało bieg terminu przemilczenia określonego w art. 37 ustawy z 6
maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych - także na rzecz pozostałych
współwłaścicieli. Wskutek wystąpienia współwłaściciela z wnioskiem o przywrócenie
posiadania, rzeczy takiej nie można już było traktować jako opuszczonej.
Tę ocenę prawną w zasadzie podzielił Sąd Apelacyjny, który wyrokiem z dnia
19.04.2007 r. oddalił apelację strony powodowej.
Powodowy Skarb Państwa zaskarżył ten wyrok wnosząc skargę kasacyjną. Jako
podstawy skargi kasacyjnej wskazał:
- naruszenie art. 391 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. przez
niezamieszczenie w uzasadnieniu wyroku wyjaśnienia jego podstawy prawnej;
- naruszenie art. 18 i 19 dekretu z dnia 2.03.1945 r. o majątkach opuszczonych
i porzuconych (Dz. U. Nr 9, poz. 45), art. 19 i 20 ustawy z dnia 6.05.1945 r. o
majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz. U. Nr 17, poz. 97 ze zm.), art. 15
ust. 1 i 16 ust. 1 dekretu z dnia 8.03.1946 r. o majątkach opuszczonych i
poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) przez niewłaściwe
zastosowanie;
- naruszenie art. 89 dekretu z dnia 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr
57, poz. 319), w związku z art. 34 ust. 1 lit. a dekretu z dnia 8.03.1946 r. o
4
majątkach opuszczonych i poniemieckich, oraz art. 279 pkt 2 rozporządzenia
Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.
U. Nr 82, poz. 598 ze zm.) przez niewłaściwe zastosowanie;
- naruszenie art. 89 prawa rzeczowego w związku z art. 15 ust. 1, 16 ust. 1 i 34
ust. 1 lit. a dekretu z dnia 8.03.1946 r. o majątkach opuszczonych
i poniemieckich przez ich błędną wykładnię.
Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co
do istoty sprawy względnie o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Stan faktyczny sprawy jest w zasadzie bezsporny. Zawarty w skardze
kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania, do którego należy odnieść się w
pierwszej kolejności, dotyczy uzasadnienia orzeczenia Sądu Apelacyjnego. Twierdzi się,
że zostało ono sporządzone niezgodnie z wymaganiami wynikającymi z art. 328 § 2
k.p.c., a w szczególności nie wskazano podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Zasadności
tego zarzutu o tyle nie można podzielić, że w sprawie zapadło orzeczenie oddalające
powództwo, zaś Sąd Apelacyjny oddalił apelację od tego wyroku wniesioną przez
powodowy Skarb Państwa. U podstaw takiego orzeczenia legły dwie przesłanki, które
wyraźnie wynikają z treści uzasadnienia Sądu Apelacyjnego. Sąd ten wskazał, że
przedmiotowa nieruchomość w całości, a więc także co do udziału należącego do N. P.,
przestała spełniać wymagania określone w art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8.03.1946 r. o
majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) z tego względu,
że z jednej strony po uchyleniu zarządu powierniczego nieruchomość została wydana
kuratorowi, z drugiej zaś skoro posiadanie nieruchomości zostało przywrócone innym
współwłaścicielom, to takie przywrócenie nastąpiło także na rzecz N. P. – jako jednego
ze współwłaścicieli. Taka treść uzasadnienia Sądu Apelacyjnego odpowiada
wymaganiom art. 328 § 2 k.p.c., a tym samym zarzut naruszenia tego przepisu nie jest
uzasadniony.
2. W ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c.
wnoszący skargę kasacyjną Skarb Państwa w istocie kwestionuje stanowisko Sądu
Apelacyjnego w odniesieniu do dwóch kwestii. Po pierwsze kwestionuje pogląd iż wobec
treści art. 15 i 16 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich kurator i zarządca
majątku osób nieznanych z miejsca pobytu był osobą uprawnioną do wystąpienia z
wnioskiem o przywrócenie posiadania. Po drugie, podważa pogląd, że przywrócenie
5
posiadania, o którym mowa w art. 15 w/w dekretu niektórym współwłaścicielom
nieruchomości wywołało skutki prawne także na rzecz pozostałych współwłaścicieli, a w
szczególności spowodowało przerwanie biegu przemilczenia, o którym stanowi art. 34
ust. 1 powołanego dekretu.
Oba te zagadnienia były już podejmowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Odnośnie pierwszego, Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 26.10 – 10.11.1948 r. C
730/48 (OSNC 1949, nr 2-3, poz. 49) stwierdzić, że kuratorowi ustanowionemu dla
ochrony praw majątkowych osoby nieznanej z miejsca pobytu, nie może być przyznane
prawo żądania oddania w posiadanie nieruchomości, stanowiącej majątek opuszczony i
należący wskutek tego do właściwości urzędu likwidacyjnego. Takie też stanowisko
zajęto w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15.09.1960 r. I CO 10/60 (OSNCK 1961, nr
2, poz. 31) oraz w orzeczeniu z dnia 24.01.1957 r. II CR 1035/56 (OSNCK 1959, nr 1,
poz. 3). W dalszych latach, a szczególnie w ostatnim czasie Sąd Najwyższy nie
podejmował już tego zagadnienia. Skład orzekający w niniejszej sprawie przychyla się –
co do zasady – do tego stanowiska, z tym wszakże zastrzeżeniem, że wynika z niego
tylko to, że do złożenia wniosku, o którym stanowi art. 15 i 16 dekretu o majątkach
opuszczonych i poniemieckich nie jest uprawniony kurator ustanowiony dla ochrony
praw majątkowych osoby nieznanej z miejsca pobytu. Zastrzeżenie to jest istotne z tego
względu, że z dokonanych przez sąd ustaleń faktycznych, które nie są kwestionowane,
nie wynika, aby w niniejszej sprawie taki wniosek kuratora został złożony. Przeciwnie
ustalono, że po ustanowieniu w dniu 5.03.1945 r. E. P. kuratorem całego majątku
nieznanych z miejsca pobytu współwłaścicieli, kierownik obwodu VII i VIII powierniczo
administrowanych nieruchomości został powiadomiony pismem z dnia 12.04.1945 r., iż
zarząd powierniczy spornej nieruchomości został zniesiony i polecono protokolarnie
wydać w posiadanie spornej nieruchomości z dniem 1.04.1945 r. kuratorowi. W tych
okolicznościach powoływanie się na to, że kurator ustanowiony dla ochrony praw
majątkowych osoby nieznanej z miejsca pobytu, nie był legitymowany do złożenia
wniosku o przywrócenie posiadania jest bezprzedmiotowe. Brak jakichkolwiek ustaleń,
aby zwrot nieruchomości nastąpił na wniosek kuratora, a jednocześnie bezspornie
ustalono, że nastąpiło wydanie mu spornej nieruchomości. Z dokonanych ustaleń
faktycznych wynika też, że udziały w spornej nieruchomości pozostałych
współwłaścicieli – poza N. P. - przeszły w drodze dziedziczenia lub umów
rozporządzających bądź zniesienia współwłasności na inne osoby, z których część
obecnych współwłaścicieli zamieszkuje w spornej nieruchomości. Z tego Sądy obu
6
instancji wyprowadziły wniosek, że skoro inni współwłaściciele spornej nieruchomości –
poza N. P. – rozporządzili udziałami, to nastąpiło przywrócenie posiadania
nieruchomości na ich rzecz, aczkolwiek także w odniesieniu do nich nie ustalono, aby
występowali oni z wnioskiem o przywrócenie posiadania. Znamienne przy tym jest, że
Skarb Państwa nigdy nie kwestionował ani nie kwestionuje, że w odniesieniu do
pozostałych – poza N. P. - współwłaścicieli nastąpiło przywrócenie posiadania
skutkujące przerwaniem biegu przemilczenia, natomiast odmienną ocenę przywrócenia
posiadania spornej nieruchomości kuratorowi w dniu 1.04.1945 r. (co do którego nie
ustalono, aby składał wniosek o przywrócenie posiadania) prezentuje w odniesieniu do
N. P. Jest to niekonsekwentne tym bardziej jeśli uwzględnić, że tak jak nie może być
mowy o posiadaniu ułamkowej części nieruchomości, tak nie można mówić o
przywróceniu posiadania udziału we współwłasności. Można natomiast przywrócić
współposiadanie nieruchomości przez umożliwienie korzystania z niej całej, tak jak
czynią to współwłaściciele w częściach ułamkowych. Jeśli więc nie ustalono, aby
z wnioskiem, w którym mowa w art. 15 dekretu występował kurator, a także inni
współwłaściciele poza N. P., a jednak nastąpiło przywrócenie posiadania całej
nieruchomości do rąk kuratora ustanowionego dla ochrony praw majątkowych
wszystkich współwłaścicieli spornej nieruchomości nieznanych z miejsca pobytu, to
ocena prawna skutków owego przywrócenia posiadania, szczególnie w aspekcie
przerwania biegu przemilczenia, musi być jednakowa w odniesieniu do wszystkich
współwłaścicieli. Brak jakichkolwiek podstaw, aby tę ocenę różnicować.
W odniesieniu do drugiego zagadnienia skład orzekający podziela stanowisko
wyrażone przede wszystkim w uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 15.09.1960 r. I CO
16/60 (OSNC 1961, nr 2, poz. 31), do której odwołał się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia
19.09.2002 r. II CK 91/02 (OSNC 2003, nr 12, poz. 167). Pogląd ten sprowadza się do
tego, że żądanie współwłaścicieli wydania nieruchomości opuszczonej w drodze
powództwa windykacyjnego, jak i wniosku o przywrócenie posiadania złożonego na
podstawie przepisów szczególnych, przerwało bieg terminu przemilczenia z art. 34 ust.
1 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, także na rzecz pozostałych
współwłaścicieli. Gdyby więc taki wniosek w niniejszej sprawie został złożony przez
jednego ze współwłaścicieli (a sądy w drodze domniemania to przyjęły), to byłby
on skuteczny także wobec N. P. W skardze kasacyjnej podważa się to ustalenie,
co jednak nie może być uwzględnione z uwagi na treść art. 3983
§ 3 k.p.c.
Z tych przyczyn, na podstawie art. 39814
k.p.c., orzeczono jak w sentencji.