Wyrok z 6 lipca 2022, sygn. I C 2230/19
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Sygn. akt I C 2230/19
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 lipca 2022 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia SO Agnieszka Włodyga
Protokolant: Małgorzata Wałęga
po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2022 r. w Krakowie
na rozprawie
sprawy z powództwa P. R., J. R.
przeciwko Bankowi (...) S.A. w G.
o zapłatę
I. zasądza od strony pozwanej Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów P. R., J. R. łączenie kwotę 3.652,63 zł. (trzy tysiące sześćset pięćdziesiąt dwa złote 63/100) z odsetkami w wysokości ustawowej za opóźnienie od dnia 6 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;
II. zasądza od strony pozwanej Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów P. R., J. R. łączenie kwotę 35.047,92 (...) (trzydzieści pięć tysięcy czterdzieści siedem franków szwajcarskich 92/100) z odsetkami w wysokości ustawowej za opóźnienie od dnia 6 lipca 2022 r. do dnia zapłaty;
III. oddala powództwo w dalej idącej części;
IV. zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 6.417 zł. tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Sygn. akt I C 2230/19
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 6 lipca 2022 r.
Powodowie P. R. i J. R. w ostatecznie sprecyzowanym żądaniu pozwu skierowanym przeciwko stronie pozwanej Bankowi (...) S.A. w G. wnieśli o:
1. zasądzenie od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w G. na rzecz powodów P. R. i J. R. łącznie kwoty 3.652,63 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w płatności liczonymi od dnia 27 listopada 2019 r. do dnia zapłaty,
2. zasądzenie od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w G. na rzecz powodów P. R. i J. R. łącznie kwoty 35.047,92 (...) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w płatności liczonymi co do kwoty:
a) 33.873,14 (...) od dnia 27 listopada 2019 r. do dnia zapłaty,
b) 1.174,78 (...) od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty,
ewentualnie o:
3. zasądzenie od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w G. na rzecz powodów P. R. i J. R. łącznie kwoty 64.489,11 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w płatności liczonymi od dnia 27 listopada 2019 r. do dnia zapłaty.
Powodowie wnieśli nadto o zasądzenie na ich rzecz od strony pozwanej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu powodowie wskazali, że w dniu 19 lutego 2008 r. zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku ( (...) Bank S.A.), jako konsumenci, umowę kredytu nr (...) indeksowanego kursem (...) na kwotę 299.829,61 zł. W ocenie powodów przedmiotowa umowa zawiera klauzule abuzywne, dotyczące indeksacji, których wyeliminowanie prowadzi przynajmniej do powstania nadpłaty w wysokości spełnionych świadczeń, a ewentualnie – w przypadku uznania, że zakwestionowane postanowienia umowne odnoszą się do głównych świadczeń stron – również do braku możliwości wykonywania umowy, a w konsekwencji do jej nieważności. Zdaniem powodów przedmiotowa umowa jest tak skonstruowana, że pozwala na arbitralne kształtowanie wysokości świadczeń powodów przez stronę pozwaną, w szczególności poprzez pozostawienie wyłącznie pozwanemu kompetencji do ustalania kursu wymiany walut. Powyższe naraziło powodów na ryzyko nieograniczonego wzrostu wartości miernika indeksacji. W ocenie powodów umowa rażąco narusza ich interesy jako konsumentów, narusza zasadę swobody umów, a nadto jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Postanowienia umowne, zawierające mechanizm indeksacji oraz określające sposób zmiany oprocentowania są niezgodne z prawem, nie zostały z powodami indywidualnie uzgodnione, a zaczerpnięte z wzorca umownego stosowanego przez Bank, a w konsekwencji nie wiążą stron. Powodowie podnieśli także zarzut niedoinformowania ich o ryzku walutowym.
W ocenie Powodów, wskutek pobierania przez stronę pozwaną od powodów należności na podstawie abuzywnych postanowień umowy, dochodziło do spełnienia przez powodów na rzecz pozwanego Banku świadczenia nienależnego.
Powodowie oparli roszczenie pozwu o treść art. 410 k.c., a nadto odwołali się do orzecznictwa dla nich korzystnego, a dotyczącego umów kredytowych indeksowanych do waluty (...).
W odpowiedzi na pozew strona pozwana Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w G. wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami. Uzasadniając swoje stanowisko strona pozwana wskazała na specyfikę umów indeksowanych kursem (...), dopuszczalność ich zawierania, bezzasadność twierdzeń i zarzutów powodów co do abuzywności zakwestionowanych postanowień umowy. Pozwany Bank wskazał, że wywiązał się z obowiązków informacyjnych względem powodów, a oni złożyli szereg stosownych oświadczeń potwierdzających wykonanie przez pozwanego tego obowiązku i jednoczesną akceptację przez powodów ryzyk związanych z zaciągnięciem kredytu z odniesieniem do waluty obcej.
Jednocześnie strona pozwana podkreśliła, że od dnia wejścia w życie ustawy, a następnie od dnia zawarcia aneksu do umowy powodowie mieli możliwość dokonywania spłat bezpośrednio w walucie (...).
W ocenie pozwanego Banku nawet przyjęcie abuzywności zakwestionowanych klauzul nie prowadzi do nieważności umowy kredytu, która powinna być nadal wykonywana. Strona pozwana podniosła, że ewentualna eliminacja jakichkolwiek postanowień umownych może odnosić się tylko do części postanowienia zawartego w § 17 umowy, a dotyczącego zapisu o marży banku, jako że w umowie co do zasady jest mowa o średnim kursie NBP.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 14 grudnia 2007 r. powodowie złożyli – za pośrednictwem (...) wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego w wysokości 296.886,00 zł w walucie PLN, indeksowany kursem (...) na okres 360 miesięcy, spłacany w równych ratach kapitałowo-odsetkowych, z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. We wniosku J. R. wskazała, że posiada wykształcenie wyższe i pozostaje zatrudniona w spółce (...) sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem 4.300 zł brutto. P. R. podał natomiast, że posiada wykształcenie wyższe techniczne i jest zatrudniony w tej samej spółce, również na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem 4.200 zł brutto.
Powodowie w dniu 12 grudnia 2007 r. złożyli oświadczenie, że została im przedstawiona oferta kredytu hipotecznego G. M. Banku w złotych polskich oraz że wybrali kredyt w walucie obcej, będąc uprzednio poinformowanymi o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej. Nadto oświadczyli, że zostali poinformowani przez G. M. Bank o ryzyku stopy procentowej w przypadku kredytów o zmiennej stopie procentowej.
Dowód: wniosek z 14.12.2007 r. o udzielenie kredytu hipotecznego – k. 204-207, oświadczenie powódki z 12.12.2007 r. – k. 208, oświadczenie powoda z 12.12.2007 r. – k. 209;
W dniu 19 lutego 2008 r. P. R. i J. R. zawarli z (...) Bank S.A. w G. (którego następcą prawnym jest Bank (...) Spółka Akcyjna S.A. w G.) umowę nr (...), zgodnie z którą:
-bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 299.829,61 zł, indeksowanego kursem (...) na warunkach określonych w umowie, a kredytobiorca zobowiązał się do wykorzystania kredytu zgodnie z umową, zwrotu kredytu wraz z odsetkami w terminach oznaczonych w umowie oraz zapłaty bankowi prowizji, opłat i innych należności wynikających z umowy. Na kwotę kredytu składa się: kwota pozostawiona do dyspozycji kredytobiorcy w wysokości 290.886,00 zł, koszty ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy w wysokości 6.454,26 zł, kwota należnej prowizji z tytułu udzielenia kredytu w wysokości 2.039,35 zł, koszty z tytułu opłaty sądowej należnej za wpis hipoteki w wysokości 200 zł oraz opłata z tytułu wyceny nieruchomości w wysokości 250 zł. W dniu wypłaty saldo jest wyrażane w walucie do której indeksowany jest kredyt wg kursu kupna waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17 umowy, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie wg kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17. (§ 1 ust. 1);
-kredyt przeznaczony jest na pokrycie części ceny budowy samodzielnego lokalu mieszkalnego nr (...), o pow. 54,98 m 2, położonego w K., przy ul. (...) bud. B, kl. A, dla którego aktualnie nie jest prowadzona księga wieczysta (§ 1 ust. 2 i § 3 ust. 1);
-kredyt miał być wykorzystany w transzach (§ 1 ust. 3);
-spłata kredytu wraz z odsetkami miała nastąpić w 360 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych na zasadach określonych w § 10 umowy (§ 1 ust. 5);
-kredyt został oprocentowany jako suma pozycji: marża banku niezmienna w okresie trwania umowy w wysokości 1,030% oraz indeks L3 (§ 2 ust. 1);
-kredytobiorca jest zobowiązany do zapłaty prowizji za wcześniejszą spłatę kredytu w wysokości 5.996,59 zł w przypadku dokonania nadpłaty lub nadpłat w wysokości łącznie przekraczającej 50% kwoty przyznanego kredytu w ciągu pierwszych 3 lat liczonych od dnia wypłaty kredytu (a w przypadku kredytu w transzach – pierwszej transzy kredytu). W takiej sytuacji prowizja zostanie doliczona do salda kredytu w dniu dokonania nadpłaty lub nadpłat i zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt po kursie sprzedaży obowiązującym w dniu dokonania czynności przez bank. Przez nadpłatę rozumie się również całkowitą spłatę kredytu w okresie, o którym mowa wyżej (§ 2 ust. 3);
-jako zabezpieczenie kredytu ustalono m.in. wpis hipoteki kaucyjnej w złotych polskich, do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu na nieruchomości nabywanej przez kredytobiorcę i cesję praw z tytułu umowy ubezpieczenia nieruchomości (§ 3 ust. 2);
-całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy określono na 213.845,41 zł, przy jednoczesnym wskazaniu, że podana kwota nie uwzględnia ryzyka kursowego, a rzeczywista roczna stopa oprocentowania wynosi 4,187 (§ 6 ust. 1);
-w przypadku gdy kredyt jest indeksowany kursem waluty obcej, zmiana tego kursu będzie miała wpływ na wysokość raty oraz saldo zadłużenia z tytułu kredytu, przy czym saldo zadłużenia może przekroczyć wartość nieruchomości. Ryzyko z tego tytułu ponosi kredytobiorca (§ 6 ust. 4);
-wypłata wskazanej we wniosku o wypłatę kwoty nie wyższej niż kredyt miała być dokonana przelewem na wskazany w tym wniosku rachunek bankowy prowadzony w banku krajowym. Dzień dokonania przelewu kwoty kredytu będzie uważany za dzień wypłaty wykorzystanego kredytu. Za prawidłowe wskazanie we wniosku o wypłatę rachunków, na które zostanie przelana kwota kredytu odpowiedzialności ponosi wyłącznie kredytobiorca. Każdorazowo wypłacana kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank (§ 7 ust. 2 );
-oprocentowanie kredytu jest zmienne i ulega zmianie w tym samym dniu kalendarzowym, w jakim nastąpiła wypłata kredytu (a w przypadku wypłaty w transzach – pierwszej transzy kredytu) najbliższego miesiąca następującego po ostatniej zmianie indeksu L3; indeks L3 obliczany jest do dwóch miejsc po przecinku (§ 8 ust.1 zd.1 i zd. ostatnie),
-spłata kredytu miała być dokonywana w ratach, płatnych w złotych polskich i obejmować spłatę kredytu wraz z odsetkami; spłata rat miała następować zgodnie z harmonogramem ustalonym przez bank, a stanowiącym integralną część umowy (§10 ust. 1-3);
-rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę będzie następować według kursu sprzedaży waluty, do której jest indeksowany kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do banku (§ 10 ust. 6);
-do rozliczenia transakcji wypłat i spłat kredytu stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie banku obowiązujących w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży. Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłaszane w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże (...) Bank S.A. Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie banku określane są przez bank po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie banku oraz publikowane na stronie internetowej (...) Bank S.A. (§ 17 ust. 1-5);
Dowód: umowa kredytu nr (...) z 19.02.2008 r. – k. 37-43;
Kredyt został wypłacony powodom na podstawie złożonych przez nich dyspozycji, w sześciu transzach:
a) w dniu 26 lutego 2008 r. w kwocie 53.380,00 zł, o równowartości 24.938,10 (...) po kursie 2, (...);
b) w dniu 3 kwietnia 2008 r. w kwocie 39.590,00 zł, o równowartości 18.423,38 (...), po kursie 2, (...);
c) w dniu 6 maja 2008 r. w kwocie 39.590,00 zł, o równowartości 19.089,64 (...), po kursie 2, (...);
d) w dniu 28 maja 2008 r. w kwocie 39.590,00 zł, o równowartości 19.133,00 zł, po kursie 2, (...);
e) w dniu 26 czerwca 2008 r. w kwocie 39.589,99 zł, o równowartości 19.643,74 (...), po kursie 2, (...);
f) w dniu 22 lipca 2008 r. w kwocie 19.790,00 zł, o równowartości 10.297,10 (...), po kursie 1, (...).
Wszystkie transze zostały wypłacone na rachunek dewelopera – (...) sp. z o.o. z siedzibą w K..
Dowód: wnioski o wypłatę transz kredytu – k. 277-282, potwierdzenia dokonania transakcji – k. 284-295;
W dniu 24 marca 2009 r. strony zawarły aneks do przedmiotowej umowy, zgodnie z którym zmieniona została treść § 5 ust. 1 pkt b tej umowy w zakresie szczegółowej procedury ustanowienia zabezpieczenia hipotecznego na kredytowanej nieruchomości.
Dowód: aneks z 24.03.2008 r. – k. 191-192;
Na mocy uchwały Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Banku (...) S.A. z dnia 27 października 2009 r. oraz uchwały nadzwyczajnego walnego zgromadzenia (...) Bank S.A. z dnia 27 października 2009 r. doszło do połączenia spółek w trybie art. 492 § 1 pkt 1 kodeksu spółek handlowych poprzez przeniesienie całego majątku (...) Bank S.A. na Bank (...) S.A. w zamian za akcje, które (...) przyzna akcjonariuszom (...) Bank S.A.
Dowód: fakt bezsporny;
Aneksem z dnia 30 września 2010 r., sprostowanym następnie w dniu 10 listopada 2010 r., na skutek wniosku kredytobiorcy o zmianę zabezpieczenia strony postanowiły przyłączyć do kredytu nową nieruchomość opisaną szczegółowo jako lokal mieszkalny nr (...) o pow. 30,70 m 2, położony w K., przy ul. (...), objęty KW nr (...). Na podstawie tego aneksu zmieniona została również treść § 11 umowy kredytu nr (...) z 19 lutego 2008 r., zgodnie z którym od daty wejścia zmian:
-kredytobiorca oświadcza, że znane jest mu ryzyko występujące przy kredytach indeksowanych kursem waluty obcej, wynikające ze zmiany kursu waluty obcej, do której jest indeksowany kredyt, w stosunku do złotych polskich. Oświadcza ponadto, że został poinformowany, że w przypadku wzrostu kursu waluty indeksacji kredytu w stosunku do złotych polskich nastąpi odpowiedni wzrost jego zadłużenia w złotych polskich wobec Banku z tytułu zaciągniętego kredytu oraz wzrost wysokości raty kredytu wyrażonej w złotych polskich, co może spowodować, że ustanowione prawne zabezpieczenie stanie się niewystarczające, a zdolność kredytobiorcy do obsługi zadłużenia ulegnie pogorszeniu;
-Kredytobiorca oświadcza, że został poinformowany przez Bank i znany jest mu wpływ zmian różnicy pomiędzy kursem sprzedaży i kursem kupna waluty indeksacji kredytu na wysokość salda i rat kredytu oraz poziom obciążenia jego spłatą w przypadku kredytów, w których wypłata lub spłata oparta jest na takich kursach zgodnie z § 1 lub § 10;
-Kredytobiorca oświadcza, że został poinformowany przez Bank o ryzyku wynikającym ze zmiany stopy procentowej kredytu oraz jest świadomy ponoszenia tego ryzyka;
-Kredytobiorca oświadcza, że decyzje o zawarciu niniejszej umowy podjął przy pełnej znajomości zawartych w umowie warunków po dostarczeniu przez Bank niezbędnych informacji i wyjaśnień;
Dowód: aneks z 30.09.2010 r. – k. 193-197, sprostowanie do aneksu z 30.09.2010 r. – k. 198-199;
W dniu 2 stycznia 2012 r. powodowie zawarli z Bankiem (...) S.A. w K. kolejny aneks do umowy kredytu nr (...), zgodnie z którym strony postanowiły dokonać zmiany określonego w przedmiotowej umowie sposobu spłaty, w ten sposób, że od dnia wejścia w życie aneksu spłata może być dokonywana w złotych polskich lub w walucie, do której indeksowany jest kredyt. W związku z powyższym strony postanowiły również, że rozliczenie wpłat dokonanych w walucie, do której indeksowany jest kredyt pomniejszają należności Banku z tytułu kredytu o kwotę spłaty kredytu w walucie, do której indeksowany jest kredyt.
Dowód: aneks z 02.02.2012 r. – k. 200-202;
W okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 21 października 2019 r. powodowie uiścili na rzecz strony pozwanej oraz jej poprzednika prawnego wpłaty opiewające na łączną kwotę 47.092,52 zł (w tym tytułem zapłaconych rat kapitałowych, rat odsetkowych oraz innych opłat) oraz 50.784,53 (...) (w tym tytułem zapłaconych rat kapitałowych oraz odsetek).
Dowód: historia spłat za okres 26.02.2008 r. – 08.11.2019 r. – k. 269-275;
W dniu 5 listopada 2019 r. pełnomocnik powodów skierował do pozwanego Banku reklamację wraz z wezwaniem do zapłaty. Uzasadniając żądanie zapłaty powołał się na fakt zawarcia w umowie klauzul abuzywnych skutkujących jej nieważnością, a w konsekwencji powstaniem po stronie Banku obowiązku zwrotu nienależnie pobranych na tej podstawie kwot. Wezwanie obejmowało zwrot wszelkich uiszczonych przez powodów kwot w okresie od dnia 26 listopada 2009 r. do dnia 28 października 2019 r.
Bank negatywnie rozpatrzył żądanie kredytobiorców, odmawiając zwrotu dochodzonych kwot, jednocześnie przedstawiając argumentację przemawiającą za brakiem możliwości uznania umowy za nieważną.
Dowód: list adwokacki – reklamacja z 05.11.2019 r. – k. 46-47, odpowiedź banku – k. 48-50;
Powodowie potrzebowali kredytu na zakup mieszkania na rynku pierwotnym. Poszukując najbardziej odpowiedniej oferty korzystali z usług pośrednika. W tym okresie popularne były kredyty odnoszone do waluty (...), jako atrakcyjne i tańsze. Powodowie otrzymali również inne oferty, z innych niż (...) Bank S.A. banków, wszystkie w walucie (...). Podejmując decyzję zaufali pośrednikowi, który zapewniał ich o stabilności waluty (...).
Cena zakupu nieruchomości miała zostać zapłacona w PLN, w tej też walucie powodowie osiągali dochód i w takiej walucie chcieli dokonywać spłat. Powodom nie został udostępniony wcześniej egzemplarz umowy, nie mieli oni możliwości jej negocjacji. Powodom nie przedstawiono symulacji wzrostu raty przy wzroście kursu franka szwajcarskiego, historii kursów, nie udzielono im też żadnych dodatkowych pouczeń. Nie zostali oni poinformowani szczegółowo o ryzyku kursowym.
Powodowie byli zapewniani o stabilności waluty frank szwajcarski oraz informowani o możliwych jedynie niewielkich wahaniach kursu. Do dnia zawarcia aneksu powodowie nie mieli możliwości spłaty kredytu bezpośrednio w walucie (...).
Nieruchomość została przez powodów zakupiona na cele mieszkaniowe. W dniu zawarcia umowy żadne z powodów nie prowadziło działalności gospodarczej. Powodowie na dzień zawarcia umowy kredytowej byli zatrudnieni na stanowiskach: powódka – młodszy kierownik działku księgowego, a powód – kierownik działu księgowego.
Powodowie, na rozprawie w dniu 6 lipca 2022 r. złożyli oświadczenia i oświadczyli m. in. że wnoszą o unieważnienie zawartej umowy z uwagi na zawarte w niej klauzule abuzywne. Oświadczyli, że zdają sobie sprawę z konieczności dokonania rozliczeń nieważnej umowy.
Dowód: oświadczenie i zeznania powoda P. R., protokół rozprawy z 23.09.2021 r. – k. 535-541, oświadczenie i zeznania powódki J. R., protokół rozprawy z 23.09.2021 r. – k. 535-541; zaświadczenia o zatrudnieniu – k. 212-213;
Bank stosował wzorce umowne, które w nieznacznym zakresie podlegały negocjacji (klienci mogli negocjować kwotę kredytu, okres spłaty, wysokość marży). Podstawą ustalania kursów walut obcych i marży kursowych w lutym 2008 r. była Uchwała Zarządu GE Banku (...) (poprzednika prawnego Banku (...)) z marca 2003 r. oraz wprowadzona na jej podstawie Procedura Kalkulacji Tabel Walutowych.
Możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie (...) istniała od 2009 r., przy czym w latach 2009-2011 wymagane było zawarcie odrębnego aneksu w tym przedmiocie, dopiero później zostało to zagwarantowane w ustawie.
Dowód: pisemne zeznania świadka E. C. – k. 430-431;
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, wskazanych wyżej jako dowody, których autentyczność i wiarygodność nie budziła wątpliwości Sądu i nie była kwestionowana przez strony. Sąd uwzględnił również zeznania powodów P. R. i J. R.. Zeznania złożone przez powodów były spójne i logiczne, a nadto znalazły potwierdzenie w dokumentach przedłożonych do sprawy.
Sąd dał również w części wiarę zeznaniom świadka E. C. złożonym na piśmie, w zakresie, w jakim odnosiły się one do stosowania przez stronę pozwaną wzorca umownego, możliwości dokonywania spłat kredytu bezpośrednio w walucie (...), sposobu ustalania kursów walut wewnątrz banku oraz w ograniczonym zakresie – odnośnie możliwości negocjowania poszczególnych postanowień umowy. Powyższe korespondowało ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Sąd nie dał wiary zeznaniom tego świadka w części, w jakiej wskazywały one na szersze możliwości negocjacyjne umowy, w tym w szczególności rezygnacji ze spreadu walutowego.
Dowód z opinii biegłego, o którego przeprowadzenie wnosili zarówno powodowie, jak i strona pozwana pominięto jako całkowicie zbędny dla ustaleń stanu faktycznego koniecznych dla zastosowania przepisów prawa i wydania rozstrzygnięcia w sprawie.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w przeważającej części w odniesieniu do roszczenia głównego.
Powodowie wnieśli o zasądzenie od strony pozwanej określonych kwot pieniężnych, przy czym roszczenie to zostało ostatecznie sprecyzowane co do wysokości w piśmie datowanym na dzień 20 czerwca 2022 r. Żądanie zasądzenia powodowie oparli na twierdzeniach o abuzywności postanowień znajdujących się w § 1 ust. 1 zd. 1 i 3, § 7 ust. 2 zd. 4, § 10 ust. 6 i § 17 umowy kredytu nr (...) łączącej ich ze stroną pozwaną. Zarówno w pozwie, jak i w składanych na dalszym etapie postępowania pismach procesowych powodowie podnosili, że zdają sobie sprawę, iż stwierdzenie przez Sąd abuzywności zakwestionowanych postanowień wprowadzających mechanizm indeksacji i innych z nim związanych może wiązać się ze stwierdzeniem nieważności całej umowy, wskazując, że na taki skutek się godzą. Nadto na rozprawie w dniu 6 lipca 2022 r. powodowie oświadczyli, że chcą unieważnienia umowy.
Stosownie do treści art. 193 § 2 1 k.p.c. z wyjątkiem spraw o roszczenia alimentacyjne zmiana powództwa może być dokonana jedynie w piśmie procesowym. Przepis art. 187 stosuje się odpowiednio. Powodowie nie dokonali w toku procesu skutecznie zmiany powództwa, bowiem żądanie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej nie zostało zawarte w żadnym piśmie procesowym spełniającym wymogi pozwu wskazane w art. 187 k.p.c. Wobec powyższego, na potrzeby niniejszego rozstrzygnięcia Sąd dokona jedynie przesłankowej oceny ważności zawartej przez strony umowy kredytu.
W pierwszej kolejności należało się jednak odnieść do podniesionej przez stronę pozwaną argumentacji zwracającej uwagę na wyrok wydany przez TSUE w dniu 29 kwietnia 2021 r. w sprawie o sygn. I C-19/20. W przedmiotowym orzeczeniu TSUE udzielił odpowiedzi na pytania zadane przez polski sąd w sprawie dot. umowy o kredyt indeksowany zawarty przez kredytobiorców z (...) Bank S.A. w której znajdował się zapis o analogicznej treści jak zapis § 17 umowy z dnia 19 lutego 2008 r. zawartej przez powodów z (...) Bank S.A., a będącej przedmiotem niniejszego postępowania.
TSUE w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r., sygn. I C-19/20 wskazał, że:
1) Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek.
2) Wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy zniechęcający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony, przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu.
3) Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że skutki stwierdzenia przez sąd istnienia nieuczciwego warunku w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem podlegają przepisom prawa krajowego, przy czym kwestia utrzymywania się w mocy takiej umowy powinna być oceniana z urzędu przez sąd krajowy zgodnie z obiektywnym podejściem na podstawie tych przepisów.
4) Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy dokonywać w ten sposób, że do sądu krajowego, który stwierdza nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, należy poinformowanie konsumenta, w ramach krajowych norm proceduralnych i w następstwie kontradyktoryjnej debaty, o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za sobą stwierdzenie nieważności takiej umowy, niezależnie od tego, czy konsument jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika.
W oparciu o zacytowany wyżej wyrok TSUE stwierdzić należy, że sąd krajowy może usunąć z umowy nieuczciwy zapis i utrzymać umowę w mocy jeżeli w wyniku usunięcia całego nieuczciwego warunku zostanie przywrócona równowaga stron. Sąd krajowy może usunąć cały nieuczciwy warunek a nie jego część. Usunięcie z umowy z dnia 19 lutego 2008 r., o której mowa w sprawie, części zapisu § 17 mówiącego o „marży kupna” czy „marży sprzedaży” oznaczałoby usunięcie części nieuczciwego zapisu (doszłoby do likwidacji spreadu) i pozostawienia dalszej części nieuczciwego zapisu w mocy. I tu wskazać trzeba, że TSUE wskazał na możliwość usunięcia z umowy całej klauzuli a nie jej części. Po drugie, usunięcie części zapisu nie spowodowałaby przewrócenia równowagi stron umowy. W umowie pozostałby mechanizm indeksacji, zgodnie z którym na kredytobiorców przerzucono całe i nieograniczone w praktyce ryzyko zmiany kursu waluty co ocenić należy również jako nieuczciwy zapis.
Przechodząc do szczegółowej analizy podniesionych w pozwie zarzutów, wskazać należy, że w ocenie Sądu brak jest, co do zasady, podstaw do kwestionowania możliwości zawierania umów walutowych, gdzie zobowiązania stron wyrażanie są w walucie innej niż złoty polski. Umowy takie nie były sprzeczne z zasadą walutowości z art. 69 ustawy Prawo bankowe i zasadą swobody umów – art. 353 1 k.c.
Sporna w niniejszej sprawie umowa kredytu indeksowanego, wbrew stanowisku powodów, spełnia wymagania art. 69 ustawy Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia). Określone były strony umowy, kwota i waluta kredytu (podana w złotych), cel na jaki został udzielony, zasady i termin jego spłaty, wysokość oprocentowania i zasady jego zmiany (suma stałej marży i zmiennej stopy bazowej). Prawidłowości tej nie zmienia postanowienie, że kwota udzielonego kredytu miała być indeksowana kursem waluty obcej. Wymaga bowiem podkreślenia, że w przeciwieństwie do umowy kredytu denominowanego znana była w tym przypadku od początku kwota kredytu w złotych (299.829,61 zł). Również zakwestionowana przez powodów kwota prowizji została wyraźnie wskazana już na początku umowy, bowiem w jej § 1 pkt 1 lit. c, a nadto jednoznacznie określono jej wysokość (2.039,35 zł). Przepis art. 358 1 § 2 k.c. przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W przepisie chodzi o pieniądz polski, a innym miernikiem wartości może być również waluta obca. Zasady wypłaty kredytu w złotych i spłaty również w złotych nie pozostawiają wątpliwości, że strony zamierzały zawrzeć umowę kredytu bankowego w tej właśnie walucie. Dopuszczalność prawna kredytów indeksowanych walutą obcą wynika z wyraźnego wskazania tego rodzaju kredytów w treści art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego oraz wprowadzenie art. 75 b Prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r. Trudno uznać, aby konstrukcja umowy kredytu indeksowanego była sprzeczna z prawem (zwłaszcza, że art. 69 Prawa bankowego w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia 2011 r. wprost wspomina o tego rodzaju kredytach) lub zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża obie strony.
Z przepisu art. 353 1 k.c. wynika, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Sam mechanizm indeksacji, a także związana z nim zasada oprocentowania, nie jest sprzeczna z naturą stosunku kredytu, a wręcz przeciwnie – zawarcie umowy kredytu indeksowanego stanowi możliwy wariant konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego. Gdyby indeksacja była sprzeczna z naturą stosunku kredytu, kredyty indeksowane nie zostałyby wskazane przez ustawodawcę (co prawda później niż strony zawarły umowę kwestionowaną w sprawie niniejszej) w przepisach Prawa bankowego jako jeden z rodzajów umów kredytowych. Ryzyko zmiany kursu waluty przyjętej jako miernik wartości świadczenia z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu podwyższając wartość zobowiązania kredytobiorcy w stosunku do pierwotnej kwoty wyrażonej w walucie wypłaty, a w przypadku obniżenia kursu – obniżając wysokość jego zadłużenia w tej walucie, co powoduje też zmniejszenie świadczenia należnego kredytodawcy.
Jak wynika z powyższego, nie można uznać spornej umowy kredytu za nieważną w całości z uwagi na sprzeczność z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy Prawo bankowe.
Zupełnie inną kwestią jest to, czy w związku z konsumenckim charakterem umowy zachodzi bezskuteczność postanowień umownych na zasadzie art. 385 1 § 1 k.c. – z dalszymi tego konsekwencjami. Zdaniem Sądu istnieją podstawy do stwierdzenia, że klauzule, na podstawie których dochodziło do przeliczenia wypłaconej w złotówkach kwoty kredytu i spłacanych w złotówkach kwot rat na (...) są klauzulami abuzywnymi.
Aby ocenić czy kwestionowane przez powodów postanowienia umowy są postanowieniami niedozwolonymi należy także ustalić, czy powodom przysługiwał status konsumentów. Jak wskazuje art. 22 1 k.c., za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Powodowie zawarli umowę kredytu jako osoby prywatne, w celu zakupu lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Przedmiotowa nieruchomość miała służyć zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych i na ten cel została wykorzystana. W odniesieniu do spornej umowy powodowie bez wątpienia posiadali status konsumenta, który jednocześnie nie był w niniejszej sprawie kwestionowany.
Zgodnie z art. 385 1 § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne); nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 385 1 § 2 k.c.). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 385 1 § 3 k.c.). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (art. 385 1 § 4 k.c.). Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny (art. 385 2 k.c.). Przytoczone przepisy zostały wprowadzone do Kodeksu cywilnego jako implementacja Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, w umowie zawartej przez strony 19 lutego 2008 r. wskazano, że Bank udzieli kredytobiorcy kredytu w kwocie 299.829,61 zł indeksowanego kursem (...) na warunkach określonych w umowie, a kredytobiorca wykorzysta kredyt zgodnie z umową, zwróci kredyt wraz z odsetkami w terminach oznaczonych w umowie oraz zapłaci bankowi prowizję, opłaty i inne należności wynikających z umowy. W dniu wypłaty saldo było wyrażane w walucie do której indeksowany jest kredyt wg kursu kupna waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17 umowy, a następnie saldo walutowe przeliczane było dziennie na złote polskie wg kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17 (§ 1 ust. 1). Spłata kredytu wraz z odsetkami miała nastąpić w 360 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych na zasadach określonych w § 10 umowy (§ 1 ust. 5). Wypłacona kwota w złotych polskich miała zostać przeliczona na walutę do której jest indeksowany kredyt wg kursu kupna waluty kredytu podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank (§ 7). Spłata kredytu w terminie płatności, w ratach obejmujących część kredytu i odsetki miała następować w złotych polskich, miesięcznie, zgodnie z harmonogramem przesłanym kredytobiorcy po zawarciu umowy. Wysokość raty mogła ulec zmianie wyłącznie w sytuacji zmiany oprocentowania i w sytuacji określonej w umowie (§ 10). W § 17 umowy strony postanowiły, że do rozliczenia transakcji wypłat i spłat kredytu stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie banku obowiązujących w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłaszane w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże (...) Bank S.A. Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie banku określane są przez bank po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie banku oraz publikowane na stronie internetowej (...) Bank SA.
W efekcie, w umowie wskazano kwotę kredytu w PLN, nie określono jednak w ogóle wartości kredytu wyrażonej w walucie obcej. Wartość ta miała zostać określona dopiero w momencie uruchomienia kredytu przy uwzględnieniu kursu kupna walut określonego w tabeli kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków. Zobowiązanie kredytobiorcy o nieokreślonej w dacie zawarcia umowy wysokości miało być ustalane w harmonogramach jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w (...) po jego przeliczeniu wg kursu sprzedaży walut określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu spłaty.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że kwestionowane postanowienia umowy nie zostały indywidualnie uzgodnione między stronami. Sam fakt, że powodowie mogli poznać treść postanowień umowy przed jej zawarciem nie przesądza o ich indywidualnym uzgodnieniu. Kluczowe znaczenie ma zaś to, że kwestionowane postanowienia umowy zostały przejęte ze stosowanego u poprzednika prawnego strony pozwanej wzoru. Co więcej, z zeznań powodów wynika, że nie mogli oni negocjować postanowień umowy, które dotyczyły mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej i sposobu przeliczania rat. Z artykułu 3 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wynika, że warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. W niniejszej sprawie brak jest dowodów wskazujących na możliwość negocjowania warunków umowy w tym zakresie. Podnieść należy, że przedmiotowa umowa, w zakresie dotyczącym kwestii ustalenia kursów waluty, ma podobne brzmienie co inne umowne klauzule indeksacyjne proponowane klientom przez banki w umowach kredytów indeksowanych/denominowanych w innych sprawach, które zawisły przez tut. Sądem. Z uwagi na powyższe należy uznać, że treść postanowień umowy została jednostronnie narzucona powodom przez Bank, a powodowie nie mieli na nią żadnego realnego wpływu. Nie sposób więc przyjąć, że postanowienia postanowień umowy zostały indywidualnie uzgodnione między stronami.
Zdaniem powodów zakwestionowane przez nich postanowienia nie dotyczą głównych świadczeń stron, albowiem postanowienia dotyczące ustalania kursu wymiany walut odnoszą się jedynie do sposobu, w jaki ma być ustalana wysokość świadczeń głównych (precyzują metodykę dokonywania rozliczeń). W ocenie tut. Sądu kwestionowane przez powodów klauzule umowne określają główne świadczenia stron. Mechanizm indeksacji świadczeń z umowy kredytu do waluty obcej wpływa na wysokość rat kredytu w złotych polskich spłacanych przez powodów. Nie można przy tym również pominąć, że zastosowanie mechanizmu indeksacji kredytu walutą obcą pozwala na ustalenie oprocentowania kredytu w odniesieniu do stawki referencyjnej adekwatnej do tej waluty – w przypadku przedmiotowej umowy stawką tą jest LIBOR 3 ( (...)). Kwota odsetek jest przy tym określana w walucie (...). Mechanizm indeksacji kształtuje więc w sposób bezpośredni zasady, według których powodowie spełniają swoje podstawowe obowiązki wynikające z umowy kredytu – czyli obowiązek spłaty kredytu oraz obowiązek spłaty odsetek.
Zgodnie z treścią art. 385 1§ 1 k.c. abuzywność nie może być przyjęta w stosunku do postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jednak w ocenie sądu postanowienia zawarte w kwestionowanej umowie kredytu hipotecznego dotyczące sposobu ustalania kursów waluty, w oparciu o który będzie ustalona wysokość zobowiązania, nie były określone jednoznacznie. Zgodnie z art. 4 ust 2 w/w dyrektywy ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. „Jednoznacznie” w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. oznacza więc „prostym i zrozumiałym językiem”.
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zapadłym na gruncie Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich ugruntowany jest pogląd, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ów oznacza, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, O. Bank (...). i O. Faktoring K. Z. v. T. I. i E. K.., (...) 2018, nr 9, poz. I-750; wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2017 r., C-186/16, R. A. i in. v. (...) SA, LEX nr 2355193).
W ocenie Sądu na gruncie niniejszej sprawy nie można uznać postanowień umowy określających tak klauzulę indeksacyjna, jak i klauzulę ryzyka kursowego na którą kwestionowane przez powodów postanowienia również się składają, za jednoznaczne. Powodowie podpisali co prawda oświadczenia o świadomości istnienia ryzyka związanego z produktem, iż niekorzystna zmiana kursu spowoduje wzrost comiesięcznych rat kredytu oraz wartości całego zaciągniętego zobowiązania. Brak jest jednak sprecyzowania w jakim zakresie powodowie winni byli oczekiwać tej niekorzystnej zmiany i jak w rzeczywistości ta rata może się zmienić.
Dalej należało rozważyć, czy skoro zakwestionowane postanowienia dotyczą głównego przedmiotu umowy, to zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powodów jako konsumentów. Odpowiedź na to pytanie jest pozytywna. Przyznanie sobie przez Bank jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powodów w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c., oceniane na datę zawarcia umowy. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym bez znaczenia pozostaje sposób wykonania umowy stron w tym zakresie. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 385 1 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała SN 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. III CZP 29/17). W świetle więc stanu z chwili, na którą ocenia się abuzywność postanowień umowy, nie ma też znaczenia wejście w życie ustawy tzw. antyspreadowej z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, czy też zmiany postanowień umowy po dacie zawarcia umowy kredytu. Powyższe prowadzi do uznania, że wymienione postanowienia umowy umożliwiały pozwanemu Bankowi arbitralne ustalenie kursu wymiany waluty, a więc arbitralne ustalenie wysokości zobowiązania powodów. Omawiane postanowienia umowy nie pozwalały jednoznacznie określić kwoty spłacanego kredytu. Tym samym wynikające z nich obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami oraz w sposób rażąco naruszający interesy powodów jako konsumentów. Wskazane postanowienia należy ocenić jako element treści umowy skutkujący nierównomiernym rozkładem praw i obowiązków stron umowy kredytowej, prowadzący do naruszenia interesów konsumenta, w tym przede wszystkim interesu ekonomicznego, odpowiadającego wysokości poszczególnych rat kredytu.
Zakwestionowane postanowienia umowy zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 k.c., a w związku z tym nie wiążą powodów, co dotyczy w szczególności postanowień dotyczących stosowania kursów waluty szwajcarskiej. Brak jest jednocześnie możliwości sięgnięcia np. po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się wartością kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Po pierwsze, świadczenia obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały w PLN, a (...) był tylko walutą indeksacyjną). Po drugie, wspomniany przepis nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie 24 stycznia 2009 r.), zaś uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie w ich miejsce przepisu, który w chwili zawarcia umowy jeszcze nie obowiązywał. Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie, to wciąż brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu. Zachodzi w efekcie potrzeba wyeliminowania z umowy całego mechanizmu indeksacji, jako w całości sprzecznego z dobrymi obyczajami i rażąco naruszającego interesy kredytobiorcy - konsumenta.
Odnosząc się z kolei do skutków uznania ww. klauzul za abuzywne, wskazać należy, że zgodnie z art. 385 1 § 2. k.c. jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13: Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
W tym miejscu należy odnieść się do możliwości zastąpienia abuzywnego postanowienia przepisem dyspozytywnym. Jak wskazał TSUE w orzeczeniu z dnia 3 października 2019 r. C-260/18 przepis art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy miał możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, przy czym możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni zostałby tym ukarany (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 kwietnia 2014 r., K. i K. R., C-26/13, EU:C:2014:282, pkt 80-84; z dnia 26 marca 2019 r., A. B. i B., C-70/17 i C-179/17, EU:C:2019:250, pkt 64).
Jak już zostało powyżej wskazane w dacie zawarcia przedmiotowej umowy nie istniały przepisy umożliwiające zastąpienie eliminowanych klauzul przepisami dyspozytywnymi, brak jest zatem możliwości zastosowania przepisów krajowych ogólnieobowiązujących w miejsce niedozwolonych postanowień umownych.
Podając analizie koncepcję, zgodnie z którą wyeliminowaniu z umowy podlegałaby cała waloryzacja, wskazać należy, że pomija się przy niej to, że umowa jest skonstruowana w ten sposób (zarówno w przypadku kredytu denominowanego, jak i indeksowanego), że w trakcie trwania umowy zobowiązanie kredytobiorcy - konsumenta jest wyrażone w (...). Wszelkie koszty umowy, wynagrodzenie banku, w tym odsetki, odnoszą się do kwoty zobowiązania w (...). W czasie gdy była zawierana przedmiotowa umowa, banki stosowały oprocentowanie LIBOR do zobowiązań wyrażonych w (...), a WIBOR do zobowiązań wyrażonych w PLN. W przedmiotowej umowie zastosowano stawkę LIBOR dlatego, że kwota zobowiązania wyrażona miała być w (...). Stąd uzasadniony jest wniosek, że konstrukcja umowy przewidywała silne związanie postanowień odsetkowych z waloryzacją. Inaczej mówiąc strony nigdy nie zawarłyby umowy złotówkowej przy odsetkach LIBOR. W tym kontekście wydaje się, że operacja usunięcia waloryzacji z umowy, przy pozostawieniu odsetek w wysokości LIBOR, doprowadziłaby do przekształcenia przedmiotowej umowy w stopniu wykraczającym ponad uprawnienia wynikające z art. 385 1 § 1 i 2 k.c. Dlatego też, sformułowane w pozwie wnioski powodów nie zasługiwały na uwzględnienie w tym zakresie. W ustalonym stanie faktycznym stwierdzenie abuzywności zakwestionowanych przez powodów w pozwie klauzul umownych, a w konsekwencji ich eliminacja z treści stosunku prawnego, prowadzi do wniosku, że brak jest możliwości jej wykonywania.
Skoro bez postanowień umowy kredytu, które zostały uznane za abuzywne, brak byłoby zgodnego zamiaru stron w rozumieniu art. 65 § 2 k.c. co do zawarcia umowy kredytu, umowę tą należy uznać za nieważną w całości.
Z powyżej wskazanych względów umowa o kredyt jest nieważna, a w związku z tym wszelkie świadczenia spełnione przez powodów na mocy tej umowy uznać należy za świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., podlegające zwrotowi na mocy art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c. Konsekwencją ustalenia nieistnienia stosunku prawnego między stronami jest bowiem obowiązek zwrotu w całości kwot wpłaconych przez powodów na rzecz pozwanego Banku jako nienależnych. Powyższe dotyczy również kwot wpłaconych przez powodów tytułem opłaty manipulacyjnej, skoro jej beneficjentem także był pozwany Bank.
Strona pozwana w odpowiedzi na pozew wskazała, że powodowie uiścili na podstawie spornej umowy w okresie od 28 grudnia 2009 r. do 28 października 2019 r. kwotę 35.047,92 (...) i o zasądzenie takiej też kwoty powodowie wnosili. Powyższe nie było przedmiotem sporu. Strona pozwana jednocześnie nie zakwestionowała skutecznie wysokości dochodzonej przez powodów kwoty wyrażonej w walucie PLN. Podkreślenia wymaga ponadto, że w aktach niniejszej sprawy znajduje się zaświadczenie dotyczące wysokości wpłaconych rat – sporządzone przez sam pozwany Bank – a obejmujące okres od 26 lutego 2008 r. do 08.11.2019 r. Odnosząc się do zarzutu braku zasadności roszczenia o zasądzenie należy zaznaczyć, że w orzecznictwie definitywnie przyjęto, że w przypadku wzajemnych rozliczeń banku i konsumentów dokonywanych na tle nieważnych umów kredytu waloryzowanych do waluty obcej zastosowanie ma teoria dwóch kondykcji. Jak bowiem stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021r. (sygn.. akt III CZP 6/21), której nadał moc zasady prawnej „ Jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Podobne zapatrywanie wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 lutego 2021r. (sygn. akt III CZP 11/20), w której stwierdził , że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu”. Mając na uwadze powyższe stanowisko należy wskazać, że fakt, iż bank posiada wyższą wierzytelność o zwrot świadczenia z tytułu nieważnej umowy niż powodowie nie wpływa na obowiązek banku zwrotu świadczenia powodów, które jest niezależne od wierzytelności banku. Jednocześnie pozwem została objęta jedynie część przysługującego powodom roszczenia, co zostało wprost w uzasadnieniu pozwu wskazane – powodowie domagali się zwrotu kwot wpłaconych na spłatę kredytu w ciągu ostatnich 10 lat przed złożeniem pozwu, tj. od dnia 28 grudnia 2009 r. do dnia 28 października 2019 r. Dopuszczalność rozdrobnienia roszeń wynikających z tego samego stosunku materialnoprawnego stanowi element zasady dyspozycyjności, wobec czego możliwość takiego ukształtowania powództwa nie budzi żadnych wątpliwości.
Na zasadność dochodzenia przedmiotowego roszczenia o zapłatę bez wpływu pozostaje również fakt zawarcia przez strony aneksu do umowy przyznającego powodom możliwość spłaty zadłużenia bezpośrednio w walucie (...). Skoro umowa jest nieważna od samego początku, to pozwany Bank jest zobowiązany do zwrotu wszystkich kwot – tak w walucie PLN, jak i (...), które powodowie na podstawie nieważnego kontraktu świadczyli.
Zaznaczyć należy, że wymagalność jakichkolwiek roszczeń zarówno powodów jak i pozwanego Banku o zwrot świadczeń nienależnych i ewentualnie dalszych nastąpiła w dniu 6 lipca 2022 r., kiedy to powodowie podczas rozprawy, w obecności pełnomocnika pozwanego Banku, złożyli oświadczenia o tym, że nie wnoszą o utrzymanie umowy w mocy, a wnoszą o stwierdzenie jej nieważności. Jest to zarazem data wydania wyroku przez sąd I instancji. Dla powyższego bez znaczenia pozostaje jednocześnie fakt, że powodowie nie dokonali skutecznego rozszerzenia powództwa o żądanie stwierdzenia jej nieważności, o czym była już mowa powyżej. W świetle tak ustalonego stanu faktycznego podniesiony przez stronę pozwaną zarzut częściowego przedawnienia roszczenia należy uznać za bezzasadny. Powodowie domagali się zasądzenia od strony pozwanej kwot 3.652,63 zł oraz 35.047,92 (...) tytułem nienależnie uiszczonych przez nich na rzecz pozwanego Banku kwot. Roszczenie powodów w całości zasługiwało na uwzględnienie. Powodowie są małżonkami, a przedmiotową umowę zawarli również jako małżonkowie, zatem dochodzone pozwem kwoty Sąd zasądził na ich rzecz łącznie o czym orzeczono w pkt I i II wyroku.
Jako, że o wymagalności roszczenia powodów (i z drugiej strony – Banku), najwcześniej może być mowa w dniu 6 lipca 2022 r. (data złożenia przez kredytobiorców oświadczeń, że nie wnoszą o utrzymanie umowy w mocy, że chcą aby umowę ocenić jako nieważną), odsetki tytułem opóźnienia w płatności należą się powodom najwcześniej od tej daty.
W pkt III wyroku oddalono powództwo w części dotyczącej żądania zasądzenia odsetek od dochodzonej pozwem kwoty za okresy wcześniejsze.
Odnosząc się do zgłoszonego w pozwie żądania ewentualnego, wskazać należy, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 października 2013 r. sygn. akt III CZP 58/13 orzekł, że powód może zgłosić w pozwie obok żądania głównego, na wypadek jego nieuwzględnienia, żądanie ewentualne. Możliwość zgłoszenia takiego żądania istnieje w sprawach o świadczenie, ustalenie istnienia albo nieistnienia stosunku prawnego bądź prawa oraz w sprawach o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.
Byt żądania ewentualnego uzależniony jest od żądania głównego; w razie uwzględnienia przez sąd żądania przedstawionego jako pierwsze, rozpoznanie żądania ewentualnego staje się bezprzedmiotowe i nie jest wydawane w stosunku do niego żadne orzeczenie.
W niniejszym postępowaniu Sąd uwzględnił co do zasady żądanie główne. W związku z powyższym pozostałe żądanie ewentualne zgłoszone przez powodów nie było przez Sąd rozpoznawane.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.c., biorąc pod uwagę, że powodowie wygrali proces niemal w całości. Bank jako strona przegrywająca sprawę co do kwoty należności głównej zobowiązany jest do zwrotu powodom łącznie wszystkich niezbędnych kosztów celowej obrony. Na koszty te w wysokości 6.417 zł złożyły się: opłata od pozwu w kwocie 1.000 zł; wynagrodzenie dla profesjonalnego pełnomocnika powodów w osobie radcy prawnego w kwocie 5.400 zł (§ 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.