Postanowienie SN z 30 października 2008, sygn. IV CSK 115/08
Data orzeczenia
30 października 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Zbigniew Strus
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
POSTANOWIENIE
Dnia 30 października 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z wniosku D.(...) Spółki z o.o. w G.
przy uczestnictwie Gminy Miasta G., A. K. i U. K.
o wpis,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2008
r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w G.z dnia 12
marca 2007 r., sygn. akt III Ca (…),
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w G.
do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
A. K. i U. K. (określane dalej również jako współwłaścicielki) oraz D.(...) spółka z
ograniczoną odpowiedzialnością w G. (dalej: spółka) zawarli 8 czerwca 2005 r. umowę
przedwstępną, zobowiązującą współwłaścicielki do sprzedaży nieruchomości o pow. ok.
6000 m2
, składającej się z działki o pow. 4 663 m2
, oznaczonej numerem ewidencyjnym
(...)/2 oraz z uzupełniającej części działki nr ew. (...)/4. Tytułem własności była
ostateczna decyzja Starosty G. (Starostwo Powiatowe w P.) G.(…)/04/05 z 26 września
2005 r. o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości. Działki stanowiły część
nieruchomości Gminy Miasta G., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...)1.
2
Na wniosek współwłaścicielek działki te uległy następnie podziałowi; z działki nr (...)/2
utworzono działki nr (...)/5, (...)/6 i (...)/7, a z działki nr (...)/4 utworzono działki nr (...)/8 i
(...)/9. Spółka sprecyzowała wówczas swe roszczenie i domagała się sprzedaży działek
nr (...)/7 i (...)/9 - wg. nowego oznaczenia.
Współwłaścicielki złożyły 3 marca 2006 r. wniosek o odłączenie z księgi nr kw
(...)1 swej nieruchomości, tj. działek utworzonych w wyniku podziału i założenie nowej
księgi wieczystej. Spółka w dniu 26 czerwca 2006 r. złożyła wniosek o wpis w dziale III.
księgi nr (...)1 roszczenia o zawarcie przyrzeczonej umowy. Przed odłączeniem i
założeniem nowej księgi, współwłaścicielki sprzedały w dniu 6 lipca 2006 r.
nieruchomość składającą się z wymienionych wyżej działek nr (...)/7 i (...)/9 (akt not. rep.
A. nr (...)/2006), po czym nabywca tego samego dnia sprzedał ją spółce I. S.A.(akt not.
rep. A. nr (...)/2006). W dniu 10 lipca 2006 r. notariusz przesłał wnioski o ujawnienie
nabywców w księdze wieczystej. Zostały uwzględnione w dniach (odpowiednio) 2 i 4
października 2006 r. Przedtem, w dniu 24 lipca 2006 r. Sąd Rejonowy uwzględnił
wniosek współwłaścicielek z 3 marca 2006 r. i założył księgę wieczystą Kw (...)3 dla
nieruchomości odłączonej z księgi wieczystej nr (...)1 wpisując je w dziale II. a pomijając
wniosek Spółki o wpis roszczenia. W tym stanie spółka złożyła w dniu 12 września 2006
r. ponownie wniosek o wpis w dziale III nowozałożonej księgi, roszczenia wynikającego
z umowy zawartej 8 czerwca 2005 r.
Oddalenie pierwszego wniosku o wpis roszczenia, złożonego 26 czerwca 2006 r.
[sygn. Dz. Kw (...)/06] nastąpiło w dniu 18 października 2006 r. Sąd Okręgowy po
rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji spółki od wskazanego postanowienia oddalił
apelację wnioskodawczyni postanowieniem z 12 marca 2007 r., sygn. akt odwoławczych
III Ca (…)
Uzasadniając swe rozstrzygnięcie Sąd drugiej instancji przytoczył następujące
argumenty:
• Roszczenie o wpis może być ujawnione tylko w księdze wieczystej prowadzonej
dla nieruchomości, której wniosek dotyczy i wymagania tego nie spełnia księga
wieczysta Kw nr (...)1 wniosek Spółki z 26 czerwca 2006 r.
Sąd Rejonowy nie miał podstawy do przekazania wniosku spółki do akt księgi
wieczystej Kw (...)3, ponieważ w chwili orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.) prawo
własności nie przysługiwało już współwłaścicielkom, a nieruchomość była
ujawniona w księdze wieczystej Kw nr (...)3. Roszczenie nie mogło być zatem
ujawnione w księdze Kw (...)1, a poza tym wnioskodawca złożył również wniosek
3
o taki sam wpis w księdze Kw (...)3 i „rozpoznanie wniosku w księdze wieczystej
Kw (...)1" stało się bezprzedmiotowe.
Przytoczone przeszkody zwalniały również Sąd Okręgowy od rozważania
zarzutów merytorycznych odnoszących się do naruszenia art. 626 k.p.c.
w związku z art. 65 § 2 k.c. i art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o księgach wieczystych i
hipotece.
Spółka zaskarżyła to postanowienie skargą kasacyjną opartą na obydwu
podstawach. Zarzuty skargi wskazują naruszenie art. 6269
w zw. z art. 316 § 1 i art. 13
§ 2 k.p.c. oraz art. 6268
§ 1 i 2 a także art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez błędne
przyjęcie istnienia przeszkody do wpisu roszczenia i zaniechanie przekazania wniosku z
księgi dotychczasowej do księgi nowej, i rozpoznaniu go odnośnie do konkretnych
działek a nie księgi wieczystej. Według skarżącej wniosek winien podążać za
nieruchomością, ponieważ w ten sposób można chronić interes wierzyciela. Zarzucono
też naruszenie przepisów art. 28 i 29 u.k.w.h., art. 16 ust. 2 pkt 2 i art. 34 k.w.h. przez
ich niezastosowanie.
Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Uczestnicy A. K. i U. K. odpowiadając na skargę kasacyjna wnosiły o jej
oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skardze kasacyjnej nie można odmówić uzasadnionej podstawy.
Współwłaścicielki nieruchomości, dla której jest prowadzona księga wieczysta nr
(...)1, we wniosku z 3 marca 2006 r. domagały się odłączenia tej części (działki nr (...)/7,
(...)/9 i (...)/11) z księgi dotychczasowej i założenia dla niej nowej księgi wieczystej. W
związku z tym wyłania się pytanie, czy wniosek Spółki o wpis roszczenia w dziale III. był
dopuszczalny, skoro właściciel wpisany w dziale II., tj. Gmina Miasta G. nie była stroną
zobowiązaną do zawarcia umowy sprzedaży.
Zabezpieczający cel wpisu roszczenia wynika ze skutków, określonych w art. 17
u.k.w.h., odnoszących się do praw nabytych po ujawnieniu. Zamierzone przez
wnioskodawcę przekształcenie actio in personom w actio in rem scripta wymaga zatem,
aby w chwili wpisu zobowiązany w stosunku obligacyjnym był również właścicielem
nieruchomości, wpisanym w dziale II.
Reguła ta nie determinuje jednak postępowania poprzedzającego
i umożliwiającego wpisy prawa własności oraz roszczenia; nie wyłącza zatem złożenia
4
przez wierzyciela wniosku ze wskazaniem księgi, w której zobowiązany nie jest a nawet
nie może jeszcze być wpisany, ponieważ ujawnienie jego prawa w dziale II. wymaga
jednocześnie odłączenia nieruchomości z księgi dotychczasowej i przyłączenia do innej
lub założenia nowej księgi wieczystej. Nie budzi wątpliwości, że zmiana właściciela
części gminnej nieruchomości wynikała z ostatecznej decyzji i wywołała potrzebę
ujawnienia współwłaścicielek przez odłączenie zwróconej im nieruchomości oraz
założenie dla niej nowej księgi. Skutki tej decyzji znalazły odzwierciedlenie w księdze
dotychczasowej, w postaci wpisu ostrzeżenia o niezgodności między stanem prawnym
ujawnionym a stanem rzeczywistym (art. 62613
§ 1 k.p.c.) dokonanego w dniu 12
kwietnia 2006 r. Wpis ten ujawniał po raz pierwszy - choć bez skutków związanych z
wpisem w dziale II. - właścicieli tej części nieruchomości. Żądając odłączenia
nieruchomości i wpisu w dziale II, zobowiązane do sprzedaży - mogły domagać się jako
współwłaścicielki - również wpisu roszczenia drugiej strony w dziale III. na podstawie
umowy przedwstępnej (art. 6262
§ 5 k.p.c.). Do takiego wniosku prowadzi również art.
34 u.k.w.h. wyrażający zasadę ciągłości wpisów, jako zabezpieczenia domniemania
zgodności wpisów ze stanem rzeczywistym, dopuszczający jednoczesny wpis prawa i
osoby tym prawem dotkniętej.
W tym stanie nie można odmówić również wierzycielowi, tj. spółce domyślnego
przyłączenia się do postępowania o wpis prawa własności i złożenia wniosku o wpis
swego roszczenia, ze wskazaniem jednak księgi obejmującej jeszcze nieruchomość
objętą umową przedwstępną. Wniosek spółki antycypował wpis współwłaścicielek, a
jego skuteczność zależała m.in. od skuteczności wniosku o wpis w dziale II.
potwierdzonej wpisem z 24 lipca 2006 r. w księdze Kw (...)3.
Następnym zagadnieniem jest zakres czynności sądu prowadzącego księgi
wieczyste, składających się na wpis połączony z odłączeniem dokonywanych –
co trzeba podkreślić, przez ten sam sąd znający z urzędowania kontekst
podejmowanych czynności, albowiem przyłączenie i odłączenie dotyczą tego samego
wniosku. Ponadto trzeba uściślić sformułowanie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego
postanowienia „o rozpoznaniu wniosku w księdze wieczystej". W rzeczywistości chodzi o
rozpoznanie sprawy o wpis jako całości pod względem podmiotowym i przedmiotowym.
Księga wieczysta nie stanowi celu działań sądu i uczestników, ponieważ pełni funkcje
„urządzenia" umożliwiającego jawność stanu prawnego nieruchomości. W chwili
składania wniosku o wpisy w dziale II. i w dziale III. nie było innej księgi prowadzonej dla
nieruchomości zwróconej decyzją administracyjną A. K. i U. K., dlatego obydwa wnioski
5
wskazujące m.in. nr Kw (...)1 określały przedmiot postępowania, natomiast nie zamykały
postępowania wszczętego w celu ujawnienia prawa własności i roszczenia.
Przyznać należy, że odłączenie nieruchomości w postępowaniu
wieczystoksięgowym ukierunkowanym ku wpisom ma szczątkową regulację w ustawie o
księgach wieczystych i hipotece. Wytłumaczeniem tego może być milczące założenie,
że taka czynność nie prowadzi per se do zmiany stanu prawnego - dotyczącego również
obciążeń. W przeciwnym razie podział nieruchomości stawałby się narzędziem do
jednostronnego uwolnienia się od nich, a takich skutków ustawy zakładać nie można,
ponieważ prawo prywatne wyraża zasadę przeciwną (art. 354 k.c.), a prawo publiczne w
części odnoszącej się do sądów nakazuje podległość ustawom (art. 178 ust. 1
Konstytucji) i wyklucza dowolność w ograniczaniu praw do mienia.
Neutralność czynności odłączenia nieruchomości wobec ich stanu prawnego
potwierdzone zostały przez wyraźne określenie wyjątków (art. 85 u.k.w.h.) oraz treść §
11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.
nakazującego w razie założenia nowej księgi wieczystej dla części obciążonej
nieruchomości, przeniesienie z urzędu do współobciążenia wszystkich praw, roszczeń,
ciężarów i ograniczeń ciążących na nieruchomości.
Przyjmując nawet, że przepis rozporządzenia dotyczy obciążeń wpisanych, nie
sposób pominąć okoliczności, że przeszkoda do uwzględnienia wniosku spółki miała
charakter przejściowy, ponieważ wynikała z oczekiwania na załatwienie wniosku o wpis
własności.
W tej sytuacji uzasadnione jest rozumowanie prowadzące do wniosku
o obowiązku przeniesienia do nowej księgi również wzmianki o wniosku z działu III., a
także fizyczne wyodrębnienie tego wniosku wraz z załączonymi dokumentami i złożenie
do akt i dokumentów nowozakładanej księgi. Z chwilą jej założenia i dokonania wpisu w
dziale II. odpadły przeszkody w rozpoznania wniosku o wpis roszczenia.
W tym miejscu ujawnia się doniosłość kolejności wpisów. Z przedstawionego toku
zdarzeń wynika, że w dniu 24 lipca 2006 r. po rozpoznaniu wniosku współwłaścicielek
powinny w aktach nowej księgi oczekiwać jeszcze trzy wnioski:
l. wniosek Spółki o wpis roszczenia
2. wniosek D.(...) sp. j., na podstawie aktu not. z 6 lipca 2006 r. o wpis w dziale II.,
3. wniosek K.(...) S.A., na podstawie aktu not. również z 6 lipca 2006 r. o wpis w
dziale II.
6
Można je określić mianem kolizyjnych, ponieważ uwzględnienie pierwszego obciąża
prawa nabywców nieruchomości i wpływa na ich wartość gospodarczą. Wspominany art.
17 u.k.w.h. stanowi bowiem, że przez ujawnienie w księdze wieczystej prawo osobiste
lub roszczenie uzyskuje skuteczność względem praw nabytych przez czynność prawną
po jego ujawnieniu. Poza tym ujawnienie prawa przez wpis w księdze wieczystej,
zgodnie z art. 29 u.k.w.h., ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o dokonanie
wpisu. W idealnie funkcjonującym systemie dokonywania wpisów, wpis
współwłaścicielek w dziale II. nastąpiłby przed złożeniem wniosku spółki, a rozpoznania
jej wniosku sąd dokonałby przed złożeniem wniosków kolejnych nabywców, skoro
najkrótszy dzielący je termin wynosił dwa tygodnie. Rzeczywiste terminy rozpoznania
wniosków o wpisy wynoszące po kilka miesięcy, spowodowały zderzenie się reguł
stosowanych w postępowaniu wieczystoksięgowym, tj. przestrzegania kolejności wpływu
i uwzględniania stanu z chwili orzekania.
Trzeba zauważyć, że właściwe ich stosowanie w wypadku dokonywania wpisów
ze zwłoką, wymaga rozwagi sądu prowadzącego księgi wieczyste i przestrzegania
zasad sprawiedliwości proceduralnej, aby wydawanymi orzeczeniami nie wyrządzić
szkody uczestnikom postępowania.
Uznanie pierwszeństwa reguły wynikającej z art. 316 § 1 k.p.c. może uzasadniać
przekonanie o niedopuszczalności uwzględnienia wniosku spółki, ponieważ
w październiku 2006 r., tj. w chwili oddalenia jej wniosku, w dziale II. księgi nr (...)1 nie
było wpisu prawa własności A. K. i U. K. do nieruchomości, dla której księga jest
prowadzona ani prawa własności nieruchomości objętej umowa przedwstępną, dla
której była już prowadzona księga Kw (...)3. Nie można jednak pominąć przyczyny tego
stanu, i wypływających z niego konkluzji; w szczególności nie można zakładać, że
racjonalny ustawodawca tworząc system zapewniający jawność stanu prawnego
nieruchomości i ochrony praw i roszczeń dopuszczał dowolność w kształtowaniu
postępowania wieczystoksięgowego, mimo że od tego zależy skuteczność, a przez to
również wartość praw. Jednym z czynników wpływających na wynik postępowania jest
porządek rozpoznawania wniosków. Ustawa nie reguluje tego wprost, jak czynił to np. §
93 austriackiej ustawy hipotecznej z 25 lipca 1871 r. w myśl którego "chwila wniesienia
podania do sądu hipotecznego jest stanowczą dla ocenienia tego podania", natomiast w
art. 626 § 1 w związku z art. 6267
§ 1 i 2 k.p.c. ustala kolejność wniosków, czyli
okoliczność wiążącą się z chwilą wpływu a doniosłą przy ustalaniu pierwszeństwa praw
7
rzeczowych ograniczonych (art. 12 u.k.w.h.), ochrony na podstawie rękojmi (art. 6 ust. 3
i art. 8) lub mocy wstecznej wpisu (art. 29).
Jest to wyraźna wskazówka, że zasada równości stron postępowania cywilnego
wymaga rozpoznawania spraw według kolejności wniosków. Odpowiada to poczuciu
sprawiedliwości wyrażanemu w paremii prior tempore potior iure, a ze względu na
paradygmat racjonalnego ustawodawcy pozwala uniknąć błędnej wykładni art. 316 k.p.c.
w razie istnienia stanu rzeczy będącego wynikiem naruszenia kolejności rozpoznawania
wniosków kolizyjnych. Błąd polega na nadaniu ogólnemu przepisowi charakteru
nadrzędnego w stosunku do regulacji szczególnych i na odmowie oceny zgodności
zdarzeń zmieniających „stan rzeczy" w toku postępowania z zasadami postępowania
cywilnego. Do takiej rozszerzającej wykładni art. 316 § 1 k.p.c. brak podstawy, jeżeli
uwzględni się omawiane zdarzenia nastąpiły w toku postępowania, a takie wypadki mają
swoją odrębną regulację np. w art. 192 pkt 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Od zasady
zgodności orzeczenia ze stanem rzeczy w chwili zamknięcia rozprawy istniej ą również
inne wyjątki np. ograniczające zakres kognicji sadu w postępowaniu o wpis lub cofające
skutki wpisu do stanu z chwili wpłynięcia wniosku.
Wnioskodawca w rozpoznawanej sprawie, tj. spółka, zmierzała we właściwym czasie do
zabezpieczenia przysługującego jej roszczenia i należało oczekiwać, że sąd będzie
rozpoznawał wnioski w tej sprawie stosownie do kolejności wpływu. Sąd Najwyższy
niejednokrotnie podkreślał znaczenie tej zasady, przy rozpoznawaniu wniosków
kolizyjnych, zwłaszcza dotyczących hipoteki (postanowienia z 13 grudnia 2001 r., IV
CKN 369/01, OSNC 2002, nr 10, poz. 126 oraz z dnia 24 kwietnia 2004 r. I CK 365/04
(nie publ.). Kontynuując ten kierunek wykładni, w uchwale z 29 kwietnia 2008 r. III
CZP17/08 (nie publ.) zwrócił uwagę na znaczenie odpowiednio stosowanego art. 192
pkt 3 k.p.c., którego dyspozycja pozwala odstąpić od ogólnie wyrażonej w 316 k.p.c.
normy nakazującej uwzględnianie stanu rzeczy w chwili zamknięcia rozprawy, bądź
orzekania. Zapatrywania zawarte w wskazanych orzeczeniach Sąd Najwyższy w
składzie rozpoznającym skargę kasacyjną spółki należy podzielić z zastrzeżeniem
dotyczącym skutków naruszenia art. 6266
i 6267
k.p.c., co do których uznaje, że może
ono stanowić uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej, jeżeli mogło mieć wpływ na
treść postanowienia Sądu drugiej instancji (arg. z art. 3981
§ 1 pkt 2 k.p.c.).
Charakter kolizji między wpisem roszczenia o zawarcie umowy a wpisem prawa
własności nie wyłącza uwzględnienia wniosku o wpis roszczenia oraz wniosków o wpisy
nabywców nieruchomości; nie sprzeciwia się temu art. 316 § 1 k.p.c. W postępowaniu o
8
wpis, sąd nie rozstrzyga bowiem skutków wynikających z art. 17 u.k.w.h. ani dobrej
wiary nabywcy. Te okoliczności oceniane także pod kątem unormowania zawartego w
art. 29 u.k.w.h. mogą mieć znaczenie dopiero w razie dochodzenia roszczenia przez
wierzyciela. Przytoczone okoliczności wymagają zatem uznania podstawy przytoczonej
w skardze kasacyjnej za usprawiedliwioną i uchylenia postanowienia oddalającego
apelację (art. 39815
§ 1 k.p.c.).. W postępowaniu o
8
wpis, sąd nie rozstrzyga bowiem skutków wynikających z art. 17 u.k.w.h. ani dobrej
wiary nabywcy. Te okoliczności oceniane także pod kątem unormowania zawartego w
art. 29 u.k.w.h. mogą mieć znaczenie dopiero w razie dochodzenia roszczenia przez
wierzyciela. Przytoczone okoliczności wymagają zatem uznania podstawy przytoczonej
w skardze kasacyjnej za usprawiedliwioną i uchylenia postanowienia oddalającego
apelację (art. 39815
§ 1 k.p.c.).