Postanowienie SN z 27 listopada 2008, sygn. IV CSK 73/08
Data orzeczenia
27 listopada 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Marek Sychowicz
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
POSTANOWIENIE
Dnia 27 listopada 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z wniosku E. K. KG z siedzibą w W. (Republika Federalna Niemiec)
przy uczestnictwie A. A. M.
o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 27 listopada 2008 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 4 października 2007 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej
zażalenie (pkt 2) i orzekającej o kosztach postępowania (pkt 3)
i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Postanowieniem z dnia 18 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w G. stwierdził
wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej postanowienia o ustaleniu
kosztów procesu, wydanego dnia 18 stycznia 2006 r. przez Landgericht w W.
(Republika Federalna Niemiec), sygn. Akt [...], na podstawie wyroku zaocznego
wydanego dnia 1 grudnia 2005 r. również przez Landgerich W. Wspomnianym
postanowieniem o kosztach zasądzono od A. A. M. na rzecz E. K. KG kwotę 2621
euro z odsetkami.
Odwołując się do rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia
2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonania
w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. U. UE z 2001 r., L 12, s. 1 polskie wyd.
specjal., Dz. Urz. UE, rozdz. 19, t. 4, s. 42; dalej – rozporządzenie Rady (WE) nr
44/01), Sąd Okręgowy uznał, że złożony przez wnioskodawcę wniosek
o stwierdzenie wykonalności wymienionego postanowienia spełnia wymagania
przewidziane w tym rozporządzeniu (art. 53 i art. 54), co uzasadnia uwzględnienie
wniosku (art. 41 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01).
Zażalenie na to postanowienie wniósł kurator procesowy, ustanowiony dla
nieznanego z miejsca pobytu A. A. M. Zaskarżonym postanowieniem Sąd
Apelacyjny oddalił zażalenie uczestnika postępowania.
Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu skarżącego, że udzielone przez
wnioskodawcę pełnomocnictwo procesowe jest dotknięte brakami. Zgodnie z art.
56 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 pełnomocnictwo procesowe nie wymaga
legalizacji ani innej podobnej formalności. Nie ma zatem potrzeby żądania od
strony poświadczenia autentyczności podpisu, czy też poświadczenia charakteru,
w jakim działa osoba, która podpisała dokument, dotyczy to również poświadczenia
pieczęci lub stempla, jakim został on opatrzony. Sąd podkreślił, że pierwsze
z pełnomocnictw zostało udzielone przez komplementariusza wnioskodawcy,
osobę upoważniona do reprezentacji, co wynika z oświadczenia wnioskodawcy
i odpisu z rejestru handlowego. Wymienione pełnomocnictwo obejmowało również
upoważnienie do udzielenia dalszych pełnomocnictw. Zgodnie z tym
upoważnieniem pełnomocnikiem został ustanowiony adw. A. P. Po wypowiedzeniu
3
tego pełnomocnictwa reprezentowany przez komplementariusza wnioskodawca
udzielił pełnomocnictwa radcy prawnemu R. I.
Nieuzasadniony jest również zarzut, że zachodzi podstawa do odmowy
stwierdzenia wykonalności postanowienia z powodu przyczyny wskazanej w art. 34
pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Z zaświadczenia wydanego na
podstawie art. 54 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 wynika, że pozew został
doręczony pozwanemu w dniu 22 listopada 2005 r. Od dnia tego doręczenia do
wydania postanowienie o ustaleniu kosztów z dnia 18 stycznia 2006 r. upłynął
zatem ponad miesiąc. Podkreślając, że uczestnik postępowania wymeldował się
z ostatniego miejsca zamieszkania w dniu 29 marca 2004 r. i nie dopełnił
obowiązku meldunkowego, Sąd Apelacyjny wyraził przekonanie, iż uczestnika
obciążają konsekwencje tego zaniedbania.
Nie zachodzi także przewidziana w art. 34 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE)
nr 44/01 przeszkoda do stwierdzenia wykonalności postanowienia ze względu na
doręczenie go w trybie zastępczym (przez publiczne obwieszczenie).
Zastępczy tryb doręczeń pism sądowych jest bowiem także znany w polskiej
procedurze cywilnej. Ponadto Sąd podkreślił, że uczestnik postępowania
niedopełniając obowiązku meldunkowego po wymeldowaniu się z ostatniego
miejsca zamieszkania sam pozbawił się możliwości doręczenia pism sądowych.
Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutu skarżącego, że postępowanie
o stwierdzenie wykonalności orzeczenia wymaga wyznaczenia posiedzenia
jawnego. Zdaniem Sądu nie zachodzi potrzeba wyznaczenia takiego posiedzenia,
ponieważ z przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 regulujących
stwierdzenie wykonalności orzeczenia wynika, że przeprowadza się to
postępowanie bez udziału dłużnika.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestnika
postępowania zarzucił naruszenie art. 6 k.c. oraz obrazę art. 108 k.p.c. art. 1081
w związku z art. 19 i 20 k.p.c., art. 1, art. 53, art. 54 i art. 34 pkt 1 i 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Powołując się na te podstawy wniósł o zmianę
zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku bądź uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
4
Ocena zaskarżonego postanowienia – dokonana w granicach skargi
kasacyjnej (art. 39813
§ 1 k.p.c.) – wymaga rozważenia dwóch kwestii.
Pierwsza dotyczy prawidłowości zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr
44/01, a druga odnosi się do oceny, czy przeszkody do stwierdzenia wykonalności
postanowienia nie stanowiły wymagania przewidziane w art. 34 pkt 1 i 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.
Dla oceny, czy rozstrzygnięcie o kosztach procesu, zawarte w podlegającym
stwierdzeniu wykonalności postanowieniu, należy do zakresu zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 decydujące znaczenie ma przedmiot sprawy,
w związku z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Stanowiący
w niniejszej sprawie podstawę wydania postanowienia o ustaleniu kosztów wyrok
zaoczny był przedmiotem postępowania o stwierdzenie wykonalności według
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, które zakończyło się postanowieniem Sądu
Apelacyjnego z dnia 4 października 2007 r., oddalającym zażalenie uczestnika
postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 18 lipca 2006 r.,
stwierdzającego wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej wyroku
zaocznego wydanego przez Landgericht W. dnia 1 grudnia 2005 r. Jednakże Sąd
Najwyższy postanowieniem z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08 – na skutek
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania – uchylił postanowienie Sąd
Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd
kasacyjny podzielił zarzut skarżącego, że stwierdzenie wykonalności wyroku
zaocznego nastąpiło z naruszenie art. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01,
regulującego zakres zastosowania przytoczonego rozporządzenia.
W uzasadnieniu wydanego w sprawie IV CSK 74/08 postanowienia Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że zarówno pod rządami Konwencji brukselskiej z dnia 27
września 1968 r. o jurysdykcji i wykonaniu orzeczeń sądowych w sprawach
cywilnych i handlowych (tekst jedn.: Dz. Urz. WE z 1998 r., C 27, s. 1, dalej –
konwencja brukselska) i konwencji lugańskiej z dnia 16 września 1988 r.
o jurysdykcji i wykonaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych
(Dz. U. Nr 10, poz. 132, dalej – konwencja lugańska), jak i pod rządami
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przeważa zapatrywanie, że sąd państwa
uznającego (wykonania) badający kwestię, czy orzeczenie podlega uznaniu lub
5
stwierdzeniu wykonalności, samodzielnie dokonuje oceny, czy sprawa
rozstrzygnięta danym orzeczeniem należy (należała) do zakresu przedmiotowego
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 (konwencji brukselskiej lub konwencji
lugańskiej). Sąd państwa uznającego (wykonania) nie jest związany kwalifikacją
sprawy dokonaną przez sąd państwa pochodzenia i może dokonać odmiennej
oceny jej charakteru z punktu widzenia przynależności do przedmiotowego zakresu
zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 (konwencji brukselskiej lub
konwencji lugańskiej).
Oceny, czy sprawa rozstrzygnięta orzeczeniem należy do przedmiotowego
zakresu zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 sąd państwa
uznającego (wykonania) dokonuje z urzędu, bez względu na to, czy którakolwiek ze
stron podniesie tę kwestię. Podstawę tej oceny stanowi materiał procesowy
zgromadzony w toku postępowania. W sprawie o stwierdzenie wykonalności
orzeczenia chodzi o treść wniosku o stwierdzenie wykonalności, teść dokumentów
dołączonych do wniosku, w tym orzeczenia, którego dotyczy wniosek, i –
ewentualnie – wyjaśnienia wnioskodawcy (w formie pisemnej lub ustnej), a w toku
dalszego postępowania – także dłużnika, który nie bierze udziału w postępowaniu
przed sądem pierwszej instancji (por. art. 41 zdanie drugie rozporządzenia Rady
(WE) nr 44/01). Istotne znaczenie z tego punktu wiedzenia może mieć również
uzasadnienie podlegającego stwierdzeniu wykonalności orzeczenia, choć
powszechnie przyjmuje się, że orzeczenie w rozumieniu art. 32 rozporządzenia
Rady (UE) nr 44/1 obejmuje także orzeczenie pozbawione uzasadnienia.
Rozważając kwestię związaną z ustaleniem zakresu zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu
o stwierdzenie wykonalności orzeczenia problem oceny w tym zakresie pojawia się
już na etapie wstępnego badania wniosku przez przewodniczącego (art. 201 § 1
w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Przewodniczący musi bowiem ocenić, czy
stwierdzenie wykonalności orzeczenia powinno nastąpić według rozporządzenia
Rady (WE) nr 44/01, czy też odpowiedniej umowy międzynarodowej, czy wreszcie
według przepisów kodeksu postępowania (art. 1150 k.p.c.). Dlatego w interesie
wnioskodawcy leży, aby wskazał we wniosku – jeśli powołuje się na rozporządzenie
Rady (WE) nr 44/01, a z dołączonych przez niego dokumentów nie wynika, co było
6
przedmiotem sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem – dlaczego w sprawie ma
zastosowanie powołane przezeń rozporządzenie. Niezależnie od oceny dokonanej
przez przewodniczącego, również sąd rozpoznający wniosek musi mieć na
względzie potrzebę oceny, czy sprawa należy do zakresu zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Jeżeli zgromadzony w sprawie materiał
procesowy nie wystarczy do oceny charakteru sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem,
sąd może wezwać osobę, w której interesie jest prowadzone postępowanie, aby
przedstawiła na piśmie lub ustnie dodatkowe informacje. Może ona zatem zostać
zobowiązana do przedstawienia np. odpisu pisma wszczynającego postępowanie
zakończone orzeczeniem, którego dotyczy postępowanie o stwierdzenie
wykonalności, czy innego pisma zawierającego oznaczenie przedmiotu sporu,
a nawet sporządzonego później uzasadnienia orzeczenia, jeżeli prawo państwa
pochodzenie przewiduje taka możliwość (por. art. 1144 k.p.c., odpowiednik tego
przepisu jest także w prawie niemieckim). Nie stoi temu na przeszkodzie fakt,
że art. 53 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 wyczerpująco określa dokumenty,
które wnioskodawca powinien dołączyć do wniosku o udzielenie exequatur.
Przy ocenie, czy orzeczenie dotyczy sprawy objętej zakresem zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, chodzi bowiem o rozstrzygnięcie kwestii
uprzedniej w stosunku do oceny, jakie dokumenty powinny zostać dołączone do
wniosku. Dla oceny, czy sprawa rozstrzygnięta orzeczeniem, stanowiącym
przedmiot postępowania o stwierdzenie wykonalności, należy do zakresu
zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, nie ma rozstrzygającego
znaczenia to, że sąd lub inny organ państwa pochodzenia sporządził
zaświadczenie, o którym mowa w art. 53 ust. 2 i art. 54 rozporządzenia Rady (WE)
nr 44/01. Wystawienie tego zaświadczenia jest bowiem jedynie wyrazem
pozytywnej oceny sądu lub organu państwa pochodzenia co do przynależności
sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem do zakresu zastosowania rozporządzenia Rady
(WE) nr 44/01, nie zwalnia to jednak sądu państwa uznającego (wykonania)
z obowiązku samodzielnego dokonania takiej oceny.
Sąd Najwyższy stwierdził, że z postanowienia zaskarżonego w sprawie
IV CSK 74/08 nie wynika, aby Sąd odwoławczy dokonał w sposób wyżej
przedstawiony oceny, czy wyrok, którego dotyczy postępowanie o stwierdzenie
7
wykonalności, został wydany w sprawie należącej do określonego w art. 1 zakresu
zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Sąd nie wyjaśnił na jakiej
podstawie przyjął, że stwierdzenie wykonalności wyroku powinno nastąpić według
przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Jednocześnie zgromadzony
w sprawie materiał (niezawierający uzasadnienia wyrok, brak informacji co do
przedmiotu sprawy zarówno we wniosku, jak i oświadczeniach składnych w toku
postępowania) nie pozwala dokonać oceny co do zastosowania rozporządzenia
Rady (WE) nr 44/01. Wprawdzie wnioskodawca dołączył do wniosku
zaświadczenie, o którym mowa w art. 53 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr
44/01, jednakże nie zwalniało to Sądu – z powodów przedstawionych wyżej –
z obowiązku samodzielnej oceny w zakresie zastosowania w sprawie
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. W tej sytuacji, zważywszy, że dla oceny
przynależności rozstrzygnięcia o kosztach procesu do zakresu zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 decydujące znaczenie ma przedmiot sprawy,
w związku z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach (wady postanowienia,
stwierdzającego wykonalność wyroku zaocznego, w tym zakresie spowodowały
uwzględnienie skargi kasacyjnej w sprawie IV CSK 74/08) nie można odeprzeć
zarzutu skarżącego, że także postanowienie zaskarżone w niniejszej sprawie
zapadło z naruszeniem art. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.
W wypadku, gdy rozstrzygnięcie o kosztach jest odrębnym orzeczeniem od
orzeczenia merytorycznego i zachodzi potrzeba oceny, czy nie występuje podstawa
odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności przewidziana w art. 34 pkt 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, wspomnianej oceny nie dokonuje się
oddzielnie dla rozstrzygnięcia o kosztach, lecz miarodajna jest w tym względzie
ocena dokonana w odniesieniu do orzeczenia co do istoty sprawy, w związku
z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Wystarczające, ale
i konieczne dla uznania lub stwierdzenia wykonalności o kosztach jest zatem, aby
przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa
odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności nie wystąpiła w odniesieniu do
orzeczenia co do istoty sprawy. Tymczasem Sąd Najwyższy w przytoczonym już
postanowieniu z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08, uznał podniesiony w
8
skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr
44/01 za uzasadniony.
Sąd Najwyższy w przywołanej sprawie wyjaśnił, że zgodnie z art. 34 pkt 2
w związku z art. 45 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 sąd rozpoznający
środek zaskarżenia (w Polsce – zażalenie) na postanowienie sądu pierwszej
instancji w przedmiocie stwierdzenia wykonalności musi ocenić – inaczej niż sąd
pierwszej instancji, który nie dokonuje kontroli orzeczenia zagranicznego z punktu
widzenia tej przesłanki (art. 41 zdanie pierwsze rozporządzenia Rady (WE) nr
44/01) – czy pozwany wdał się w spór przed sądem państwa pochodzenia,
czy doręczono mu dokument wszczynający postępowanie lub dokument
równorzędny w czasie i w sposób umożliwiający mu przygotowanie obrony oraz czy
pozwany miał możliwość wniesienia środka zaskarżenia. W literaturze przyjmuje
się, że pojęcia „wdanie się w spór” i „dokument wszczynający postępowanie lub
dokument równorzędny” podlegają wykładni autonomicznej. Według orzecznictwa
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, aby orzeczenie mogło być uznane
(podlegać stwierdzeniu wykonalności) warunki doręczenia w czasie i w sposób
umożliwiający przygotowanie obrony muszą być spełnione łącznie.
Oceny spełnienia każdego z tych warunków sąd państwa wykonania dokonuje
w pełni samodzielnie, nie będąc związanym ustaleniami i oceną w tym zakresie
sądu państwa pochodzenia. W odróżnieniu od art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej
i konwencji lugańskiej, przepis art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 nie
wymaga, aby doręczenie dokumentu wszczynającego postępowanie nastąpiło
w sposób należyty, lecz jedynie w czasie i w sposób umożliwiający przygotowanie
pozwanemu obrony (zmiana miała na celu wykluczenie możliwości odmowy
uznania lub stwierdzenia wykonalności z tego tylko powodu, że doręczenie było
wprawdzie wadliwe, ale pozwany mimo to wiedział o toczącym się postępowaniu
i miał możliwość podjęcia obrony). Na omawianą podstawę odmowy stwierdzenia
wykonalności nie może powoływać się pozwany, który nie złożył środka
zaskarżenia w państwie pochodzenia, mimo że orzeczenie doręczono mu w czasie
i sposób umożliwiający to.
Ocena kwestii składających się na przewidzianą w art. 34 pkt 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przesłankę uznania (stwierdzenia
9
wykonalności) wymaga zatem pewnych ustaleń i sięgania do innych regulacji
normatywnych. Przyjmując, że nie zachodzi przewidziana w art. 34 pkt 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa do odmowy stwierdzenia
wykonalności, Sąd odwoławczy trafnie ustalił, iż pozwany nie podjął działań przed
Sądem w Wuppertalu, które mogłyby oznaczać wdanie się przez niego w spór.
Na podstawie dołączonego do wniosku zaświadczenia stwierdził też, że odpis
pozwu został doręczony pozwanemu dnia 22 listopada 2005 r., a rozprawa, na
której został wydany wyrok, odbyła się dnia 1 grudnia 2005 r. Ustalił również,
że pozwany jeszcze przed wszczęciem postępowania przed sądem państwa
pochodzenia wymeldował się z dotychczasowego miejsca zamieszkania i od tego
czasu nie dopełnił obowiązku meldunkowego. Miejsce jego zamieszkania ani
pobytu nie zostały ustalone.
Dokonanych w sprawie ustaleń – jak wynika z uzasadnienia postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08 – nie można uznać
za wystarczające dla oceny, czy doręczenie pozwanemu odpisu pozwu nastąpiło
w czasie i w sposób, które umożliwiły mu przygotowanie obrony. Jeśli uznać za
ustalone doręczenie odpisu pozwu, datę tego doręczenia i datę rozprawy, na której
wydany został wyrok, to nie można ocenić, czy sposób doręczenia umożliwił
pozwanemu przygotowanie obrony. Nie wiadomo bowiem jaki sposób doręczenia
zastosowano, gdzie ono zostało dokonane oraz czy do odpisu pozwu dołączono
jego tłumaczenie na język polski. Dla oceny doręczenia może mieć znaczenie
wyjaśnienie sensu słowa „A.”, poprzedzającego imię i nazwisko pozwanego. Czy
jest to rzeczywiście – jak zdają się przyjmować Sądy – jedno z imion pozwanego,
czy być może oznaczenie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Bez
wyjaśnienia tych okoliczności nie można ocenić, czy doręczenie odpisu pozwu było
prawidłowe, a jeśli nie, to jakimi brakami było dotknięte i czy miały one wpływ na
możliwość podjęcia obrony. Wprawdzie z dołączonego do wniosku zaświadczenia
wynika, jaki okres upłynął między datą doręczenia a datą rozprawy, jednakże nie
przesądza to jeszcze – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – tego, że pozwany
miał wystarczający czas do przygotowania obrony. Ocena, czy czas między
doręczeniem odpisu pozwu a rozprawą umożliwiał pozwanemu przygotowanie
obrony wymaga uwzględnienia okoliczności, które nie zostały ustalone. Nie można
10
bowiem np. stwierdzić, czy okres 9 dni był wystarczający do przygotowania obrony,
skoro nie wiadomo, jak pozwanemu doręczono opis pozwu, czy wraz z jego
odpisem otrzymał on odpowiednie tłumaczenie pozwu, a w razie jego braku, czy
pozwany zna język niemiecki, w którym zapewne był sporządzony pozew. W tym
kontekście nie zmienia niczego podniesiony przez Sąd Apelacyjny fakt, że pozwany
z racji niedopełnienia obowiązku meldunkowego ponosi odpowiedzialność za to, że
jego aktualny adres nie jest znany. Wprawdzie okoliczność ta może mieć znaczenie
przy ocenie, czy doręczenie zostało dokonane w czasie umożliwiającym
przygotowanie obrony, jednakże powołanie się na nią nie może zastępować innych
ustaleń faktycznych relewantnych dla weryfikacji doręczenia ze względu na
wymagania przewidziane w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Nie
ma także w sprawie dostatecznych ustaleń do oceny, czy pozwany, mimo
doręczenia mu wyroku w drodze publicznego obwieszczenia dowiedział się lub
mógł dowiedzieć się o wyroku w czasie umożliwiającym mu wniesienie środka
zaskarżenia, a mimo to nie zaskarżył go.
W związku z tym, że z powodu niedokonania ustaleń faktycznych
niezbędnych do oceny, czy wystąpiła podstawa do odmowy stwierdzenia
wykonalności, przewidziana w art. 34 pkt 2 w związku z art. 45 ust. 1
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/0, Sąd Najwyższy stwierdził, iż należy przyjąć,
niezależnie od tego, jak rozstrzygnie się sporną kwestię, czy podstawy odmowy
uznania (stwierdzenia wykonalności) sąd drugiej instancji powinien brać pod
rozwagę na zarzut, czy też z urzędu (w sprawie został podniesiony właściwy
zarzut), że na uczestnikach postępowaniach postępowania o stwierdzenie
wykonalności – zgodnie z zasadą kontradyktoryjności – spoczywa ciężar
powoływania okoliczności i wskazywania dowodów na ich potwierdzenie. Sąd nie
ma obowiązku prowadzenia z urzędu dochodzenia w celu ustalenia faktów
relewantnych z punktu widzenia oceny poszczególnych podstaw odmowy uznania
(stwierdzenia wykonalności), chociaż może dopuścić dowód z urzędu (art. 232
zdanie drugi k.p.c.). Działają także reguły rozkładu ciężaru dowodu, znane
postępowaniu cywilnemu w ogólności. Kluczowe znaczenie ma zatem ustalenie,
na kim spoczywa ciężar przytoczenia i ciężar dowodu w zakresie wykazania
podstaw odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności).
11
Podniesione zagadnienie należy do wysoce kontrowersyjnych w doktrynie.
Pod rządami rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przeważa w piśmiennictwie
generalny pogląd, że ciężar dowodu i ciężar przytoczenia spoczywają,
z zastrzeżeniem powinności przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów
wskazanych w art. 53 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, na przeciwniku wniosku
o udzielenie exequatur. Występuje jednak również stanowisko kwestionujące
przyjęcie generalnego rozwiązania co do ciężaru przytoczenia oraz ciężaru dowodu
i wskazujące na konieczność dyferencjacji w tym zakresie podstaw uznania
(udzielania exequatur). Ponadto niektórzy autorzy, podzielając stanowisko, że co
do zasady ciężar dowodu obciąża dłużnika jako przeciwnika wniosku
o stwierdzenie wykonalności, czynią wyjątek dotyczący przesłanki określonej w art.
34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 i przyjmują, że ciężar przytoczenia
i ciężar dowodu co do sposobu doręczenia (jego prawidłowości) i dokonania go
w czasie umożliwiającym przygotowanie obrony spoczywa na wnioskodawcy.
Sąd Najwyższy w przytoczonym postanowieniu podzielił stanowisko, że o ile
co do zasady ciężar przytoczenia i ciężar dowodu w zakresie wykazania podstaw
odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności) spoczywa na dłużniku jako
przeciwniku wniosku, to jednak w zakresie podstawy przewidzianej w 34 pkt 2
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, w razie podniesienia przez dłużnika zarzutu,
że dokument wszczynający postępowanie (dokument równorzędny) nie został
doręczony mu w czasie i w sposób, który umożliwiał przygotowanie obrony,
wnioskodawca powinien przytoczyć okoliczności faktyczne i przedstawić dowody
w celu wykazania, że doręczenie dokumentu wszczynającego postępowanie
(dokumentu równorzędnego) zostało dokonane w czasie i w sposób umożliwiający
dłużnikowi przygotowanie obrony. Generalne obciążenie dłużnika ciężarem
przytoczenia i ciężarem dowodu odpowiada założeniu, że zawarte
w rozporządzeniu Rady (WE) nr 44/01 unormowania mają ułatwić uznanie lub
stwierdzenie wykonalności. Jednakże przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia
Rady (WE) nr 44/01 podstawa odmowy uznania lub udzielania exequatur została,
odmiennie niż pozostałe podstawy, sformułowana, w zakresie dotyczącym braku wdania
się przez pozwanego w spór i braku doręczenia dokumentu wszczynającego
postępowanie (dokumentu równorzędnego), w sposób negatywny, co pozwala przyjąć, że
12
w razie potrzeby badania tej podstawy na wnioskodawcy spoczywa powinność wykazania
okoliczności wyłączających – w tym zakresie – zastosowanie tej podstawy i powołania
stosownych dowodów. Nie bez znaczenia jest też podnoszony w piśmiennictwie
argument, że wnioskodawca, który powinien wykazać doręczenie dokumentu
wszczynającego postępowanie (dokumentu równorzędnego), jeżeli pozwany nie wdał się
w spór, dysponując urzędowym zaświadczeniem doręczenia, na w tym zakresie „monopol
dowodowy”.
Przyjęte przez Sąd Najwyższy stanowisko, że w zakresie przewidzianej w art. 34
pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawy odmowy uznania lub stwierdzenia
wykonalności, na wnioskodawcy spoczywa ciężar przytoczenia okoliczności dotyczących
sposobu i czasu doręczenia pozwanemu dokumentu wszczynającego postępowanie
(dokumentu równorzędnego) oraz ciężar wskazania stosownych dowodów przesądziło
o uznaniu, że podniesiony przez skarżącego w sprawie o stwierdzenie wykonalności
wyroku zarzut naruszenia art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 jest
uzasadniony. Przedstawione przez wnioskodawcę odpis wyroku i zaświadczenie,
o którym mowa w art. 53 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, nie pozwalają
dokonać istotnych ustaleń faktycznych z punktu widzenia wymagań określonych w art. 34
pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Sąd Apelacyjny nie miał zatem dostatecznych
podstaw do uznania, że w sprawie o stwierdzenie wykonalności wyroku zaocznego nie
zachodzi przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa
odmowy stwierdzenia wykonalności wyroku. W konsekwencji nie można – z powodów
przedstawionych wyżej – odeprzeć podniesionego przez skarżącego w niniejszej skardze
kasacyjnej zarzutu, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 34
pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.
Nieuzasadniony jest natomiast zarzut naruszenia art. 34 pkt 1
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Skarżący nie skonkretyzował tego zarzutu,
ponieważ nie wskazał w skardze kasacyjnej, na czym – jego zdaniem – polega
oczywista sprzeczność stwierdzenia wykonalności postanowienia z porządkiem
publicznym. Wspomnianej sprzeczności nie można dopatrywać się w tym, że
w ocenie skarżącego pozwanemu nie doręczono dokumentu wszczynającego
postępowanie przed Sądem w Wuppertalu w czasie i w sposób umożliwiający mu
przygotowanie obrony, gdyż te okoliczności są badane w ramach podstawy
13
przewidzianej w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. W doktrynie
przyjmuje się zaś zgodnie, że podstawy odmowy uznania lub stwierdzenia
wykonania przewidziane w art. 34 i 35 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 mają
charakter rozłączny. Zatem klauzula porządku publicznego nie ma zastosowania,
jeżeli określone okoliczności są badane w ramach szczególnej podstawy uznania
lub stwierdzenia wykonalności orzeczenia.
Również zarzut naruszenia art. 108 i art. 1081
k.p.c. w związku z art. 19 i art.
20 k.p.c. jest nieuzasadniony. Zdaniem skarżącego naruszenie tych przepisów
polega na uznaniu, że postanowienie w przedmiocie kosztów procesu nie stanowi
części orzeczenia kończącego sprawę w instancji, a w konsekwencji na złożeniu
wniosku o stwierdzenie wykonalności osobno w zakresie zasądzenia należności
głównej oraz kosztów procesu, co w rezultacie doprowadziło do błędnego
oznaczenia wartości przedmiotu sporu. Omawiany zarzut został oparty na
przepisach prawa polskiego. Tymczasem postanowienie o ustaleniu kosztów
procesu zostało oparte na przepisach prawa niemieckiego, które jako regułę
przewidują, że sąd w orzeczeniu merytorycznym rozstrzyga o kosztach jedynie co
do zasady, tj. kto je ponosi, a ustalenie ich wysokości następuje w postanowieniu
o ustaleniu kosztów procesu. Warto też dodać, że także według prawa polskiego
postanowienie o kosztach procesu, wydane razem z wyrokiem, jest odrębnym
orzeczeniem, które nie zawsze dzieli los wyroku (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.), a nawet
może zostać wydane odrębnie (art. 108 § 1 zdanie drugie i art. 1081
k.p.c.
Ponadto art. 48 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przewiduje możliwość tzw.
częściowego stwierdzenia wykonalności. To oznacza, że jeśli nawet postanowienie
o kosztach procesu stanowiłoby część orzeczenia co do istoty sprawy, byłby
dopuszczalny wniosek o stwierdzenie wykonalności tylko co do rozstrzygnięcia
o kosztach.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji
postanowienia (art. 39815
§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821
k.p.c.).