Wyrok SN z 28 stycznia 2009, sygn. IV CSK 363/08
Data orzeczenia
28 stycznia 2009
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Mirosława Wysocka
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 stycznia 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)
SSN Barbara Myszka
w sprawie z powództwa ARR
przeciwko B.R.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 28 stycznia 2009 r.,
skargi kasacyjnej pozwanego
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 30 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],
oddala skargę kasacyjną
2
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30.04.2008 r. oddalił apelację pozwanego
B.R. od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 12.10.2007 r., w którym zasądzono
od pozwanego na rzecz ARR kwotę 222.500 zł z ustawowymi odsetkami. W
sprawie tej ustalono, że w dniu 5.07.2000 r. powodowa Agencja „C.” zawarła
umowę na skup zbóż od przedsiębiorców rolnych ze zbiorów 2000 r. z dopłatami
Agencji do cen skupu. Na podstawie tej umowy „C.” zobowiązał się do skupu od
producentów krajowych w imieniu własnym, na własny koszt i ryzyko 6.600 ton
pszenicy ze zbiorów 2000 r. za środki pochodzące z kredytu preferencyjnego na
skup i przechowanie zbóż, do którego oprocentowania dopłaca Agencja.
Przedsiębiorca ten zobowiązał się do skupu zboża i jego przechowania
w określonych w umowie punktach skupu i magazynach. W umowie postanowiono,
że w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w dokumentowaniu ilości i jakości
skupowanego zboża lub w wyliczeniu należnych producentowi dopłat, Agencja
może żądać od przedsiębiorcy zwrotu równowartości nienależnie wypłaconych
producentowi dopłat wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od wypłaty dopłat.
Ustalono, że jednym z producentów, którego „C.” wykazał jako
uprawnionego do dopłat był pozwany. Złożył on oświadczenie, że dostarczone
zboże w systemie „skup z dopłatą ANR do cen skup dla producentów” pochodzi ze
zbiorów 2000 r. z jego gospodarstwa. W oświadczeniu zamieszczono też
zastrzeżenie, że stwierdzenie nieprawdy pozbawi go dopłaty. Pozwany wystawił
fakturę z należnościami do zapłaty przez „C.” na dostawę 2.225 ton pszenicy na
kwotę 1.069.796,19 zł. Podstawą wystawienia faktury były dostawy pszenicy.
Pozwany na tej podstawie otrzymał dopłatę w kwocie 222.500 zł.
W dniach 26.04 - 22.06.2006 r. Urząd Kontroli Skarbowej sprawdził
prawidłowość wykorzystania środków budżetowych, przeznaczonych na dopłatę do
skupu i przechowywanie zbóż ze zbiorów 2000 r. Z ustaleń dokonanych w toku
kontroli, wynika że pozwany pobrał dopłaty nienależnie, gdyż faktycznie nie
sprzedał pszenicy spółce „C.”.
3
Prokurator Okręgowy w O. wszczął śledztwo w sprawie wyłudzenia dopłat
do interwencyjnego skupu zbóż, którym objęto producentów i przedsiębiorców
dokonujących skupu, w tym pozwanego. Przeciwko dwóm pracownikom „C.”
wniesiono akt oskarżenia, w którym zarzucono im, że działając wspólnie i w
porozumieniu z innymi osobami, w warunkach czynu ciągłego, poświadczyli
nieprawdę w dokumentach dotyczących skupu zbóż, doprowadzając do
niekorzystnego rozporządzenia mieniem Skarbu Państwa. Oskarżeni zostali
skazani.
Uwzględniając powództwo Sąd Okręgowy uznał, że wyniki kontroli Urzędu
Kontroli Skarbowej i zeznania części świadków uzasadniają ustalenie, że fakt
sprzedaży pszenicy przez pozwanego nie miał miejsca, zaś dowody dostawy
i faktury stwierdzają nieprawdę. Jednocześnie Sąd ten przyjął 10-letni termin
przedawnienia roszczenia. Sąd Apelacyjny podzielił tę ocenę co do zasady,
wskazał natomiast, że podstawą prawną żądania jest art. 410 § 1 w związku z art.
405 k.c., przy czym termin przedawnienia roszczenia – jako związanego
z działalnością gospodarczą – wynosi 3 lata. Nie uwzględnił jednak zarzutu upływu
terminu przedawnienia, gdyż pozwany współuczestniczył w działaniach, które
doprowadziły do wyłudzenia dopłat z funduszy państwowych.
Wyrok ten zaskarżył pozwany wnosząc skargę kasacyjną, w której zarzucił
naruszenie: art. 328 § 2 k.p.c., art. 5 w związku z art. 118 k.c., art. 535 k.c. oraz art.
410 w związku z art. 405 k.c. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Okręgowego w O. i przekazanie sprawy temu
Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia
przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983
§ 1 pkt
2 k.p.c.). Wnoszący skargę kasacyjną zarzuca naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez
to, że Sąd Apelacyjny nie ustosunkował się do podniesionych w apelacji zarzutów
dotyczących naruszenia art. 3531
k.c. i art. 118 k.c., a nadto nie odniósł się do
przeprowadzonych w toku postępowania apelacyjnego dowodów z dwóch
dokumentów. Dokonując oceny zasadności tego zarzutu stwierdzić należy, że nie
4
jest on usprawiedliwiony. Przede wszystkim należy zauważyć, że treść protokołów
z obu rozpraw przeprowadzonych w tej sprawie przez Sąd Apelacyjny wskazuje
jednocześnie, że w toku tego postępowania nie podjęto postanowienia
dowodowego dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z dokumentów, o których
mowa w skardze kasacyjnej. Chodzi o postanowienie Prokuratury Okręgowej w G.
z dnia 30.06.2003 r. oraz pism powodowej Agencji z dnia 22.06.2005 r. Jeśli więc
Sąd Apelacyjny nie przeprowadził tych dowodów, to nie miał obowiązku odnieść się
do nich w uzasadnieniu wyroku. Wnoszący skargę kasacyjną nie dostrzega, że Sąd
Apelacyjny odniósł się do zarzutu naruszenia art. 3531
k.c. wyraźnie stwierdzając,
że przytoczona przez Sąd Okręgowy podstawa prawna tj. art. 3531
k.c. jest błędna.
Wskazał, że nie jest trafny pogląd Sądu Okręgowego, jakoby oświadczenie złożone
przez pozwanego doprowadziło do powstania między stronami stosunku
zobowiązaniowego. Tę podstawę prawną Sąd Apelacyjny skorygował wskazując
art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c. Odnośnie zaś zarzutu naruszenia art. 328 § 2
k.p.c. przez to, że Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu nie rozważał odrębnie co do
roszczenia głównego i odsetek kwestii nadużycia prawa w podniesieniu zarzutu
przedawnienia należy zauważyć, że nie zachodziła taka potrzeba. Okoliczności
podniesione przez Sąd Apelacyjny, które uzasadniały nieuwzględnienie zarzutu
przedawnienia, odnosiły się zarówno do roszczenia głównego, jak i odsetek.
Reasumując stwierdzić należy, że uzasadnienie Sądu Apelacyjnego zawiera
wszystkie ustawowe elementy, jakie wymieniono w art. 328 § 2 k.p.c.
2. Nie sposób podzielić zarzutu naruszenia art. 535 k.c. Jeśli prawidłowo
odczytać rozumowanie zawarte w skardze kasacyjnej, to pozwany uważa,
iż umowa sprzedaży doszła do skutku i jest ważna, skoro pozwany wystawił
fakturę, która została zrealizowana, a więc firma „C.” uzyskała w ten sposób
możliwość rozporządzania rzeczą. Pozwany przedstawiając taką konstrukcję
pomija istotę rzeczy. Ta zaś sprowadza się do tego, że w świetle ustaleń
faktycznych dokonanych w sprawie, które nie są i nie mogą być podważane
(art. 3983
§ 3 k.p.c.) i wiążą Sąd Najwyższy (art. 3983
§ 2 k.p.c.), pozwany nie
dostarczył zboża, za które otrzymał zapłatę i dopłatę, na podstawie dokumentów,
które nie były prawdziwe. W tych okolicznościach stwierdzenie, że mamy do
czynienia z ważną umową sprzedaży, nie jest możliwe do obrony.
5
3. Chybiony jest zarzut naruszenia art. 410 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 405
k.c. Pozwany utrzymuje, że jako producent rolny uprawniony do dopłaty
występował jako osoba trzecia w rozumieniu przepisu art. 393 § 1 k.c. W takim zaś
przypadku nie znajdują zastosowania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
To twierdzenie i rozumowanie byłoby prawidłowe, gdyby istotnie pozwany
dostarczył przedmiot sprzedaży, uzyskał zapłatę i dopłatę, a następnie zaistniałyby
przesłanki wskazujące, iż dopłata nie była należna. Tymczasem jak to ustalono
sprzedaż zboża nie nastąpiła, dokumenty nie były prawdziwe, zapłata za
dostarczone rzekomo zboże nastąpiło na podstawie sfałszowanych dokumentów.
To pozwany uzyskał korzyść nie tylko bez jakiejkolwiek podstawy prawnej,
ale w wyniku działań, które jeśli nie noszą cech przestępstwa (postępowanie karne
się toczy), to w każdym razie mają cechy czynu niedozwolonego.
Dopiero uwzględnienie tego kontekstu pozwala dokonać prawidłowej oceny
prawnej.
4. Stosując w niniejszej sprawie art. 5 k.c. do oceny zarzutu przedawnienia
roszczenia podniesionego przez pozwanego Sąd Apelacyjny zasadnie wskazał,
że „pozwany współuczestniczył w działaniach, które doprowadziły do wyłudzenia
dopłat z funduszy państwowych. W tych okolicznościach uwzględnienie
zarzutu przedawnienia godziłoby w podstawowe, akceptowane społecznie wartości,
jak uczciwość i poszanowanie cudzej własności. Tę ocenę należy w pełni podzielić
i w okolicznościach sprawy jest ona wystarczająca dla stwierdzenia,
że zastosowanie art. 5 k.c. przez Sąd Apelacyjny do zniweczenia zarzutu
przedawnienia było całkowicie uzasadnione.
Z tych względów, na podstawie art. 39814
k.p.c. orzeczono jak w sentencji.