Zarządzenie z 8 lutego 2023, sygn. I Ns 315/20

UZASADNIENIE

Wnioskodawca J. T. (1) wniósł o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia (...) roku po K. R. (1) sporządzonego przed notariuszem M. N. oraz o określenie kręgu spadkobierców i ich udziałów w spadku po K. R. (1) zmarłej w dniu (...)roku.

W uzasadnieniu wniosku wskazał, że w toku zainicjowanej przez wnioskodawcę sprawy toczącej się przed tutejszym Sądem pod sygn. akt I Ns 163/21 powziął informację o dokonaniu aktu poświadczenia dziedziczenia po zmarłej babce K. R. (1). Z treści aktu poświadczenia dziedziczenia wynika, iż spadek po zmarłej nabyła w całości uczestniczka W. S., będąca córką zmarłej. Wnioskodawca podniósł, że uczestniczka podała nieprawdziwe informacje opisane w paragrafie drugim aktu, dotyczące stanu cywilnego zmarłej oraz tego, że zmarła nie zostawiła innych zstępnych. Informacje te nie pozostają w zgodzie z danymi zawartymi w bazie PESEL pozyskanymi przez Sąd w toku przedmiotowej sprawy, jak również ze stanem faktycznym, w którym wnioskodawca jest wnukiem zmarłej K. R. (1). Z uwagi na podanie przez W. S. nieprawdziwych informacji dotyczących kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych po zmarłej K. R. (1) istnieje konieczność uchylenia przedmiotowego aktu poświadczenia dziedziczenia i stwierdzenie na nowo kręgu spadkobierców i ich udziałów. Według posiadanych przez wnioskodawcę informacji, jego zmarła babka sporządziła testament notarialny.

W odpowiedzi na wniosek (k. 141) uczestniczka W. S. wniosła o otwarcie i ogłoszenie testamentu z dnia (...) roku Rep. A nr (...) oraz uchylenie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia (...) roku Rep. A nr (...) i stwierdzenie, że spadek po zmarłej K. R. (1) nabyła na podstawie testamentu W. S.. Wskazała, że zmarła pozostawiła tylko jeden testament, a osobami powołanymi do spadku po zmarłej z ustawy są wnioskodawca i uczestnicy.

Pismem procesowym z dnia 25 stycznia 2022 roku (k. 185-188) wnioskodawca wniósł o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia - zgodnie z pierwotnym wnioskiem - oraz o stwierdzenie nieważności testamentu notarialnego sporządzonego w dniu (...) roku, a w konsekwencji określenie kręgu spadkobierców po zmarłej K. R. (1) na podstawie ustawy. Wniósł nadto o zasądzenie od uczestników na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, a na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy, które nie zostały uiszczone w żadnej części.

W uzasadnieniu wnioskodawca podkreślił, iż kwestionuje testament notarialny, którego nieważności upatruje w jego sporządzeniu przez spadkodawczynię w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Wyjaśnił, iż K. R. (1) w ostatnich latach życia cierpiała na nowotwór, która to choroba, a nadto przyjmowanie licznych leków, mogła wpłynąć na zdolność testowania spadkodawczyni. W ocenie wnioskodawcy uzasadnione jest przypuszczenie, że ziściła się jedna z przesłanek nieważności testamentu wskazana w przepisie art. 945 § 1 pkt 1 kc, bowiem jak wskazuje się w doktrynie stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może wynikać z jakichkolwiek przyczyn, na przykład niedorozwoju umysłowego, choroby psychicznej lub innego rodzaju, choćby przemijających zaburzeń czynności psychicznych. Nadto - jak wskazuje się w orzecznictwie - oświadczenie ostatniej woli jest swobodne, gdy spadkodawca nie kieruje się motywami intelektualnymi lub uczuciowymi na tle chorobowym, nie pozostaje pod dominującym wpływem czyjejkolwiek sugestii i zachowuje wewnętrzne poczucie swobody. Uleganie namowom, sugestiom bądź radom innych osób nie przesądza o wadzie oświadczenia woli, jeśli spadkodawca samodzielnie podjął decyzję i wyraził ją; odmiennie jednak jest, gdy z przyczyn tkwiących w jego osobie (wieku lub stanie zdrowia) namowom tym nie był w stanie się przeciwstawić. K. R. (1) w ostatnich latach życia pozostawać miała pod zupełnym wpływem uczestniczki W. S., co potwierdza fakt jego wydziedziczenia, mimo, iż miał zawsze dobry kontakt z babką. Wnioskodawca zważył, że przyczyny wydziedziczenia zawarte w testamencie z dnia (...) roku są dla niego kompletnie niezrozumiałe. W ocenie wnioskodawcy, jego babcia nigdy nie wydziedziczyłaby go i nigdy nie użyłaby takich wyrażeń, jakie znajdują się w testamencie z (...) roku. Za sporządzenie tego typu sformułowań oraz kierowanie działaniami chorej babki odpowiada uczestniczka W. S., co oznacza, że testament notarialny z(...) może być nieważny. Dodatkowo poddał pod wątpliwość samo sporządzenie przez spadkodawczynię testamentu notarialnego, wskazując w szczególności na podjęte przez uczestniczkę działania przed notariuszem, któremu podała nieprawdziwe dane dotyczące kręgu spadkobierców po zmarłej i istnienia ewentualnych testamentów. Nie jest wykluczone, że testament notarialny z (...)roku nie został w ogóle sporządzony (podpisany) przez spadkodawczynię.

Na rozprawie w dniu 18 lutego 2022 roku wnioskodawca podtrzymał prezentowane przez siebie stanowisko w sprawie podkreślając, iż kwestionuje ważność testamentu, a w szczególności opatrzenie testamentu przez spadkodawczynię własnoręcznym podpisem. Z ostrożności procesowej - na wypadek, gdyby okazało się, że spadkodawczyni własnoręcznie złożyła podpis pod testamentem - podtrzymał drugi zarzut w zakresie nieważności testamentu z uwagi na sporządzenie go w stanie wyłączającym świadome i swobodne złożenie oświadczenia woli.

Także na rozprawie w dniu 25 stycznia 2023 roku wnioskodawca podtrzymał w całości prezentowane w toku sprawy stanowisko. Podkreślił przy tym, że uczestniczka W. S. w toku postępowania, które toczyło się przed tutejszym Sądem pod sygn. akt I C 150/22, zeznała, iż była obecna przy sporządzeniu testamentu, wobec czego spadkodawczyni K. R. (1) nie mogła swobodnie powziąć decyzji i wyrazić woli, bowiem działała pod presją, co przemawia za uznaniem testamentu za nieważny.

Pozostali uczestnicy S. T. i F. T. nie zajęli stanowiska w sprawie.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

K. R. (1) zmarła w dniu (...) roku w Ś., gdzie też ostatnio zamieszkiwała do śmierci. Związek małżeński zawierała dwa razy. W chwili śmierci była rozwiedziona. Posiadała dwoje dzieci: córkę W. S. oraz syna C. T..

Syn spadkodawczyni C. T. zmarł przed spadkodawczynią - w dniu (...) roku. Posiadał czworo dzieci: J. T. (1), S. T., P. T. (1), który zmarł (...) roku nie pozostawiając zstępnych oraz P. T. (2), który zmarł w dniu (...) roku pozostawiając po sobie syna F. T..

( dowód: odpis skrócony aktu zgonu K. R. (1) - k. 11,

postanowienie Sądu Rejonowego w Świnoujściu z 18.10.2019r. - k. 85,

odpis skrócony aktu małżeństwa W. S. - k. 135,

odpis skrócony aktu zgonu P. T. (2) - k. 136,

odpis skrócony aktu urodzenia S. T. - k. 174,

odpis skrócony aktu urodzenia J. T. (1) - k. 175,

odpis skrócony aktu urodzenia F. T. - k. 213,

zapewnienie spadkowe wnioskodawcy J. T. (1) - k. 198 odwrót-199,

dokumenty w aktach Sądu Rejonowego w Świnoujściu sygn. I Ns 496/18)

W dniu (...) roku K. R. (1) przed notariuszem K. R. (2) sporządziła testament, w którym oświadczyła, iż do całego spadku powołuje córkę W. S.. Jednocześnie spadkodawczyni oświadczyła, że wydziedzicza swoje wnuki: P. T. (2), J. T. (1), S. T..

Testament notarialny z dnia (...) roku opatrzony został własnoręcznym podpisem spadkodawczyni, która w chwili jego sporządzania miała zachowaną zdolność do swobodnego i świadomego podjęcia decyzji oraz wyrażenia woli. Spadkodawczyni chorowała na cukrzycę i z tego powodu dochodziło u niej do krótkotrwałych epizodów hipoglikemii, to jednak nie występowały one przed dniem sporządzenia testamentu. Sporządzenie testamentu miało miejsce zanim u spadkodawczyni doszło do pojawienia się objawów choroby nowotworowej, a zatem choroba nowotworowa oraz przyjmowane przez K. R. (1) leki przeciwbólowe nie mogły w żaden sposób wpłynąć na zdolność do testowania.

( dowód: testament notarialny z (...)- k. 143, 151,

dokumentacja medyczna - k. 242-250, 252-310, 316-323,

opinia biegłego sądowego z zakresu grafologii kryminalistycznej J.

T. z 24.07.2022r. - k. 366-373,

opinia psychiatryczna biegłej sądowej K. B. z

01.10.2022r. - k. 388-392,

opinia uzupełniająca biegłego sądowego z zakresu grafologii

kryminalistycznej J. T. (2) - k. 422-423 )

W dniu (...) roku sporządzony został przez notariusza M. N. akt poświadczenia dziedziczenia Rep. A nr (...), zgodnie z treścią którego spadek po K. R. (1) odziedziczyła na podstawie ustawy W. S. w całości.

( dowód: protokół dziedziczenia z (...) - k. 81-84,

akt poświadczenia dziedziczenia z (...) - k. 128-129,

częściowo przesłuchanie wnioskodawcy J. T. (1) - k. 199 )

Zainicjowane przez J. T. (1) postępowanie o uznanie za niegodną dziedziczenia W. S. zakończyło się nieprawomocnym oddaleniem powództwa.

( dowód: wyrok Sądu Rejonowego w Świnoujściu z 29.09.2022r. w sprawie sygn.

akt I C 150/22 z uzasadnieniem - k. 443-446 )

Sąd zważył, co następuje:

Wniosek J. T. (1) w zakresie, w jakim wnioskodawca wnosił o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia (...) roku zasługiwał na uwzględnienie, choć u podstaw takiego rozstrzygnięcia legły przyczyny inne, aniżeli wskazywane przez wnioskodawcę.

Wnioskodawca wnosił o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia po zmarłej K. R. (1) sporządzonego przed notariuszem M. N., a także o określenie kręgu spadkobierców i ich udziałów w spadku po K. R. (1) zmarłej w dniu (...) roku, z pominięciem testamentu notarialnego sporządzonego w dniu (...)roku przed notariuszem K. R. (2) z uwagi na jego nieważność.

Uczestniczka W. S. wniosła natomiast o uchylenie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia (...)roku Rep. A (...) i stwierdzenie, że nabyła spadek po zmarłej K. R. (1) na podstawie testamentu.

Bezspornym w sprawie pozostawało, iż w dniu (...) roku notariusz M. N. sporządził akt notarialny poświadczenia dziedziczenia za numerem Rep. A (...), w którym poświadczył, że spadek po K. R. (1) odziedziczyła na podstawie ustawy W. S. w całości. Tego samego dnia przedmiotowy akt poświadczenia dziedziczenia został zarejestrowany w systemie teleinformatycznym utworzonym przez Krajową Radę Notarialną w celu prowadzenia Rejestru Spadkowego pod numerem (...). Poza sporem pozostawało także i to, że spadkodawczyni sporządziła testament, z tym, że spornym było czy w chwili sporządzania testamentu miała zachowaną zdolność do swobodnego i świadomego podjęcia decyzji oraz wyrażenia woli, a w konsekwencji tego, czy testament notarialny z dnia 02 marca 2011 roku sporządzony przed Notariuszem K. R. (2) jest ważny.

Zgodnie z treścią art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku - Prawo o notariacie (Dz.U. z 2022r., poz. 1799) notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych. Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia poprzedza spisanie protokołu, przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy. Osoby te składają różne oświadczenia niezbędne dla sporządzenia powyższych dokumentów. Złożone oświadczenia mają charakter deklaratoryjny, co oznacza, że nie zmierzają do powstania, zmiany czy też uchylenia stosunku prawnego - jak to ma miejsce przy czynnościach prawnych - a ich skutkiem jest jedynie określenie w akcie poświadczenia dziedziczenia porządku dziedziczenia, a zatem określenie spadkobierców oraz ich udziałów w spadku. Zgodne oświadczenia muszą zatem obejmować tytuł dziedziczenia oraz wysokość udziałów poszczególnych spadkobierców w spadku. Stosownie zaś do treści art. 95j analizowanej ustawy, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Uwzględniając okoliczność, iż stwierdzenie nabycia spadku po K. R. (1) zostało dokonane w akcie poświadczenia dziedziczenia, na uwadze należy mieć, iż dopóty dopóki w obrocie prawnym funkcjonuje zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, mający skutki prawomocnego orzeczenia sądu, dopóty występuje stan sprawy osądzonej stanowiący negatywną przesłankę procesową do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po tej samej osobie. Dopiero uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia we właściwym trybie otwiera drogę do ponownego stwierdzenia nabycia spadku (zob. postanowienie Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 12 grudnia 2014 roku, sygn. akt III Cz 991/14). Uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia możliwe jest natomiast w sytuacjach przewidzianych dyspozycją art. 669 ¹ kpc oraz art. 679 kpc, w myśl których sąd spadku uchyla zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli: w odniesieniu do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku tudzież kiedy w obrocie funkcjonuje kilka aktów poświadczenia dziedziczenia bądź też jeśli akt poświadczenia dziedziczenia nie odzwierciedla rzeczywistego stanu prawnego w zakresie tego, kto jest spadkobiercą lub też jakie są udziały spadkobierców.

Przechodząc do merytorycznej analizy wniosku, który zainicjował postępowanie w sprawie niniejszej wskazać należy, że we wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w trybie art. 679 kpc podać należy okoliczności i dowody wskazujące na niezgodność postanowienia z rzeczywistym stanem prawnym, na przykład dlatego, że istnieje testament spadkodawcy, który nie został ujawniony w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, tudzież przy sporządzaniu aktu poświadczenia dziedziczenia - czy, że w stosunku do spadkobiercy nastąpiło prawomocne zaprzeczenie ojcostwa bądź unieważnienie uznania, bądź też dlatego, że istnieją spadkobiercy ustawowi, powołani do spadku obok lub zamiast tych, którzy uzyskali stwierdzenie nabycia spadku.

W sytuacji, gdy akt poświadczenia dziedziczenia nie odzwierciedla rzeczywistego stanu prawnego w zakresie tego, kto jest spadkobiercą lub jakie są udziały spadkobierców, podlega on uchyleniu, a sąd postanowieniem stwierdza nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Do postanowienia o uchyleniu aktu i stwierdzeniu nabycia spadku ma zastosowanie w szczególności art. 670 kpc. Oznacza to, że koniecznym jest ustalenie przez Sąd wszystkich osób, które nabyły spadek po zmarłym spadkodawcy i określenia wartości udziałów przypadających im w majątku spadkowym. Po przeprowadzeniu postępowania w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku sąd ogłasza postanowienie, w którym wskazuje spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, a także przy pomocy liczb ułamkowych wskazuje wysokość przysługujących każdemu z nich udziałów w spadku. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku zmierza do ustalenia daty śmierci spadkodawcy, osoby spadkobiercy oraz tytułu do takiego dziedziczenia, wobec czego sąd w pierwszej kolejności bada, czy spadkodawca zostawił testament, czy też dziedziczenie odbywa się na podstawie ustawy. W przypadku, gdy zmarły przed śmiercią sporządził testament, sąd bada jego ważność przez pryzmat art. 945 kc, a zatem ustala, czy testament nie był sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści lub pod wpływem groźby. Jednocześnie - co warte podkreślenia w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy wobec wielokrotnego zwracania przez wnioskodawcę uwagi na pozorność wskazanych w testamencie przesłanek wydziedziczenia - kognicją sądu w ramach postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie jest objęta kwestia weryfikacji przesłanek ewentualnego wydziedziczenia spadkobierców ustawowych (zob. wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 08 lutego 2017 roku, sygn. akt III Ca 1016/16). Jeżeli więc wnioskodawca kwestionuje zasadność wydziedziczenia, uznając je za dokonane z naruszeniem przepisów art. 1008 - 1011 kc, to swoich praw może dochodzić w trybie procesu wytaczając powództwo o zachowek z powołaniem się na bezpodstawność wydziedziczenia i dopiero w takim postępowaniu Sąd dokona oceny skuteczności przyczyn wydziedziczenia wskazanych przez spadkodawczynię w treści testamentu.

W niniejszej sprawie sporządzony i zarejestrowany został akt notarialny poświadczenia dziedziczenia ustawowego po spadkodawczyni, przy sporządzaniu którego uczestniczka W. S. nie tylko wskazała niezgodnie z prawdą, że nie istnieją osoby, które wyłączałyby ją od dziedziczenia po zmarłej K. R. (1) lub dziedziczyłyby wraz z nią oraz, że spadkodawczyni nie pozostawiła innych dzieci (zarówno małżeńskich, jak i pozamałżeńskich), ani innych zstępnych uprawnionych do dziedziczenia ani przysposobionych, ale również nie ujawniła sporządzonego przez spadkodawczynię w dniu (...)roku przed notariuszem K. R. (2) testamentu (vide: protokół dziedziczenia - k. 81-84 oraz akt poświadczenia dziedziczenia - k. 128-129).

Zgodnie zaś z treścią art. 926 § 1 i 2 kc powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Zacytowany przepis wyraża generalną zasadę, zgodnie z którą powołanie do dziedziczenia z testamentu ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Zasada ta zabezpiecza pełną realizację swobody w dysponowaniu majątkiem na wypadek śmierci. Testamentowy tytuł powołania do spadku wyłącza - z zastrzeżeniem wyjątku przewidzianego przez ustawodawcę w art. 926 § 3 kc - powołanie z ustawy, także wówczas, gdy osoby powołane w testamencie należą do kręgu spadkobierców ustawowych. Pierwszeństwo dziedziczenia testamentowego podkreśla się zarówno na gruncie judykatury (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1998 roku, sygn. akt I CKU 206/97), jak i na gruncie doktryny (J. Ciszewski, Kodeks cywilny. Komentarz zaktualizowany do art. 926 kc, Internetowy System Informacji Prawnej LEX).

Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że spadkodawczyni w dniu (...) roku sporządziła przed notariuszem K. R. (2) testament, w którym oświadczyła, iż do całości powołuje swoją córkę W. S..

Wywodzona przez wnioskodawcę J. T. (1) nieważność testamentu została wykluczona w oparciu o treść opinii sporządzonej przez biegłego z zakresu grafologii kryminalistycznej J. T. (2) oraz opinii sądowo - psychiatrycznej sporządzonej przez biegłą psychiatrę K. B..

Biegły sądowy z zakresu grafologii kryminalistycznej stanowczo stwierdził, iż podpis testatorki na testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego w dniu (...) roku, Rep. A (...) nakreśliła osobiście K. R. (1). Biegły w swojej opinii wyjaśnił, iż podpis, którym opatrzony został testament, jest obszerny i zawiera rozwiązania, które uznane zostały przez biegłego za cechowe i stanowiące skuteczną barierę uniemożliwiającą podjęcie działań przez fałszerza mających na celu błąd w autentyczności podpisu. Jednocześnie biegły stwierdził, iż w samym zapisie imienia oraz nazwiska stanowiącym podpis testatorki nie są widoczne elementy świadczące o złym stanie psychofizycznym osoby składającej podpis. Elementy takie, obejmujące zazwyczaj tremor konturowy, brak płynności, rozchwiane osadzenie osi znaków, nie utrzymanie linii podstawowej czy też brak zachowania określonych spójnych wymiarów nie występują w podpisie, którym K. R. (1) opatrzyła kwestionowany przez wnioskodawcę testament.

Rzeczona opinia została zakwestionowana przez wnioskodawcę, który stanął na stanowisku, iż biegły wnioski swojej opinii oparł w dużej mierze na okoliczności podpisania testamentu „w miejscu konwencjonalnym - Kancelarii Notarialnej”, co ma uzasadniać autentyczność podpisu, podczas gdy zadaniem biegłego było ustalenie autentyczności podpisu w oparciu o materiał porównawczy, który został mu dostarczony, nie zaś w oparciu o miejsce złożenia podpisu.

W opinii uzupełniającej biegły podtrzymał swoje stanowisko wyjaśniając, iż zwrócenie uwagi na miejsce składania podpisu przez testatorkę miało jedynie takie znaczenie, że proces kreacji podpisu stanowiącego przedmiot sporu trwał kilkanaście sekund w obecności notariusza, a zatem ewentualny fałszerz nie miał czasu na przekopiowanie poszczególnych znaków czy też podjęcie prób naśladowczych bądź wybranie takiego podpisu z pliku, który jest obrazem najbardziej zbliżony do tego, który się powiela. Jednocześnie podkreślił, iż nawet, gdyby nie miał wiedzy, gdzie powstał poddany analizie dokument (testament) to ocena autentyczności podpisu byłaby tożsama z dokonaną na gruncie opinii głównej.

Sąd po dokonaniu - z zastosowaniem art. 233 § 1 kpc - oceny przedłożonych przez biegłego sądowego J. T. (2) opinii (głównej i uzupełniającej), na podstawie właściwych dla jej przedmiotu kryteriów zgodności z zasadami logiki i wiedzy powszechnej, poziomu wiedzy biegłego sądowego, podstaw teoretycznych opinii, a także sposobu motywowania, a w szczególności stopnia stanowczości wyrażonych w niej wniosków - nadał jej przymiot wiarygodności, podzielił zawarte w niej wnioski.

Na uwadze należy mieć, iż elementarnym kryterium oceny ważności testamentu - jako czynności prawnej - jest istnienie po stronie testatora woli testowania. Brak takiej woli przesądza o tym, że czynność prawna jednostronna na wypadek śmierci (testament) w ogóle nie została dokonana (w tym sensie, że nie zostało złożone oświadczenie woli). Testament dyskwalifikują także określone wady oświadczenia woli testatora, do których art. 945 § 1 kc zalicza brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli, błąd oraz groźbę. Samo stwierdzenie u spadkodawcy choroby psychicznej nie powoduje samo przez się nieważności testamentu, jak i nie przesądza o braku zdolności testowania, jeżeli osoba taka nie została ubezwłasnowolniona. W takim wypadku niezbędne jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem ustalenia zdolności testowania spadkodawcy w chwili sporządzenia przez niego testamentu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1976 roku, sygn. akt III CRN 25/76). Dopiero ustalenie, że w chwili składania oświadczenia woli testator znajdował się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może prowadzić do nieważności testamentu.

Celem ustalenia stanu świadomości testatora w chwili sporządzenia testamentu z reguły przeprowadza się dowód z opinii biegłego, przy czym dowód ten przeprowadza się już po jego śmierci. Fakt śmierci nie stoi jednak na przeszkodzie przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego czy też przesłuchania świadków.

W niniejszej sprawie przeprowadzony został dowód z opinii biegłej psychiatry, a nadto przesłuchany został wnioskodawca.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Sąd ustalił, że w chwili sporządzania testamentu K. R. (1) nie miała ograniczonej poczytalności bądź swobody w wyrażaniu swojej woli. W tym zakresie Sąd podzielił stanowisko zawarte w opinii biegłej psychiatry, które potwierdzenie znajduje również w pozostałym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Jak wskazała biegła sądowa w swojej opinii - a co znajduje odzwierciedlenie w przedłożonej w poczet materiału dowodowego dokumentacji medycznej - spadkodawczyni wprawdzie chorowała na cukrzycę i z tego powodu dochodziło u niej do krótkotrwałych epizodów hipoglikemii, jednak brak jest jakichkolwiek informacji, aby takie epizody występowały przed dniem sporządzenia testamentu. Biegła sądowa wyjaśniła przy tym, iż stan hipoglikemii, który może skutkować krótkotrwałym pogorszeniem stanu psychicznego jest zawsze zauważalny dla otoczenia, wobec czego nie jest możliwe, aby notariusz nie zauważył jego objawów. Jednocześnie sporządzenie testamentu miało miejsce zanim u spadkodawczyni doszło do pojawienia się objawów choroby nowotworowej, a zatem choroba nowotworowa oraz przyjmowane przez K. R. (1) leki przeciwbólowe nie mogły w żaden sposób wpłynąć na zdolność do testowania.

Przeprowadzona przez Sąd - wedle kryteriów tożsamych z tymi, które brane były pod uwagę przy ocenie opinii grafologicznej - ocena opinii sporządzonej przez biegłą sądową lekarza psychiatrę K. B. dała podstawy do wykorzystania jej przy ustalaniu stanu faktycznego w niniejszej sprawie i stwierdzenia, że spadkodawczyni sporządzając testament notarialny w dniu (...) roku nie znajdowała się w stanie uniemożliwiającym jej świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Podkreślić należy, iż oczekiwanego przez wnioskodawcę skutku w postaci stwierdzenia nieważności testamentu nie mogła wywołać okoliczność obecności (uczestniczenia) W. S. przy czynności notarialnej sporządzania testamentu, która to obecność implikować miała - zdaniem wnioskodawcy - wpływanie na swobodę sporządzania testamentu przez K. R. (1).

Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie, sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji - w przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli mogłoby być poczytywane za dotknięte wadą wskazaną w art. 945 § 1 pkt 1 kc, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie, będąc uwikłanym w różnego rodzaju relacje, stosunki i zależności z otaczającym go światem. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 roku, sygn. akt III CK 523/02).

W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy na uwadze należało mieć także sposób i okoliczności dokonania rozporządzenia testamentowego przez K. R. (1). Choć testament notarialny jest jedną ze zwykłych form testowania przewidzianych przez ustawodawcę, to jednak dość powszechnie występuje w praktyce w szczególności z uwagi na swoje walory i korzyści, jakie przynosi. Testator decydując w takowym testamencie o tym, co stanie się z jego majątkiem, czyni to w obecności profesjonalnego „doradcy”, jakim jest notariusz - osoba zaufania publicznego. W konsekwencji tego liczyć może na jego wiedzę i kompetencję, a także pewność realizacji wskazanych dyspozycji dotyczących majątku. Notariusz mając przy tym obowiązek zweryfikować tożsamość osoby, która składa oświadczenie oraz jej zdolność do podejmowania takich decyzji - czyli jej zdolność testowania - w szczególności weryfikuje, czy testator nie jest przymuszony do sporządzenia testamentu oraz czy nie występują okoliczności wyłączające zdolność do czynności prawnych. Na notariuszu spoczywa również obowiązek zadbania, żeby wola testatora wyrażona była jak najdokładniej, zgodnie z prawem, bez postanowień, które mogłyby okazać się nieważne. W judykaturze podkreśla się, że osobisty charakter testamentu nakazuje zachowanie dużej ostrożności przy ocenie co jest wolą testatora, a co jest sugestią ze strony osób trzecich, nie wyłączając notariusza, który wypełnia swój obowiązek wynikający z art. 80 § 3 prawa o notariacie. Ważne jest przy tym, aby rozmowa notariusza z testatorem na temat treści testamentu odbywała się bez udziału osób trzecich, w tym także członków rodziny, których obecność mogłaby wpłynąć w jakikolwiek sposób na treść rozrządzeń testamentowych (zob. wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 27 września 2021 roku, sygn. akt III Ca 808/20).

Dogłębna analiza materiału dowodowego nie daje w ocenie Sądu żadnych podstaw do stwierdzenia, że jakakolwiek osoba trzecia, w tym uczestniczka W. S., wpłynęła na treść rozporządzenia testamentowego K. R. (1). Sama tylko obecność członka rodziny wraz z testatorem w kancelarii notarialnej nie może implikować wniosku, że spadkodawca nie działał swobodnie. Jednocześnie wnioskodawca nie udźwignął ciążącego na nim - na podstawie art. 6 kc - obowiązku wykazania, iż rzeczywiście towarzysząca spadkodawczyni podczas czynności notarialnej W. S. w jakimkolwiek zakresie czy w jakikolwiek sposób wpływała na swobodę sporządzenia testamentu. Nie wykazał również, aby uczestniczka W. S. miała wpływ na wolę czy swobodę testowania K. R. (1) na etapie poprzedzającym sporządzenie testamentu. Choć bowiem wnioskodawca w toku przesłuchania zeznał, iż spadkodawczyni wielokrotnie skarżyła się jemu podczas rozmów telefonicznych na to, że córka (W. S.) zbytnio na nią naciska, to jednak okoliczność ta nie została poparta żadnym dowodem, pozostając jedynie gołosłownym twierdzeniem. Wnioskodawca nie dysponował żadną szczegółową wiedzą w zakresie ostatnich lat życia spadkodawczyni, podczas których on sam odbywał karę pozbawienia wolności. Na marginesie już jedynie warto zważyć, iż rozporządzenie testamentowe dokonane przez spadkodawczynię zgodne jest z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Nie jest bowiem zaskakujące i jednocześnie nie ulega wątpliwości, iż spadkodawcy będący osobami w zaawansowanym wieku dokonują rozporządzeń testamentowych najczęściej na rzecz członków rodziny obecnych z nimi na co dzień, tj. takich na których pomoc mogą liczyć w codziennym funkcjonowaniu.

Stan faktyczny w sprawie Sąd ustalił na podstawie zgromadzonych dokumentów, opinii biegłego grafologa oraz opinii biegłego lekarza psychiatry, których ocena przedstawiona została w rozważaniach prawnych. Nadto przy czynieniu ustaleń faktycznych Sąd miał na względzie przesłuchanie wnioskodawcy, którego zeznania jednak nie wniosły zbyt wiele do sprawy. Wnioskodawca przebywając od 2007 roku w zakładzie karnym nie miał właściwie żadnego kontaktu ze spadkodawczynią, a wskazywane przez niego okoliczności mające przemawiać za uznaniem testamentu notarialnego sporządzonego przez K. R. (1) w dniu (...) roku za nieważny, stanowiły wyłącznie subiektywne odczucia i przekonania, nie znajdujące potwierdzenia w pozostałym zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.

Na ostatniej rozprawie Sąd oddalił na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 kpc, wniosek wnioskodawcy o przeprowadzenie dowodu z protokołów rozpraw - w sprawie, która toczyła się przed Sądem Rejonowym w Świnoujściu pod sygn. I C 150/22 w przedmiocie uznania W. S. za niegodną dziedziczenia - w których W. S. zeznała, iż uczestniczyła w czynności notarialnej sporządzenia testamentu przez K. R. (1). Rzeczony dowód miał wykazać fakt bezsporny - uczestniczka na żadnym etapie nie kwestionowała tego, iż była obecna przy sporządzaniu testamentu przez K. R. (1) - a nadto nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro sama tylko obecność osoby trzeciej przy dokonywaniu czynności notarialnej nie może wpływać na jej ważność, o czym Sąd poczynił już rozważania powyżej. Jednocześnie w ocenie Sądu dowód ten zmierzał wyłącznie do przedłużenia postępowania.

Konsekwencją ustalenia, że testament notarialny z dnia (...) roku jest autentyczny, ważny i zawiera powołanie spadkobiercy jest stwierdzenie, iż jedyną osobą powołaną do dziedziczenia na podstawie testamentu po K. R. (1) jest wskazana w nim córka zmarłej - W. S.. Wobec powyższego stwierdzić należało, iż zachodziły podstawy do uchylenia aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza M. N. w dniu (...) roku, zarejestrowanego w Rejestrze Aktów Poświadczenia Dziedziczenia pod numerem (...), a zawierającego ustalenie sprzeczne z poczynionym przez Sąd, tj. że spadek po K. R. (1) nabyła w całości na podstawie ustawy W. S..

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w punkcie 1. oraz 2. sentencji postanowienia.

O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 3. sentencji postanowienia na podstawie art. 520 § 1 kpc, zgodnie z zasadą postępowania nieprocesowego, stosownie do której każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane z jego udziałem w sprawie.

W punkcie 4. sentencji postanowienia Sąd przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Świnoujściu na rzecz adwokata J. K. kwotę 442,80 zł tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu wnioskodawcy. Sąd miał w tym zakresie na względzie przepis § 4 ust. 3 w zw. z § 12 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 03 października 2016 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019r., poz. 18). Stosownie do regulacji rozporządzenia stawka minimalna wynagrodzenia pełnomocnika w sprawach z zakresu prawa spadkowego o stwierdzenie nabycia spadku, gdy przedmiotem postępowania jest również ważność testamentu wynosi 360 zł. Zgodnie zaś z treścią § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawach, w których strona korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, należne wynagrodzenie, sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług.

SSR Agnieszka Trytek Błaszak

ZARZĄDZENIE

1.  odnotować w kontrolce uzasadnień;

2.  doręczyć odpis postanowienia z uzasadnieniem pełnomocnikowi wnioskodawcy adw. J. K.;

3.  odnotować, że projekt uzasadnienia sporządziła Asystentka;

4.  przedłożyć akta w razie braku wywiedzenia apelacji.

Dnia 08 lutego 2023 roku

SSR Agnieszka Trytek Błaszak