Postanowienie SN z 9 grudnia 2010, sygn. IV CSK 193/10
Data orzeczenia
9 grudnia 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Marek Sychowicz
Tagi
Podstawa prawna
art. 37
pusp
art. 47
krio
art. 65
kc
art. 234
kpc
art. 324
kpc
art. 325
kpc
art. 326
kpc
art. 361
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
Jeżeli wydanie wyroku i jego ogłoszenie następuje w innym dniu niż
określony w delegacji sędziego do sądu okręgowego, skład sądu
orzekającego jest sprzeczny z przepisami i powoduje nieważność
postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.).
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)
Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)
Sędzia SA Jan Kremer
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sebastianusa van der S. przy
uczestnictwie Grażyny B. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na
posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2010 r. skargi kasacyjnej
wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 23 grudnia
2009 r.
uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w
Olsztynie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wnioskodawca Sebastianus van der S. wniósł o dokonanie podziału majątku
wspólnego po rozwiązaniu jego małżeństwa z uczestniczką Grażyną B., z którą –
według jego twierdzeń – pozostawał w ustroju rozdzielności majątkowej z
wyrównaniem dorobków. Podał, że jest obywatelem Holandii i po rozpoczęciu
działalności gospodarczej był zobowiązany do uzyskania zgody na czasowe
okresowe zatrudnienie i czasowy pobyt na terenie Polski. Ze względu na trudności
w nabywaniu nieruchomości w Polsce przez cudzoziemców małżonkowie
zdecydowali się na zawarcie umowy wyłączającej ustawową wspólność majątkową.
Uczestniczka wniosła o oddalenie wniosku, zarzucając, że ze względu na
zawartą umowę małżeńską nie doszło do powstania majątku wspólnego. W okresie
małżeństwa stron uczestniczka nabyła natomiast wiele nieruchomości stanowiących
jej majątek osobisty.
Postanowieniem wstępnym z dnia 10 września 2009 r. Sąd Rejonowy w
Olsztynie orzekł, że zawarta między stronami majątkowa małżeńska z dnia 1
sierpnia 1994 r., poprzedzająca zawarcie przez strony małżeństwa w dniu 26
sierpnia 1994 r., jest nieważna. Oceniając łączący strony na jej podstawie ustrój
majątkowy na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
obowiązujących w chwili zawarcia przez strony umowy majątkowej małżeńskiej i
zawarcia małżeństwa, uznał, że umowa ta stworzyła ustrój majątkowy małżeński
ówczesnym przepisom nieznany. Zawarcie umowy było więc sprzeczne z art. 47 §
1 k.r.o., który takiego ustroju nie przewidywał.
Na skutek apelacji uczestniczki Sąd Okręgowy w Olsztynie zmienił
postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że stwierdził, iż przedmiotowa
umowa jest nieważna jedynie w części obejmującej zapis „z wyjątkiem majątku
nabytego bezpłatnie lub, gdy spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowią”.
Podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i przyjmując za podstawę
wykładni przedmiotowej umowy jej tekst uznał, że wynikają z niego jednoznacznie
zasady, na których zawarta została umowa oraz jej cel. Stwierdził, że ze względu
na stypizowanie umów majątkowych małżeńskich nie można w nich łączyć ustroju
rozdzielności i wspólności majątkowej, a w konsekwencji uznał, że umowa jest
nieważna tylko w części. Ocenił przy tym, że strony zawarłyby umowę wyłączającą
wspólność nawet bez nieważnego postanowienia, w owym czasie bowiem było to
podyktowane prowadzoną przez wnioskodawcę działalnością, a także sytuacją
materialną wnioskodawcy i uczestniczki.
W skardze kasacyjnej wniesionej przez wnioskodawcę, opartej na obu
ustawowych podstawach, skarżący zarzucił naruszenie art. 58 § 1 i 3 oraz art. 65 §
2 k.c., polegające na nieuzasadnionym uznaniu, że nieważnością objęta jest tylko
cześć czynności, oraz naruszenie art. 233 w związku z art. 234 k.p.c. w następstwie
przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów przez przyjęcie, że niezależnie od
treści umowy zostałaby ona objęta zgodnym zamiarem stron. Domagał się
uchylenia zaskarżonego postanowienia i orzeczenia co do istoty sprawy przez
uznanie, że umowa majątkowa małżeńska jest w całości nieważna.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)
W wydaniu zaskarżonego postanowienia brała udział sędzia Sądu
Rejonowego Dorota C., delegowana przez Prezesa Sądu Okręgowego w Olsztynie,
na podstawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów
powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej jako "Pr.u.s.p."), do
orzekania w dniu 17 grudnia 2009 r. w IX Wydziale Odwoławczym Sądu
Okręgowego w Olsztynie w sprawach drugoinstancyjnych. Sąd Okręgowy, w
składzie którego uczestniczyła delegowana sędzia, przeprowadził rozprawę w dniu
17 grudnia 2009 r. i odroczył ogłoszenie orzeczenia do dnia 22 grudnia 2009 r. W
dniu 18 grudnia 2009 r. Prezes Sądu Okręgowego w Olsztynie na zasadzie art. 77 §
8 Pr.u.s.p. delegował sędziego Dorotę R. w dniu 22 grudnia 2009 r. do orzekania w
IX Wydziale Cywilnym Odwoławczym Sądu Okręgowego w Olsztynie w sprawach
drugoinstancyjnych. W dniu 22 grudnia 2009 r. przewodnicząca składu
orzekającego sędzia Agnieszka Ż. zarządziła odroczenie terminu publikacji w
sprawie na dzień 23 grudnia 2009 r. Z sentencji zaskarżonego postanowienia
wynika, że zostało ono wydane – po rozpoznaniu sprawy w dniu 17 grudnia 2009 r.
– w dniu 23 grudnia 2009 r. Protokół ogłoszenia postanowienia stwierdza jego
ogłoszenie w dniu 23 grudnia 2009 r.
Delegowanie sędziego „do orzekania” obejmuje uczestniczenie w rozprawie,
naradzie, wydaniu i ogłoszeniu wyroku lub postanowienia rozstrzygającego co do
istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym, do którego na podstawie art. 361
k.p.c. mają zastosowanie przepisy o wyroku (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21
czerwca 2006 r., I CSK 87/06, "Prawo Bankowe" 2007, nr 1, s. 21 i z dnia 17
kwietnia 2008 r., I CSK 500/07, nie publ.). Ogłoszenie wyroku powinno nastąpić na
posiedzeniu, na którym zamknięto rozprawę, jednakże w sprawie zawiłej art. 326 §
1 k.p.c. pozwala na odroczenie ogłoszenia wyroku na czas do dwóch tygodni;
wówczas ogłoszenia wyroku może dokonać sam przewodniczący.
Zgodnie z art. 324 § 1 k.p.c., sąd wydaje wyrok po niejawnej naradzie
sędziów, która obejmuje dyskusję, głosowanie nad mającym zapaść orzeczeniem i
zasadniczymi powodami rozstrzygnięcia oraz spisanie sentencji wyroku. Spisaną
sentencję podpisuje cały skład sądu. Na tle przepisów kodeksu postępowania
cywilnego widoczne jest rozróżnienie między wydaniem wyroku (art. 323 i 324) i
ogłoszeniem wyroku (art. 326), które nie jest czynnością składającą się na wydanie
wyroku w ścisłym tego słowa znaczeniu, stanowi natomiast element wydania
wyroku w jego szerokim rozumieniu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego
2007 r., III CZP 160/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 7). W razie odroczenia ogłoszenia
wyroku data rozpoznania sprawy i wydania wyroku są – jak w przedmiotowej
sprawie – różne; daty te wymienia sentencja wyroku (art. 325 k.p.c.).
Jak wskazuje się w orzecznictwie, istnieje ścisły związek między ogłoszeniem
wyroku a naradą nad wyrokiem, będącą elementem wydania wyroku. Związek ten
wynika z faktu, że zakresem obu tych czynności objęte są zasadnicze powody
rozstrzygnięcia. Przy takim rozumieniu aktu wydania wyroku wszystkie czynności
wchodzące w zakres tego pojęcia powinny być dokonane przez sędziów, przed
którymi odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie wyroku, z
możliwością odstępstwa od tej reguły tylko w wypadkach określonych w ustawie.
Taki wyjątek ustanawia art. 326 § 2 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22
lutego 2007 r., III CZP 160/06). (...)
Nie może budzić wątpliwości, że sąd powinien być należycie obsadzony aż do
chwili ogłoszenia wyroku, a co za tym idzie wszystkie czynności wykonywane przez
sędziego delegowanego do orzekania w sądzie drugiej instancji, w tym wydanie i
ogłoszenie orzeczenia, muszą przypadać na okres jego delegacji (postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2009, III CZP 48/09, OSNC-ZD 2010, nr B,
poz. 53, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2008 r., III KK 85/08,
„Orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawach karnych” 2008, poz. 1448, z dnia 18
listopada 2009 r., III KK 188/09, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawach
karnych” 2009, poz. 2322 i z dnia 10 czerwca 2010 r., IV KK 422/09, OSNKW 2010,
nr 9, poz. 81). Warunek ten nie jest spełniony, gdy wydanie i ogłoszenie wyroku
następuje w innym dniu niż określony w delegacji. W takiej sytuacji skład sądu
orzekającego jest sprzeczny z przepisami w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c., co
prowadzi do nieważności postępowania.
Przepisy Prawa o ustroju sądów powszechnych regulujące delegowanie
sędziego do pełnienia obowiązków poza jego siedzibę mają charakter gwarancyjny
zarówno ze względu na zasady sprawowania przez sędziego wymiaru
sprawiedliwości, jak i prawo strony do rozpatrzenia sprawy przez właściwy sąd (art.
45 ust. 1 Konstytucji). Stanowią wyjątek od zasady wykonywania przez sędziego
władzy sądowniczej w sądzie, w którym ma on swoje miejsce służbowe (art. 55 § 3
Pr.u.s.p.). Taki charakter nakazuje ich ścisłą wykładnię, zatem nie można podzielić
wykładni omawianych przepisów, w wyniku której sformułowany został pogląd, że
zakończenie przez sędziego delegacji pomiędzy terminem rozprawy, na której
odroczono publikację orzeczenia, a jego wydaniem, nie stanowi podstawy do
stwierdzenia nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c. (wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2006 r., I CSK 87/06, z dnia 17 kwietnia 2008
r., I CSK 500/07 oraz z dnia 30 maja 2008 r., III CSK 10/08, nie publ). Nie mogą jej
uzasadniać argumenty celowościowe, a w szczególności odwołanie się do potrzeby
zapewnienia sprawności i szybkości postępowania. Trafnie w tym względzie
stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 26 września 2002 r., I
KZP 28/02 (OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 93), że rozważanie sposobu osiągnięcia
tego celu nie może pomijać gwarancyjnej funkcji omawianych przepisów i jej
znaczenia dla porządku prawnego.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815
§ 1 k.p.c.).