Wyrok z 3 listopada 2023, sygn. IV P 137/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

dnia 14 września 2023 r.

Sąd Rejonowy w Świdnicy , IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie

Przewodniczący : Sędzia Maja Snopczyńska
Protokolant : Dawid Tomczyk

po rozpoznaniu w dniu 14 września 2023 r. na rozprawie

sprawy z powództwa P. W. (1)

przeciwko G. K. prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą(...) L. G. K.

o ustalenie, wydanie dokumentów, wynagrodzenie

I powództwo oddala,

II zasądza od powoda P. W. (2) na rzecz pozwanego G. K. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą (...) L. G. K. kwotę 2717,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w tym 2700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty.

UZASADNIENIE

Powód P. W. (1) wniósł o ustalenie, że był zatrudniony u pozwanego G. K. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą (...) L. na podstawie umowy o pracę od czerwca 2014 roku do września 2018 roku na stanowisku menadżera serwisu, zobowiązanie pozwanego do wydania dokumentów potwierdzających zatrudnienie powoda, zobowiązanie pozwanego do wydania świadectwa pracy i zasądzenie 50.000 zł wynagrodzenia za przepracowany okres oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu podniósł, że od czerwca 2014 roku do września 2018 roku świadczył na rzecz pozwanego pracę w charakterze opiekuna klienta w zakresie dochodzenia odszkodowań; pozwany nie wypłacał wynagrodzenia, a strony umówiły się, że pozwany odsprzeda powodowi warsztat i kwota wynagrodzenia będzie w całości zaliczona na kwotę nabycia warsztatu; współpraca układała się poprawnie do dnia 25 września 2018 roku kiedy powód uległ poważnemu wypadkowi na terenie pracodawcy; powód przebywał na zwolnieniu przez 182 dni; pozwany odmówił wywiązania się z obietnic przekazania warsztatu; kwotę wynagrodzenia powód wyliczył na podstawie średniego miesięcznego wynagrodzenia.

Pozwany G. K. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą (...) L. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu podniósł, że powód wynajmował od pozwanego część nieruchomości, w której prowadzony jest warsztat samochodowy pozwanego; powód, który prowadził działalność gospodarczą o zbliżonym charakterze oraz był przyjacielem pozwanego uzyskał preferencyjną stawkę czynszu najmu, którą regularnie płacił; kiedy potrzebował korzystał z warsztatu pozwanego przy wykonywaniu naprawy samochodów; kiedy pozwany w latach 2014 – 2018 przebywał (...) udzielił pełnomocnictwa swojemu ojcu do prowadzenia działalności; współpraca stron była zgodna, często pracownicy pozwanego odbierali telefony od klientów powoda, zaś powód wykonywał to samo dla pozwanego; działania te nie były stosunkiem pracy, ponadto powód uszkodził sobie palce przy naprawie samochodu, który zamierzał sprzedać; pozwany nigdy nie obiecywał powodowi przekazania warsztatu.

Na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2023 roku powód sprecyzował, że wnosi o ustalenie stosunku pracy od czerwca 2014 roku do czerwca 2015 roku w wymiarze ½ etatu, a w pozostałym okresie na cały etat.

W toku postępowania Sąd ustalił

następujący stan faktyczny:

Powód od 11 maja 2010 roku prowadzi działalność gospodarczą, gdzie głównym przedmiotem działalności jest sprzedaż samochodów osobowych i furgonetek. Od 15 kwietnia 2010 roku powód wynajmował od pozwanego 15 m ² w warsztacie pozwanego na cele związane z działalnością gospodarczą. Powód zajmował się min. sprowadzaniem z zagranicy, naprawą i sprzedażą samochodów; kupował w firmie pozwanego części do naprawy samochodów.

Powód i pozwany znają się od 2000 roku, byli przyjaciółmi. Wzajemnie pomagali sobie przy prowadzonych działalnościach gospodarczych, zastępowali się w razie nieobecności.

Pozwany w latach 2014-2018 był (...) i na ten okres upoważnił swojego ojca Z. K. (1) do prowadzenia działalność gospodarczej. Po wyjeździe pozwanego powód nadal korzystał z warsztatu pozwanego, gdzie prowadził działalność gospodarczą i nadal zastępowali się - powód ze Z. K. (1). Nikt w firmie pozwanego nie kontrolował pracy powoda.

Dowód: wydruk z CEiIoDG RP k. 32

Pełnomocnictwo k. 33-35

Umowa najmu lokalu k. 36-37

Faktury k. 39-87

zeznania świadków O. N. (1) k. 133-138 k. 282, płyta CD k. 284

Z. K. (1) k. 140-142, 236-237, płyta CD k. 241

B. K. k 144-146, k 237-238, płyta CD k. 241

P. B. k. 148-150 k 239, płyta CD k. 241

T. K. k. 152-155 k 238, płyta CD k. 241

M. N. k. 173-175 k 238-239, płyta CD k. 241

A. M. k 239, płyta CD k. 241

Z. K. (2) k. 282, płyta CD k. 284

zeznania powoda k. 302-304, płyta CD k. 306

zeznania pozwanego k. 304-305, płyta CD k. 306

Powód w dniu 25 września 2018 roku uległ wypadkowi na terenie warsztatu pozwanego. W wyniku wypadku doznał złamania palca V reki lewej. Zasiłek chorobowy był powodowi wypłacany jako osobie prowadzącej działalność gospodarczą.

Dowód: pismo pozwanego k. 5

dokumentacja medyczna k. 6-16

zeznania powoda k. 302-304, płyta CD k. 306

W tak ustalonym stanie faktycznym

Sąd zważył:

Powództwo nie zasługuje na uwzględnienie.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności w oparciu o zeznania świadków O. N. (1), Z. K. (1), B. K., P. B., T. K., M. N., A. M., Z. K. (2), powoda (częściowo) i pozwanego, jak również dokumenty zgromadzone w aktach sprawy. Sąd dał wiarę powyższym dowodom w takim zakresie w jakim każdy z nich stanowił podstawę dokonania ustaleń faktycznych w sprawie. Natomiast zeznania świadka J. D. nie stanowiły postawy ustaleń stanu faktycznego, gdyż świadek zeznał że był wymienić olej jednak nie potrafił powiedzieć czy osobą która go obsługiwała był powód.

Bezspornym jest, że powód na terenie firmy pozwanego wynajmował powierzchnię i prowadził tam działalność gospodarczą polegająca na sprzedaży i naprawie samochodów. Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadzał się do oceny jaki charakter miał stosunek łączący strony w okresie od czerwca 2014 roku do września 2018 roku – czy jak twierdzi pozwany były to dwie niezależne działalności gospodarcze, czy stosownie do stanowiska powoda był to stosunek pracy, zawarty na podstawie umowy o pracę na stanowisku menadżera serwisu.

Zgodnie z art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Stosownie do powyższego powództwo o ustalenie zgodnie z treścią art. 189 k.p.c. wymaga dla swej zasadności wskazania interesu prawnego w sądowym ustalaniu stanu prawnego. Sąd stwierdził, że powód miał interes prawny w żądaniu ustalenia stosunku pracy. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego nie ma bowiem wątpliwości co do tego, że pracownik może mieć interes prawny w domaganiu się ustalenia istnienia stosunku pracy, jeżeli istnieje stan niepewności, co do jego sytuacji prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2009r., II PK 1/09 Lex 533086, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29.03.2001r., I PKN 333/00, OSNAP 2003/1/12). Ustalenie stosunku pracy warunkuje prawo do niektórych bieżących i przyszłych świadczeń z ubezpieczeń społecznych i innych stosunków pracy, a także rzutuje na ich wysokość. W sporze o istnienie stosunku pracy żądanie jego ustalenia zawsze stanowi o żywotnym prawie (interesie) powoda pracownika nie tylko aktualnym, lecz i przyszłym, nie tylko w sferze zatrudnienia, lecz i ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2009r., II PK 156/09; LEX nr 577459).

Powód wykazując istnienie stosunku pracy wyliczał okoliczności świadczące, jego zdaniem, o pracowniczej więzi stron. Podnosił między innymi, że w stosunkach z pozwanym wystąpił element służbowego podporządkowania, przejawiający się m.in. w pozostawaniem w dyspozycji pozwanego, podleganiem nadzorowi i kierownictwu, dostosowanie się na bieżąco do otrzymywanych poleceń służbowych. Pozwany tymczasem utrzymywał, że każda ze stron prowadziła swoją własną odrębną działalność gospodarczą.

Zgodnie z art. 22 § 1 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. W myśl § 1 ¹ tego artykułu zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną, przy zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w § 1 (§ 1 ²). Należy jednak pamiętać, że „zatrudnienie nie musi mieć charakteru pracowniczego. Praca może być świadczona także na podstawie umów cywilnoprawnych”. ¹ Przy ustalaniu rodzaju umowy wiążącej strony sąd powinien kierować się zarówno nazwą umowy określoną przez strony ² , brzmieniem jej postanowień oraz zgodnym zamiarem stron wyrażonym w oświadczeniu woli ³ .

W nawiązaniu do innych przepisów kodeksu pracy w literaturze i orzecznictwie została przyjęta wykładnia zwrotu ,,wykonywanie pracy" w rozumieniu art. 22 §1 k.p. jako działalności: 1) zarobkowej (wykonywanej za wynagrodzeniem); 2) wykonywanej osobiście przez pracownika; 3) rozumianej czynnościowo, czyli powtarzanej w codziennych lub dłuższych odstępach czasu, nie będącej jednorazowym wytworem (dziełem) lub czynnością jednorazową; 4) wykonywanej "na ryzyko" pracodawcy, który ponosi ujemne konsekwencje niezawinionych błędów popełnianych przez pracownika (tzw. ryzyko osobowe), konsekwencje zakłóceń w funkcjonowaniu zakładu pracy, np. przestojów (tzw. ryzyko techniczne) lub złej kondycji ekonomicznej przedsiębiorstwa (tzw. ryzyko gospodarcze); 5) świadczonej ,,pod kierownictwem" pracodawcy, co oznacza, że pracownik powinien stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy (art. 100 §1 kp) i pozostawać do dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy (art. 128 k.p.) (por. Komentarz do art. 22 kodeksu pracy (Dz. U. z 1998r. Nr 21, poz..94), [w:] R. Celeda, E. Chmielek-Łubińska, L. Florek, G. Goździewicz, A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński, B. Wagner, T. Zieliński, Kodeks pracy. Komentarz, LEX, 2009, wyd. V).

W orzecznictwie przyjmuje się, że ze stosunkiem pracy mamy do czynienia wtedy, gdy cechy właściwe temu stosunkowi prawnemu przeważają. Stosunek pracy nie zostaje nawiązany w sytuacji występowania cech sprzecznych z istotą tego stosunku. O ustaleniu charakteru umowy o świadczenie pracy nie może przy tym przesądzać jednoznacznie jeden jej element, ale całokształt okoliczności faktycznych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2009 r. III PK 38/09).

Całokształt okoliczności faktycznych sprawy skłania Sąd do uznania, że w rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia ze stosunkiem pracy.

Ważną cechą stosunku pracy odróżniającą go od umów cywilnoprawnych jest bieżące podporządkowanie pracownika pracodawcy, które jest znacznie większe niż np. w umowie zlecenia. Z materiału dowodowego wynika, że w stosunkach między stronami brak było elementu podporządkowania. Zeznania świadków O. N. (1), Z. K. (1), B. K., P. B., T. K. nie potwierdziły, aby strony łączył stosunek pracy. Wprost przeciwnie z zeznań świadka T. K. wynika, że świadek traktował powoda jak wspólnika, zarządcę tej firmy, powód chwalił się świadkowi, że przejmie tę firmę; dodatkowo świadek wskazał, że powód sam wybiegał do klientów zanim doszli do biura, świadek odniósł wrażenie że powód chce przejąć klientów do swojej działalności, bo obecnie prowadzi własny warsztat. O tym, że powód planuje przejąć firmę powód mówił także świadkowi P. B.. Świadkowie O. N. (2), Z. K. (1), B. K., P. B., T. K. potwierdzili, że powód na placu należącym do warsztatu pozwanego wystawiał samochody na sprzedaż i że naprawiał je w warsztacie pozwanego. Świadek Z. K. (1) zeznał, że powód próbował wtrącać się do działalności pozwanego pod jego nieobecność, próbował wydawać polecenia pracownikom; powód miał pozwolenie na korzystanie z warsztatu pozwanego i pomagali sobie wzajemnie, jak świadek był nieobecny to powód rozmawiał z klientem. Natomiast z zeznań świadka Z. K. (2) wynika, że Z. K. (1) powiedział świadkowi, że powód prowadzi własną działalność gospodarczą, a powód temu nie zaprzeczył.

Świadek M. N. zeznał, że poznał powoda w firmie pozwanego i że obsługiwał go w sprawach dotyczących (...) w (...) L.. Jednak zeznania te nie przesądzają o pracowniczych relacjach pomiędzy stronami (świadek rozmawiał z powodem i Z. K. (1), nie widział aby Z. K. (1) wydawał powodowi polecenia), natomiast potwierdzają stanowisko pozwanego, że strony jako przyjaciele zastępowali się w wykonywanych czynnościach. Podobnie zeznania świadka A. M., który zeznał, że Z. K. (1) podał świadkowi numer telefonu do powoda, bo go nie było, zaś z rozmowy z powodem wynikało, że powód zastępuje właściciela podczas jego nieobecności.

Nie można uznać za pracownicze podporządkowanie okoliczności podnoszonej przez powoda, że obsługiwał klientów pozwanego, miał dostęp do platformy na której byli obsługiwani klienci. Powód dołączył dokumentację dotycząca szkód likwidowanych przez firmę pozwanego, jednak w żaden sposób nie można tego uznać za potwierdzenie stosunku pracy. Natomiast pozwany w piśmie procesowym zaprzeczył, aby powód miał legalny dostęp do danych osobowych klientów wskazał, że są to fotografie ekranu komputera oraz że zawiadomiono o kradzieży dokumentów Urząd Ochrony Danych Osobowych.

Podkreślić należy, że powód nie był związany ustalonymi godzinami pracy, co świadczy o tym, że stron nie łączył stosunek pracy – pracownik ma obowiązek stawić się codziennie w dni robocze do zakładu pracy i pracodawca ma zapewnić mu pracę do wykonania.

Dodatkowo wskazać należy, że za okres objęty sporem powód nie otrzymał wynagrodzenia, zaś odpłatność jest jedną z istotnych cech stosunku pracy. Powód wprawdzie wniósł o zapłatę zaległego wynagrodzenia, lecz w żaden sposób nie wykazał, aby strony umówiły się co do wysokości czy sposobu ustalania wynagrodzenia. Sam powód nie wskazał konkretnej umówionej kwoty, lecz oparł się na średnim wynagrodzeniu miesięcznym, nie uzasadniając swojego wyboru. Brak jest jakichkolwiek podstaw, aby uznać, że powód wykonywał na rzecz pozwanego czynności za wynagrodzeniem. Nawet jeżeli przyjąć za prawdziwe twierdzenia powoda, że w zamian za wykonaną pracę miał później przejąć warsztat pozwanego – to takie ustalenia także przeczą istnieniu stosunku pracy.

Natomiast bezspornym pomiędzy stronami było, że strony łączyła umowa najmu lokalu użytkowego na podstawie której powód mógł użytkować część warsztatu. Potwierdzają to dokumenty w postaci umowy najmu, faktury potwierdzenia zapłaty. Z zeznań stron i opisanych powyżej świadków O. N. (3), Z. K. (1), B. K., P. B., T. K. wynika, że powód na ternie warsztatu pozwanego prowadził swoją działalność gospodarczą. Tym samym oczywistym jest, że powód był codziennie w warsztacie samochodowym pozwanego, jednak nie dlatego, że był pracownikiem zatrudnionym w tym warsztacie.

Ponadto przy ustalaniu istnienia stosunku pracy zgodnie ze wskazówkami SN zawartymi w licznych orzeczeniach ⁴ należy także kierować się wolą stron i ich zamiarem w chwili zawierania umowy, przy czym istotne są okoliczności istniejące w chwili jej zawierania. W wyroku z dnia z dnia 27 maja 2010 r. II PK 354/09 Sąd Najwyższy podkreślił, że w razie ustalenia, iż zawarta przez strony umowa wykazuje cechy wspólne dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, rozstrzygająca o jej typie powinna być in concreto wola stron . Należy zaznaczyć, iż art. 22 § 1 ¹k.p. wskazuje co prawda, iż zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy, jednak nie jest to jednoznaczne z pominięciem zasad interpretacji oświadczeń woli określonych w art. 65 k.c. stosowanego w niniejszej sprawie w zw. z art. 300 k.p., zwłaszcza, jeśli występowanie cech charakterystycznych dla stosunku pracy nie jest jednoznaczne. Jest to tym bardziej istotne dlatego, że każda z form świadczenia pracy (pracownicza, cywilnoprawna, bądź wykonywana bez lub poza stosunkiem zatrudnienia) może mieć swój autonomiczny byt i uzasadnienie prawne, skoro nie da się ani generalnie, ani w szczególności wykreować nakazu zatrudniania wyłącznie na podstawie umów o pracę, albo zakazu świadczenia usług, o podobnym lub zbliżonym do pracowniczego charakterze, w ramach umów cywilnoprawnych (patrz teza wyroku Sądu Apelacyjnego w S. z dnia 9 stycznia 2013 r. sygn. akt: III AUa 626/12).

Podkreślić należy, że istotnym przy ustaleniu czy strony łączył stosunek pracy były także zeznanie samego powoda. Powód wprawdzie opisał w swoich zeznaniach czynności przez siebie wykonywane, jednak jednocześnie zeznał, że nie ustalał ani ze Z. K. (1), ani z pozwanym wysokości wynagrodzenia, wymiaru etatu, a nawet tego, że będzie zatrudniony na umowę o pracę; jednie, że ustalono, że Z. K. (1) najpierw wynajmie powodowi warsztat, a potem sprzeda. Nie wiadomo czym powód kierował się formułując żądania ustalenia zatrudnienia na cały czy na ½ etatu, daty rozpoczęcia czy zakończenia stosunku pracy – gdyż strony w tym zakresie nie poczyniły żadnych ustaleń. Nie jest zrozumiałym dlaczego powód żąda ustalenia stosunku pracy do września 2018 roku - 25 września 2018 roku powód uległ wypadkowi i gdyby rzeczywiście był zatrudniony na podstawie umowy o prace to z chwilą wypadku taka umowa nie uległaby przecież rozwiązaniu.

Ponadto skoro powód planował przejęcie warsztatu samochodowego, to nie można uznać, że wykonywał czynności na podstawie umowy o pracę. Ewentualnie można uznać, że powód pomagał pozwanemu chcąc wdrożyć się do prowadzenia warsztatu. Robił to z własnej woli i bez ustalenia jakiegokolwiek wynagrodzenia czy faktu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę; dopiero kiedy nie doszło do sprzedaży firmy powód chce ustalenia, że strony łączył stosunek pracy. Wcześniej takich żądań w stosunku do pozwanego nie zgłaszał. Natomiast gdyby strony łączył stosunek pracy to istniałby on od samego początku współpracy i nie byłby zależny od późniejszych wydarzeń.

Pozwany z swoich zeznaniach wskazał, że strony były w przyjacielskich relacjach, każda ze stron prowadziła swoją działalność gospodarczą i jeszcze przed wyjazdem pozwanego do Stanów Zjednoczonych strony sobie pomagały np. przy wyjazdach po samochody; wszystko co było pomiędzy powodem a ojcem pozwanego było na zasadzie wzajemnej pomocy. Pozwany zaprzeczył, aby istniały jakiś plany sprzedaży warsztatu, pozwany dowidział się o tym od znajomej, która dowiedziała się od fryzjerki.

Ponadto z zeznań powoda wynika, że zasiłek chorobowy był powodowi wypłacony w ramach ubezpieczani związanego z prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą. Tak więc w tym dniu wypadku (25 września 2018 roku) i złożenia wniosku o zasiłek powód nie uzewnętrznił tego, że czuje się pracownikiem pozwanego, gdyż w takim wypadku wskazałby dane pozwanego jako płatnika składek.

Powołane wyżej okoliczności te potwierdzają, że wolą stron nie było zawarcie umowy o pracę.

Skoro więc w okresie objętym pozwem żadna ze stron nie miała woli zawarcia umowy o pracę nie można ustalić istnienia stosunku pracy tylko dlatego, że w chwili obecnej byłoby to korzystniejsze dla powoda (gdyż mógłby dochodzić należności wynikających ze stosunku pracy) ⁵ i nie doszło do planowanego przez powoda przejęcia warsztatu.

Analiza materiału dowodowego sprawy doprowadziła do konkluzji, że brak było przesłanek do ustalenia istnienia między powodem, a pozwanym stosunku prawnego zawartego na podstawie umowy o pracę. Tym samym brak jest podstaw do zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda wynagrodzenia za okres stycznia 2016 roku do grudnia 2018 roku, czy też nakazania pozwanemu wydania dokumentów związanych ze stosunkiem pracy żądanych w pozwie. W tym zakresie powództwo podlegało oddaleniu jako bezzasadne.

Wobec powyższych ustaleń na podstawie art. 235 ² §1 pkt 2 kpc pominięto dowód z opinii biegłego zgłoszony w pozwie, gdyż biegły miał ustalić wysokość wynagrodzenia, zaś powództwo w tym zakresie podlegało oddaleniu.

Mając na powyższe na uwadze powództwo oddalono.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 kpc mając na względzie koszty poniesione przez pozwanego i wynik postępowania. Skoro powód przegrał sprawę zobowiązany był do zwrotu pozwanemu poniesionych kosztów postępowania w wysokości 2.717 zł (w tym koszty zastępstwa procesowego w kwocie 2.700 zł - § 2 pkt 5 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz 17 zł opłaty od pełnomocnictwa).

1 wyrok SN z 9 XII 1999r, I PKN 432/99, PP2000/4/31

2 wyrok SN z 6 X 1998r, I PKN 389/98, OSNAP 1999/22/718

3 wyroki SN z 4 III 1999r, I PKN 616/98, OSNAP 2000/8/312, z 18 VI 1998r, I PKN 191/98, OSNAP 1999/14/449

4j.w.; z 18 VI 1998r, I PKN 191/98, OSNAP 1999/14/449, z 23 IX 1998r, II UKN 229/98, OSNP 1999/16/627

5 tak SN w wyroku z 28 I 1998r II UKN 479/97, OSNP 1999/1/34