Wyrok SN z 15 września 2011, sygn. II CSK 681/10
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Przedmiot
o zapłatę
Typ sprawy
sprawa cywilna
Kwota główna
40.000 zł · kwota żądania
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
planowanie przestrzenne
odszkodowanie
Role w sprawie
powód
pozwany
Skarb Państwa
biegły
Data orzeczenia
15 września 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Grzegorz Misiurek
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 września 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Wojciech Katner
SSN Anna Kozłowska
w sprawie z powództwa Macieja M.
przeciwko Polskiemu Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu -
Spółce Akcyjnej w Warszawie
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 15 września 2011 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 29 czerwca 2010 r.,
1) oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz
pozwanej 1.800 (tysiąc osiemset) zł tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego;
2) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego
adwokat Magdalenie P. kwotę 2.700 (dwa tysiące
siedemset) zł powiększoną o stawkę podatku od
towarów i usług tytułem pomocy prawnej udzielonej
powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
2
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 lutego 2010 r. zasądził od pozwanego
Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa S.A. w Warszawie na rzecz powoda
Macieja M. kwotę 206.180 zł z ustawowymi odsetkami od 4 września 2007 r. do
dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części co do żądania odsetek,
umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, nadał wyrokowi rygor
natychmiastowej wykonalności w części uwzględniającej powództwo co do kwoty
40.000 zł i orzekł o kosztach procesu.
Sąd Okręgowy ustalił, że powód Maciej M. jest właścicielem nieruchomości
gruntowej niezabudowanej, położonej w W., dla której Sąd Rejonowy prowadzi
księgę wieczystą nr /.../. Nieruchomość tę darował powodowi jego dziadek
Maksymilian M. w 1995 r. Jest ona położona w niewielkiej odległości od jeziora
przy drodze krajowej P. – Z., koło węzła komunikacyjnego.
W 1987 r. poprzednik prawny pozwanego Dolnośląski Okręgowy Zakład
Gazownictwa wybudował, na podstawie pozwolenia na budowę z 17 marca 1986 r.,
gazociąg wysokiego ciśnienia relacji R. – S. z odgałęzieniem do W o średnicy
nominalnej DN 80 i ciśnieniu PN 6,3 MPa. Gazociąg przecina wszystkie działki
nieruchomości powoda ukośnie, przebiegając przez środek działki 187/4 oraz
zachodnie części działek 188/2 i 189 i ma łączną długość 105 m. Na budowę
gazociągu właściciel nieruchomości nie wyraził zgody.
W trakcie instalacji gazociągu działki wchodzące w skład nieruchomości
powoda były oznaczone jako tereny upraw rolnych i tereny lasów. W studium
uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy
Wolsztyn z 2001 r. grunty te zostały przeznaczone od 1 stycznia 2004 r. pod
działalność komercyjną, usługi różne, w tym handel, gastronomię, obsługę
bankową itp. oraz jako tereny infrastruktury technicznej i urządzeń komunikacji.
W październiku 2006 r. powód zażądał od pozwanego odszkodowania
w związku z ograniczeniem możliwości korzystania z nieruchomości, a następnie –
po odmowie zapłaty - wystąpił na drogę sądową.
W okresie od 1 marca 1997 r. do 31 grudnia 2003 r., gdy grunty miały
charakter terenów leśnych, powód mógł uzyskać z tytułu ich dzierżawy miesięczny
3
czynsz w wysokości 1 grosza za m2
, a powierzchnia zajętego wówczas pasa gruntu
wynosiła 456 m2
. Natomiast w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 31 marca 2007 r.
stawka czynszu mogła wynieść 1,06 zł, z uwagi na zmianę przeznaczenia gruntów
i możliwość wykorzystania ich pod zabudowę usługową – komercyjną, przy czym
powód nie mógł wówczas korzystać z obszaru 4.313 m2
.
Od 15 października 2008 r. pozwany nie jest właścicielem gazociągu
przebiegającego przez nieruchomość powoda, gdyż gazociąg ten nabył Operator
Gazociągów Przesyłowych Gaz-System S.A. w Warszawie.
W styczniu 2009 r. powód, w związku z zamierzoną inwestycją, uzyskał
decyzję o warunkach zabudowy dla inwestycji polegającej na budowie budynku
usługowo – gastronomicznego oraz dwóch zbiorników bezodpływowych szczelnych
na ścieki bytowe na działkach 187/4, 188/2 i 189.
Gazociąg przebiegający przez nieruchomość powoda ogranicza sposób
użytkowania zajętego na ten cel pasa gruntu oraz tej jego części, z której korzysta
operator sieci gazowej w celu zapewnienia prawidłowej eksploatacji gazociągu.
Sąd Okręgowy uznał, że zlokalizowanie gazociągu na nieruchomości
powoda stanowiło zachowanie bezprawne i zawinione ze względu na brak zgody
ówczesnego właściciela, a także brak pozwolenia administracyjnego wymaganego
w przypadku braku zgody właściciela na inwestycję (art. 75 ust. 1 i art. 79 ustawy
z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości,
Dz. U. Nr 22, poz. 99). Opierając się na opinii biegłego uznał, że wartość
nieruchomości powoda w związku z wybudowaniem na niej gazociągu uległa
obniżeniu o 166.180 zł i kwotę tą zasądził od pozwanego na podstawie art. 415
k.c. Wyraził przy tym pogląd, że dochodzeniu tego roszczenia nie sprzeciwia się -
istniejąca w obecnym stanie prawnym - możliwość domagania się wynagrodzenia
za ustanowienie służebności przesyłu.
Pozostała zasądzona przez Sąd pierwszej instancji kwota 40.000 zł
stanowiła uznane przez pozwanego roszczenie z tytułu wynagrodzenia za
bezumowne korzystanie z nieruchomości w okresie od marca 1997 r. do marca
2007 r. Natomiast postępowanie co do dalej idącego powództwa z tego tytułu,
wobec cofnięcia przez powoda żądania, zostało umorzone (art. 355 § 1 k.p.c.).
4
Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem zaskarżonym
skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądzoną
na rzecz powoda kwotę obniżył do 40.000 zł z ustawowymi odsetkami od 4
września 2007 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.
Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszenia art. 415 k.c. Wskazał przy
tym, że roszczenie powoda może podlegać ocenie również w płaszczyźnie art. 230
w związku z art. 352 § 2 k.c. Uznał jednak, że szkoda powoda wynikająca
z obniżenia wartości gruntu na skutek pobudowania na nim instalacji przesyłowych
nie ma charakteru wystarczająco trwałego, gdyż powodowi w dalszym ciągu
przysługuje roszczenie negatoryjne o usunięcie gazociągu z jego nieruchomości
(art. 222 § 2 k.c.). Skorzystanie z tego roszczenia powinno spowodować, że stan
obniżenia wartości nieruchomości bezpowrotnie przeminie. Powodowi przysługuje
również roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem, które
obejmuje uszczerbek z tytułu zmniejszenia wartości nieruchomości (art. 3052
§ 2
k.c.)
Powód w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art.
3983
§ 1 k.p.c., zarzucił naruszenie:
- art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie faktu, że
szkoda w majątku powoda istnieje, a ustawodawca nie przewidział pojęcia „szkody
trwałej” jako przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej;
- art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu
zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wskazującej na konieczność wniesienia
powództwa negatoryjnego przewidzianego w art. 222 § 2 k.c. przed wytoczeniem
na podstawie art. 415 k.c.;
- art. 222 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające
na uznaniu, że zachodzi konieczność wniesienia powództwa negatoryjnego przed
możliwością korzystania z roszczeń odszkodowawczych według reżimu
odpowiedzialności deliktowej;
- art. 415 k.c. przez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że przesłankę
odpowiedzialności na podstawie tego przepisu stanowi szkoda o charakterze
trwałym.
5
W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie
zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego w całości.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów procesu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W świetle zakreślonych w skardze kasacyjnej granic zaskarżenia oraz
przytoczonych w niej podstaw, przedmiotem sporu na obecnym etapie
postępowania pozostaje ocena zasadności roszczenia o zapłatę odszkodowania za
zmniejszenie wartości nieruchomości powoda, wynikające z samego bezprawnego
posadowienia na niej i eksploatowania przez pozwanego urządzeń służących do
przesyłu gazu.
W judykaturze dominuje pogląd, zgodnie z którym do rozliczeń między
właścicielem nieruchomości a posiadaczem służebności mają odpowiednie
zastosowanie art. 225 i art. 224 § 2 k.c. w związku z art. 352 oraz art. 230 k.c.
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04,
niepubl.; z dnia 11 maja 2005 r., III CK 556/04, niepubl.; z dnia 8 czerwca 2005 r.,
V CK 680/04, niepubl.; z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, niepubl.; z dnia
6 października 2010 r., II CSK 156/10, niepubl.). Prezentowane jest także
zapatrywanie, że ingerencja w prawo własności, polegająca na przeprowadzeniu
urządzenia przesyłowego bez zezwolenia organu administracji i bez zgody
właściciela nieruchomości może stanowić również podstawę odpowiedzialności
deliktowej za pogorszenie rzeczy (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/06, niepubl. oraz wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, niepubl.).
Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie powoda o naprawienie szkody z tytułu
obniżenia wartości nieruchomości nie może być uwzględnione na żadnej
z wymienionych podstaw ze względu na to, że szkoda ta nie ma charakteru
wystarczająco trwałego.
Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego
i procesowego, zmierzające do podważenia tego zapatrywania, nie mogły wywrzeć
zamierzonego skutku.
6
W piśmiennictwie trafnie zwrócono uwagę, że szkoda w postaci zmniejszenia
wartości nieruchomości występuje wtedy, gdy ma charakter trwały i nieodwracalny.
Nie można mówić o takiej szkodzie wówczas, gdy właścicielowi nieruchomości
przysługuje roszczenie negatoryjne umożliwiające przywrócenie stanu zgodnego
z prawem. Dopóki zatem przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać
naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek
posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń przesyłowych przez
zapłatę odszkodowania. Utrata tego roszczenia wiąże się zazwyczaj z uzyskaniem
przez przedsiębiorcę przesyłowego tytułu prawnego do korzystania
z nieruchomości, z czym wiąże się obowiązek zapłaty właścicielowi odpowiedniego
ekwiwalentu, co wyklucza odszkodowanie.
W orzecznictwie wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy
zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za
korzystanie z rzeczy, gdyż w przeciwnym wypadku posiadacz płaciłby podwójnie
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, niepubl.).
Przyjmuje się przy tym, że jakkolwiek wynagrodzenie za bezumowne korzystanie
z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, to może ono spełniać cele
odszkodowawcze (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 1998 r.,
III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 1 oraz z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08,
OSNC 2009, nr 4, poz. 53). O jego wysokości decyduje wynagrodzenie rynkowe,
jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z rzeczy danego
rodzaju w przypadku, gdyby jego władztwo było oparte na tytule prawnym
(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1984 r.,
III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209). Niewątpliwie zatem uszczerbek
właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie
posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych rekompensowany jest
wynagrodzeniem, które może on uzyskać – na podstawie art. 3052
k.c. - za
obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Nie budzi również wątpliwości, że
uszczerbek ten nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, skoro właścicielowi
przysługuje roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim
wynagrodzeniem. Roszczenie to – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale
z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11 (niepubl.) – pozwala zrealizować ten sam
7
interes, co roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, a ten
sam interes nie może być zaspokajany podwójnie.
Nie jest oczywiście wyłączona możliwość dochodzenia – na zasadach
ogólnych - naprawienia szkody z powodu pogorszenia rzeczy związanego
z nieprawidłowym korzystaniem z niej. Zgłoszone przez powoda roszczenie nie
dotyczy jednak takiej szkody. Skoro więc powodowi nie przysługuje wobec
pozwanego roszczenie o naprawienie szkody z powodu obniżenia wartości
nieruchomości, wynikającego z normalnego korzystania z niej w zakresie
odpowiadającym treści służebności przesyłu, to zarzuty podniesione w skardze
kasacyjnej, oparte na odmiennym założeniu i pomijające zupełnie znaczenie
zastosowanego przez Sąd Apelacyjny art. 3052
k.p.c., nie mogły wywrzeć
zamierzonego skutku.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
§ 1 k.p.c. orzekł,
jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do
art. 98 i art.108 §1 w związku z art. 39821
k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 12 ust. 4 pkt 2
Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za
czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.
Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
O przyznaniu pełnomocnikowi powoda kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie § 2 ust. 3, § 6 pkt 6 oraz § 13
ust. 4 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.
w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa
kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz.
1348 ze zm.).
db.
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04,
niepubl.; z dnia 11 maja 2005 r., III CK 556/04, niepubl.; z dnia 8 czerwca 2005 r.,
V CK 680/04, niepubl.; z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, niepubl.; z dnia
6 października 2010 r., II CSK 156/10, niepubl.). Prezentowane jest także
zapatrywanie, że ingerencja w prawo własności, polegająca na przeprowadzeniu
urządzenia przesyłowego bez zezwolenia organu administracji i bez zgody
właściciela nieruchomości może stanowić również podstawę odpowiedzialności
deliktowej za pogorszenie rzeczy (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/06, niepubl. oraz wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, niepubl.).
Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie powoda o naprawienie szkody z tytułu
obniżenia wartości nieruchomości nie może być uwzględnione na żadnej
z wymienionych podstaw ze względu na to, że szkoda ta nie ma charakteru
wystarczająco trwałego.
Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego
i procesowego, zmierzające do podważenia tego zapatrywania, nie mogły wywrzeć
zamierzonego skutku.
6
W piśmiennictwie trafnie zwrócono uwagę, że szkoda w postaci zmniejszenia
wartości nieruchomości występuje wtedy, gdy ma charakter trwały i nieodwracalny.
Nie można mówić o takiej szkodzie wówczas, gdy właścicielowi nieruchomości
przysługuje roszczenie negatoryjne umożliwiające przywrócenie stanu zgodnego
z prawem. Dopóki zatem przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać
naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek
posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń przesyłowych przez
zapłatę odszkodowania. Utrata tego roszczenia wiąże się zazwyczaj z uzyskaniem
przez przedsiębiorcę przesyłowego tytułu prawnego do korzystania
z nieruchomości, z czym wiąże się obowiązek zapłaty właścicielowi odpowiedniego
ekwiwalentu, co wyklucza odszkodowanie.
W orzecznictwie wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy
zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za
korzystanie z rzeczy, gdyż w przeciwnym wypadku posiadacz płaciłby podwójnie
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, niepubl.).
Przyjmuje się przy tym, że jakkolwiek wynagrodzenie za bezumowne korzystanie
z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, to może ono spełniać cele
odszkodowawcze (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 1998 r.,
III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 1 oraz z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08,
OSNC 2009, nr 4, poz. 53). O jego wysokości decyduje wynagrodzenie rynkowe,
jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z rzeczy danego
rodzaju w przypadku, gdyby jego władztwo było oparte na tytule prawnym
(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1984 r.,
III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209). Niewątpliwie zatem uszczerbek
właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie
posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych rekompensowany jest
wynagrodzeniem, które może on uzyskać – na podstawie art. 3052
k.c. - za
obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Nie budzi również wątpliwości, że
uszczerbek ten nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, skoro właścicielowi
przysługuje roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim
wynagrodzeniem. Roszczenie to – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale
z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11 (niepubl.) – pozwala zrealizować ten sam
7
interes, co roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, a ten
sam interes nie może być zaspokajany podwójnie.
Nie jest oczywiście wyłączona możliwość dochodzenia – na zasadach
ogólnych - naprawienia szkody z powodu pogorszenia rzeczy związanego
z nieprawidłowym korzystaniem z niej. Zgłoszone przez powoda roszczenie nie
dotyczy jednak takiej szkody. Skoro więc powodowi nie przysługuje wobec
pozwanego roszczenie o naprawienie szkody z powodu obniżenia wartości
nieruchomości, wynikającego z normalnego korzystania z niej w zakresie
odpowiadającym treści służebności przesyłu, to zarzuty podniesione w skardze
kasacyjnej, oparte na odmiennym założeniu i pomijające zupełnie znaczenie
zastosowanego przez Sąd Apelacyjny art. 3052
k.p.c., nie mogły wywrzeć
zamierzonego skutku.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
§ 1 k.p.c. orzekł,
jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do
art. 98 i art.108 §1 w związku z art. 39821
k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 12 ust. 4 pkt 2
Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za
czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.
Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
O przyznaniu pełnomocnikowi powoda kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie § 2 ust. 3, § 6 pkt 6 oraz § 13
ust. 4 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.
w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa
kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz.
1348 ze zm.).
db