Postanowienie SN z 14 października 2011, sygn. III CZ 46/11
Data orzeczenia
14 października 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 14 października 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Józef Frąckowiak
SSA Marek Machnij
w sprawie z powództwa M. P.
przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego w K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 14 października 2011 r.,
zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego
z dnia 13 września 2010 r.,
oddala zażalenie.
2
Uzasadnienie
Zarządzeniem z dnia 1 marca 2010 r. przewodniczący zwrócił powodowi M.
P. pozew z uwagi na nieuzupełnienie w terminie jego braków formalnych w zakresie
wskazania siedziby pozwanego, podania okoliczności faktycznych uzasadniających
żądanie pozwu, doprecyzowania żądania odsetkowego i uiszczenia opłaty od
pozwu.
Powód zażalił się na to zarządzenie, zarzucając, że jest pozbawione sensu
i atutów, a jego celem jest obrona pozwanego i chęć tuszowania sprawy, co powód
obserwuje w Sądzie Okręgowym od 2000 r. Pozwany Skarb Państwa, zastępowany
przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, złożył odpowiedź na zażalenie,
w której zawarł wniosek o przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego.
W toku postępowania zażaleniowego rozpoznany i uwzględniony w całości
został wniosek powoda o zwolnienie go od kosztów sądowych
Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie postanowieniem z dnia 21 czerwca 2010
r., po czym – na wniosek pozwanego – uzupełnił je w dniu 13 września 2010 r.
orzeczeniem o kosztach postępowania zażaleniowego w ten sposób, że nie
obciążył powoda tymi kosztami. W uzasadnieniu wyjaśnił, że – wobec wniosku
pozwanego – konieczne było rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego. Jako podstawę orzeczenia o kosztach przyjął art. 102 w zw. z art.
391 § 1, art. 397 § 2 i art. 398 k.p.c. i stwierdził, że treść pism procesowych powoda
wskazuje na nieporadność i brak rozumienia zarządzeń; odwołał się także do
trudnej sytuacji materialnej powoda, wynikającej ze złożonego przez niego
oświadczenia, wreszcie na to, że z uwagi na nieporadność powoda pełnomocnik
pozwanego nie był zmuszony do formułowania i przedstawiania rozbudowanych
oraz czasochłonnych wywodów prawnych.
Pozwany zażalił się na zawarte w postanowieniu z dnia 13 września 2010 r.
rozstrzygnięcie o kosztach i wniósł o jego zmianę poprzez zasądzenie na rzecz
Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa
procesowego za pierwszą instancję zgodnie z żądaniem oraz zasądzenie kosztów
3
postępowania zażaleniowego według norm przepisanych. Z treści uzasadnienia
wynika, że owe „koszty zastępstwa procesowego za pierwszą instancję” oznaczają
koszty postępowania zażaleniowego przed Sądem Apelacyjnym, które nie były
przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji. Zażalenie jest zatem
dopuszczalne w świetle art. 3941
§ 1 pkt 2 k.p.c. Nie jest natomiast uzasadnione
merytorycznie. Skarżący zarzucił naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 361, art. 102,
art. 391 § 1 i 397 § 2 k.p.c. poprzez niedostateczne ujawnienie argumentacji
przemawiającej za odstąpieniem od zasady odpowiedzialności za wynik
postępowania, przejawiające się zwłaszcza pominięciem przyczyn zaniechania
obciążenia powoda kosztami przynajmniej w części. Dodatkowo pozwany wytknął
brak konsekwencji w orzecznictwie Sądu Apelacyjnego, polegający na wydaniu
odmiennego orzeczenia o kosztach w innej, choć podobnej sprawie pomiędzy tymi
samymi stronami.
Sąd Apelacyjny jednak, jakkolwiek bardzo lapidarnie, wskazał motywy,
którymi się kierował uznając za uzasadnione nieobciążanie powoda kosztami.
Wyjaśnił, że za takim rozstrzygnięciem przemawiają cechy osobowości powoda,
ujawniające się w korespondencji kierowanej przez niego do sądu, świadczące
o nieporadności oraz kłopotach w rozumieniu i realizacji obowiązków
umożliwiających skuteczne rozpoczęcie postępowania sądowego. Odwołał się
także do położenia materialnego powoda, ujawnionego w oświadczeniu,
co oznacza, że dał wiarę zawartym tam informacjom, z których wynika, że powód
środki na bieżące utrzymanie czerpie jedynie ze świadczeń pomocy społecznej
w kwocie 444 zł miesięcznie. Dodatkowo podniósł, że sposób prowadzenia
postępowania przez powoda nie wymagał od pozwanego podjęcia intensywnej
obrony. Te okoliczności uzasadniały, zdaniem Sądu drugiej instancji, całkowite
uwolnienie powoda od obowiązku zwrotu kosztów pozwanemu. Skoro zaś Sąd
uznał, że zachodzą podstawy do udzielenia całkowitego zwolnienia, nie musiał
odrębnie wyjaśniać dlaczego nie stwierdził podstaw do częściowego obciążenia
powoda obowiązkiem zwrotu kosztów, gdyż po pierwsze, to wyjaśnienie mieściło
się implicite w przytoczeniu przesłanek zwolnienia całkowitego, a po drugie
uzasadnienie powinno zawierać wyjaśnienie przesłanek przyjętego rozstrzygnięcia,
a nie rozstrzygnięcia, które nie zapadło.
4
Dalej skarżący zarzucił naruszenie art. 98 § 1 w zw. z art. 102, art. 391 § 1
i art. 397 § 2 k.p.c. przez uznanie, że zasądzenie zwrotu kosztów wymaga
wykazania przez stronę wygrywająca, że jej pełnomocnik był zmuszony do
formułowania i przedstawiania rozbudowanych oraz czasochłonnych wywodów
prawnych. Ten zarzut opiera się na niezrozumieniu argumentacji Sądu
Apelacyjnego. Zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwaga
o braku potrzeby prowadzenia przez pozwanego złożonej obrony nie oznaczała
uzależnienia przez ten Sąd prawa pozwanego do wynagrodzenia w postępowaniu
zażaleniowym od formułowania takich wywodów, lecz wskazywała na łatwość
wygrania tej sprawy przez pozwanego, wywołaną nieporadnym jej prowadzeniem
przez powoda. Nie był to argument pierwszoplanowy, niemniej mający znaczenie
przy ocenie przeprowadzanej w granicach wyznaczonych przez art. 102 k.p.c.
Przepis ten nakazuje bowiem stosować instytucję nieobciążania strony kosztami
procesu jedynie wtedy, kiedy przemawiają za tym szczególne okoliczności,
a znikomy nakład pracy instytucjonalnego zastępcy Skarbu Państwa, jakim jest
Prokuratoria Generalna, w postępowaniu z powództwa osoby nieporadnej,
utrzymującej się jedynie z zapomóg wypłacanych w ramach publicznego systemu
pomocy społecznej, a więc – w uproszczeniu – utrzymywanej przez państwo, jest
taką okolicznością, skoro prowadziłoby do sprzecznego wewnętrznie skutku,
polegającego na „odebraniu” powodowi środków przyznanych mu przez państwo
na konieczne utrzymanie w celu pokrycia kosztów zastępstwa procesowego tego
państwa i to w dość znacznej wysokości, mimo że przynajmniej na obecnym etapie
postępowania interesy pozwanego były zagrożone w znikomym zakresie i państwo
koszty te ponieść mogło, ale nie musiało dla celowej obrony swoich interesów.
Wywody pozwanego, wiążące możliwość zastosowania art. 102 k.p.c.
z aktywnością strony, podobnie jak wnioskowanie o oczywistej bezzasadności
powództwa jako przesłance negatywnej odwołania się przez Sąd do tego przepisu,
są chybione. Art. 102 k.p.c. jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego i może być
stosowany wówczas, kiedy okoliczności konkretnej sprawy dają po temu podstawy,
niezależnie od wniosku strony ani od stopnia bezzasadności powództwa czy obrony
strony przegrywającej. Jego celem jest bowiem zapobieżenie wydaniu orzeczenia
o kosztach procesu, które byłoby niesprawiedliwe. Ocena przeprowadzana jest
5
więc według zasad słuszności. Lektura pism powoda wskazuje na to, że
oczekiwania pozwanego dotyczące oddziaływania kosztów procesu jako środka
prewencyjnego, zapobiegającego pieniactwu, nie mają w tym przypadku
racjonalnych podstaw.
Nie można także mówić o niekonsekwencji orzeczeń Sądu Apelacyjnego
w zakresie kosztów, ponieważ nałożenie wcześniej na pozwanego obowiązku
zwrotu kosztów w innej sprawie dodatkowo pogarsza jego sytuację materialną
i może być argumentem na rzecz zastosowania art. 102 k.p.c. w sprawie później
osądzanej. W rozpatrywanej obecnie sprawie Sąd Apelacyjny konsekwentnie
dostrzega podstawy do zastosowania art. 102 k.p.c. (por. postanowienie tego Sądu
z dnia 4 maja 2011 r., ACz 584/11, k. 89).
Z przytoczonych względów zażalenie, jako nieuzasadnione, należało oddalić
na podstawie art. 3941
§ 2 w zw. z art. 39814
k.p.c.