Wyrok SN z 25 listopada 2011, sygn. II CSK 118/11
Data orzeczenia
25 listopada 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Irena Gromska-Szuster
Tagi
Podstawa prawna
art. 17
kpc
art. 187
kpc
art. 189
kpc
art. 191
kpc
art. 321
kpc
art. 378
kpc
art. 383
kpc
art. 386
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Osoba uprawniona, wytaczając powództwo na podstawie art. 43 ust. 5
ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn.
tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), może żądać stwierdzenia
nieważności uchwały zarządu, jeżeli jest sprzeczna z prawem, albo jej
uchylenia, gdy jest zgodna z prawem, lecz narusza interes prawny lub
uprawnienia skarżącego.
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Kazimierz Zawada
Sędzia SA Marek Machnij
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety C. i Wojciecha C. przeciwko
Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej "C." w P. o uchylenie uchwały, po
rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 listopada 2011 r.
skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 4
listopada 2010 r.
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Powodowie wnosili m.in. o stwierdzenie nieważności uchwały zarządu
pozwanej Spółdzielni z dnia 15 sierpnia 2007 r. ustanawiającej odrębną własność
lokali, zarzucając, że jest ona niezgodna z przepisami ustawy z dnia 24 czerwca
1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm. –
dalej: "u.w.l.") oraz krzywdząca dla członków Spółdzielni. Powołali się także na art.
42 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z
2003 r. Nr 188, poz. 1484 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz.") jako na jedną z podstaw
prawnych roszczenia.
Wyrokiem z dnia 4 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w Płocku oddalił powództwo,
a Sąd Okręgowy w Płocku wyrokiem z dnia 26 czerwca 2008 r. oddalił apelację
powodów, stwierdzając, że ponieważ żądali oni uznania uchwały za nieważną z
powodu jej sprzeczności z dobrymi obyczajami i naruszenia ich interesu,
przysługiwało im roszczenie o uchylenie uchwały, a nie roszczenie o stwierdzenie
jej nieważności.
W wyniku skargi kasacyjnej powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 15
stycznia 2010 r., I CSK 203/09 (nie publ.) uchylił wyroki Sądów obu instancji i zniósł
postępowanie z powodu nieważności. Wskazał, że powodowie domagali się
stwierdzenia nieważności uchwały zarządu pozwanej Spółdzielni, wnosząc
alternatywnie także o jej uchylenie, a zatem sądem właściwym rzeczowo do
rozpoznania sprawy w pierwszej instancji był, zgodnie z art. 17 pkt 42
k.p.c., sąd
okręgowy, a nie sąd rejonowy.
W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Okręgowy w dniu 25 lutego 2010
r. wezwał powodów do jednoznacznego określenia żądania, a na rozprawie w dniu
26 kwietnia 2010 r. pouczył ich, że istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma
prawidłowe sformułowanie żądania, wobec czego zasadne jest, aby skorzystali z
pomocy radcy prawnego lub adwokata. Powodowie poparli żądanie stwierdzenia
nieważności przedmiotowej uchwały zarządu i prosili o odroczenie rozprawy celem
skonsultowania się z prawnikiem, a następnie w piśmie z dnia 10 maja 2010 r.
wskazali, że w wykonaniu zobowiązania Sądu do sprecyzowania roszczenia
prostują żądania w ten sposób, iż wnoszą o uchylenie przedmiotowej uchwały
zarządu ze względu na jej niezgodność z dobrymi obyczajami oraz dlatego, że ma
ona na celu ich pokrzywdzenie.
Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy w Płocku oddalił
powództwo. Stwierdził, że zarzuty powodów dotyczące zaskarżonej uchwały są
uzasadnione, jest ona bowiem sprzeczna z art. 42 ust. 3 u.s.m. i art. 3 ust. 2 u.w.l.,
jednakże powództwo nie mogło być uwzględnione, gdyż zostało błędnie
sformułowane. Stwierdzone uchybienia powodują, że zaskarżona uchwała jest
sprzeczna z prawem, a zatem powodom przysługiwało jedynie roszczenie o
stwierdzenie nieważności uchwały, tymczasem wnosili oni o jej uchylenie, a Sąd nie
jest uprawniony do orzekania ponad żądanie.
Sąd Apelacyjny w Łodzi, podzielając tę ocenę, zaskarżonym wyrokiem z dnia
4 listopada 2010 r. oddalił apelację powodów. Stwierdził, że zgodnie z art. 187 § 1
k.p.c. na powodach ciążył obowiązek dokładnego określenia żądania i wskazania
uzasadniających je okoliczności faktycznych, co wyznaczało zakres żądania, który
– zgodnie z art. 383 k.p.c. – nie mógł być rozszerzony ani uzupełniony o nowe
roszczenia w postępowaniu apelacyjnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pomiędzy
żądaniami stwierdzenia nieważności uchwały, ustalenia nieistnienia uchwały oraz
uchylenia uchwały istnieją różnice uniemożliwiające przyjęcie, że roszczenia te
mogą być objęte łącznym żądaniem i wywodzić się z tożsamego stanu faktycznego.
Nie może też, w ocenie Sądu, dojść do ewentualnego lub alternatywnego
zgłoszenia tych roszczeń; wyłącza to możliwość uchylenia uchwały w wyniku
stwierdzenia jej nieważności. Wskazał, że unormowanie zawarte w art. 43 u.s.m.
stanowi lex specialis w stosunku do ogólnych zasad zaskarżania uchwał
przewidzianych w Prawie spółdzielczym. Powództwo o uchylenie uchwały
przysługuje wtedy, gdy opiera się na sprzeczności uchwały z postanowieniami
statutu lub dobrymi obyczajami albo gdy uchwała miała na celu pokrzywdzenie
członka spółdzielni, natomiast w razie sprzeczności uchwały z prawem, przysługuje
roszczenie oparte na art. 189 k.p.c. o stwierdzenie nieważności uchwały.
Powodowie sprecyzowali roszczenie jako żądanie uchylenia uchwały, gdyż jest
niezgodna z dobrymi obyczajami oraz ma na celu ich pokrzywdzenie, zatem
niewątpliwie wchodzi w grę roszczenie wynikające z art. 42 § 3 Pr.spółdz., które nie
mogło być uwzględnione, jeżeli uchwała jest sprzeczna z prawem.
W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach powodowie zarzucili
naruszenie art. 43 ust. 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach
mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej:
"u.s.m.") i art. 42 § 2–4 Pr.spółdz. przez niewłaściwe zastosowanie, oraz
naruszenie art. 321, 187 § 1, art. 193 § 1 i art. 383 k.p.c. przez pominięcie, że
powodowie wystąpili z roszczeniami zarówno o stwierdzenie nieważności, jak i o
uchylenie przedmiotowej uchwały, wskazując, że jest ona sprzeczna z prawem i
dobrymi obyczajami oraz ma na celu pokrzywdzenie powodów. Zarzucili również
naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. przez oddalenie apelacji oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez
nieodniesienie się do wszystkich zarzutów tej apelacji i nierozpoznanie istoty
sprawy. Wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Powodowie zaskarżyli uchwałę zarządu pozwanej Spółdzielni określającą
przedmiot odrębnej własności wszystkich lokali mieszkalnych i użytkowych, a więc
uchwałę, o której mowa w art. 42 u.s.m. Tryb podejmowania i zaskarżania takich
uchwał reguluje art. 43, który w ust. 5 przewiduje dla osób uprawnionych możliwość
zaskarżenia uchwały do sądu z powodu jej niezgodności z prawem lub jeśli uchwała
narusza interes prawny lub uprawnienia tych osób, wskazując, że przyczyną
nieważności uchwały nie może być niepodjęcie przez osoby zainteresowane
wysłanych przez zarząd powiadomień, o których mowa w ust. 1 i 4. Choć to
stwierdzenie może sugerować, że przedmiotem powództwa przewidzianego w art.
43 ust. 5 u.s.m. jest roszczenie o ustalenie nieważności uchwały zarządu, to w
istocie przepis ten nie określa wyraźnie rodzaju przysługującego roszczenia.
W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie zwrócono na to uwagę,
stwierdzając, że wymieniony przepis nie reguluje wyczerpująco materii w nim
przewidzianej, nie wskazując, jakie powództwo przysługuje osobie uprawnionej,
która zamierza zaskarżyć do sądu uchwałę zarządu, o której mowa w art. 42 i 43
ust. 5 u.s.m. Zawiera zatem lukę w tym przedmiocie, a ponieważ reguluje materię
bardzo podobną do uregulowanej w art. 42 Pr.spółdz., istnieją podstawy, by
wypełnić ją, stosując ten przepis w drodze analogii. W konsekwencji należy przyjąć,
że uprawnionemu zaskarżającemu na podstawie art. 43 ust. 5 u.s.m. uchwałę
zarządu przysługuje roszczenie o stwierdzenie nieważności tej uchwały, gdy
zarzuca, że jest ona niezgodna z prawem, co – w razie uwzględnienia powództwa –
prowadzi do wydania wyroku deklaratoryjnego, lub roszczenie o uchylenie uchwały,
gdy zarzuca, że narusza ona interes prawny albo uprawnienia osoby
zainteresowanej, co w razie uwzględnienia powództwa prowadzi do wydania
wyroku konstytutywnego (prawokształtującego).
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 listopada 2010 r., IV CSK
269/10 (nie publ.), w art. 42 ust. 5 u.s.m. przewidziane są trzy różne podstawy
zaskarżenia uchwały zarządu określającej przedmiot odrębnej własności lokali:
niezgodność z prawem, naruszenie interesu prawnego osoby uprawnionej oraz
naruszenie jej uprawnień. Zakładając racjonalność ustawodawcy trzeba przyjąć, że
treść tych przesłanek nie pokrywa się. Zgodnie z art. 42 § 2 Pr.spółdz., uchwała
sprzeczna z prawem jest nieważna ex lege, co może być przedmiotem powództwa
o ustalenie jej nieważności, natomiast żądanie uchylenia takiej uchwały jest
bezprzedmiotowe. Naruszenie przez uchwałę zarządu interesu prawnego lub
uprawnienia osób, na rzecz których spółdzielnia obowiązana jest przenieść – po
ustanowieniu – odrębną własność lokali, uzasadnia wystąpienie z żądaniem
uchylenia uchwały zarządu na podstawie art. 42 § 2 Pr.spółdz. w związku z art. 43
ust. 5 u.s.m. Sprzeczność z prawem uchwały określającej przedmiot odrębnej
własności lokali zachodzi w przypadku naruszenia przez jej wydanie przepisów
prawa materialnego (...) (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia
2009 r. III CZP 14/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 5) lub wymagań proceduralnych, gdy
miało to wpływ na treść uchwały. Są to przesłanki powództwa przewidzianego w art.
43 ust. 5 u.s.m. o stwierdzenie nieważności uchwały.
Przesłankami powództwa wytoczonego na podstawie art. 43 ust. 5 u.s.m. o
uchylenie uchwały zarządu są natomiast zarzuty, że uchwała narusza interes
prawny osoby uprawnionej, co oznacza każdy interes członka spółdzielni, który w
świetle przepisów korzysta z ochrony prawnej, lub że narusza jej uprawnienia, co
oznacza naruszenie interesów skarżącego o charakterze ekonomicznym i
socjalnym.
Podstawa faktyczna obu tych roszczeń może być taka sama lub różna, a
uchwała sprzeczna z prawem może też naruszać interes prawny lub uprawnienia
osoby zainteresowanej, która może dochodzić obu tych roszczeń kumulatywnie. W
świetle art. 191 k.p.c., kumulacja roszczeń jest dopuszczalna, jeżeli nadają się one
do tego samego trybu postępowania oraz, jeżeli sąd jest właściwy ze względu na
ogólną wartość roszczeń, a gdy są to roszczenia różnego rodzaju, jeżeli dla
któregokolwiek z nich nie jest przewidziane postępowanie odrębne ani nie zachodzi
niewłaściwość sądu według przepisów o właściwości bez względu na wartość
przedmiotu sporu. Możliwość kumulacji roszczeń nie zależy zatem od
jakiegokolwiek związku faktycznego lub prawnego między nimi. Powód może także
dochodzić tych roszczeń jako ewentualnych, gdyż – jak wskazał Sąd Najwyższy w
wyroku z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK 86/07 (nie publ.) – pomiędzy powództwem
głównym i ewentualnym nie musi zachodzić związek; mogą to być także roszczenia
wyłączające się nawzajem, gdyż istotą roszczenia ewentualnego jest to, że
obowiązek jego rozpoznania powstaje dopiero w razie oddalenia powództwa
głównego.
Należy zatem stwierdzić, że powodowie mogli dochodzić roszczenia o
ustalenie nieważności przedmiotowej uchwały zarządu oraz – jako ewentualnego
lub alternatywnego – roszczenia o jej uchylenie, wskazując, że uchwała z
określonych przyczyn jest sprzeczna z przepisami prawa oraz narusza ich interes
prawny lub uprawnienia. W taki też sposób powodowie, działający przed Sądami
obu instancji bez zawodowego pełnomocnika, sformułowali roszczenia, na co
wskazał już Sąd Najwyższy w poprzednim wyroku z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK
203/09. Określili też w dostateczny sposób podstawę faktyczną obu roszczeń, które
powinny być w zgłoszonym kształcie rozpoznane przez Sąd pierwszej instancji. Nie
było zatem żadnych podstaw prawnych ani procesowych do żądania, by powodowie
sprecyzowali roszczenie. Należy więc uznać, że żądanie to, jako bezprzedmiotowe i
bezpodstawne, nie mogło wywołać dla powodów ujemnych skutków procesowych,
tym bardziej że występowali w sprawie bez zawodowego pełnomocnika. (...)
W tych okolicznościach także Sąd Apelacyjny obowiązany był rozpoznać
merytorycznie apelację w zakresie obu prawidłowo zgłoszonych roszczeń, nie było
bowiem podstaw do zastosowania art. 383 zdanie pierwsze k.p.c., gdyż nie
nastąpiła zmiana ani rozszerzenie żądania w postępowaniu apelacyjnym.
Uzasadniony jest zatem zarzut naruszenia wymienionego przepisu, jak również art.
187, 193 § 1 i art. 321 k.p.c., które nie miały w sprawie zastosowania. W wyniku
naruszenia tych przepisów Sąd drugiej instancji nie rozpoznał istoty sprawy i nie
odniósł się do merytorycznych zarzutów apelacji, co uzasadnia także zarzut
naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. Naruszony został również art. 43 ust. 5 u.s.m. przez
niezastosowanie i nierozpoznanie zgłoszonych na jego podstawie roszczeń.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
k.p.c. uchylił
zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania.