sygn. V CZ 92/11 16 grudnia 2011 Sąd Najwyższy

Postanowienie SN z 16 grudnia 2011, sygn. V CZ 92/11

Data orzeczenia 16 grudnia 2011
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący SSN Krzysztof Pietrzykowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #postanowienie SN
Sygn. akt V CZ 92/11
POSTANOWIENIE
Dnia 16 grudnia 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
SSA Roman Dziczek
w sprawie ze skargi A. Spółki z o.o. w O.
o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu
Okręgowego z dnia 30 czerwca 2008 r.,
w sprawie z powództwa DB S. R. P. S.A. w Z.
przeciwko A. Spółce z o.o. w O.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 16 grudnia 2011 r.,
zażalenia skarżącej na postanowienie Sądu Apelacyjnego
z dnia 17 maja 2011 r., ,
1) oddala zażalenie:
2) zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej
kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem kosztów
postępowania zażaleniowego.
2
Uzasadnienie
Sprzeciw pozwanej z 2 kwietnia 2008 r. od nakazu zapłaty wydanego przez
Sąd Okręgowy w postępowaniu upominawczym 10 marca 2008 r. i doręczonego
pozwanej 17 marca 2008 r., został odrzucony postanowieniem tego Sądu z 5
kwietnia 2008 r., na podstawie art. 4798a
§ 5 w zw. z art. 4799
§ 2 k.p.c., z tej
przyczyny, że pozwana nie dołączyła do środka zaskarżenia jego odpisu.
Wniosek pozwanej o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od
nakazu zapłaty, został oddalony postanowieniem Sądu Okręgowego z 6 czerwca
2008 r. i następnie – postanowieniem z 30 czerwca 2008 r., Sąd ten odrzucił
sprzeciw pozwanej od nakazu zapłaty złożony przy wniosku o przywrócenie
terminu. Postanowieniem z 17 września 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie
pozwanej na postanowienie z 30 czerwca 2008 r., stwierdzając, że przy jego
wydaniu nie miało miejsca zarzucane przez pozwaną naruszenie art. 168 § 1 w zw.
z art. 231 i 233 k.p.c. Nie znalazł też podstaw ku temu, żeby wystąpić – zgodnie
z wnioskiem żalącej się - do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym
o zgodność art. 4798a
§ 5 k.p.c. z Konstytucją.
W piśmie z 25 czerwca 2009 r. (data nadania) pozwana wniosła
o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego
z 30 czerwca 2008 r., na podstawie art. 4011
k.p.c. i w związku z tym, że wyrokiem
Trybunału Konstytucyjnego z 15 kwietnia 2009 r., Sk 28/08 (OTK-A 2009, nr 4,
poz. 48, Dz. U. 2009, Nr 67, poz. 571), art. 4798a
§ 5 k.p.c. został uznany
za niezgodny z Konstytucją.
Postanowieniem z 13 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy wznowił
postępowanie zakończone prawomocnym postanowieniem z 30 czerwca 2008 r. i
postanowienie to uchylił. Po merytorycznym rozpoznaniu sprawy na skutek
wniesionego przez pozwaną sprzeciwu od nakazu zapłaty wydanego
w postępowaniu upominawczym, wyrokiem z 8 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy
zasądził od pozwanej na rzecz powódki całe dochodzone przez nią roszczenie
wraz odsetkami i kosztami postępowania.
3
Rozpoznając apelację pozwanej od wyroku z 8 listopada 2009 r. Sąd
Apelacyjny stwierdził, że wznowione postępowanie dotknięte było nieważnością.
Wskazał przy tym, że orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie było
postanowienie Sądu Apelacyjnego z 17 września 2008 r. oddalające zażalenie
pozwanej na postanowienie z 30 września 2008 r. o odrzuceniu sprzeciwu od
nakazu zapłaty. W konsekwencji, sądem wyłącznie właściwym do orzeczenia
w przedmiocie wznowienia postępowania był sąd drugiej instancji. Za podstawę
nieważności postępowania Sąd Apelacyjny przyjął art. 379 pkt 6 k.p.c.,
mający zastosowanie w drodze analogii do sytuacji, w której sąd okręgowy
rozpoznał sprawę zastrzeżoną do właściwości sądu apelacyjnego. Zdaniem tego
Sądu, prawidłowo skonstruowana skarga o wznowienie postępowania
powinna wskazywać orzeczenie kończące postępowanie w sprawie oraz
orzeczenie Sądu pierwszej instancji, nie zaś jedynie postanowienie z 30 czerwca
2008 r. W konsekwencji, postanowieniem z 17 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny uchylił
wyrok Sądu Okręgowego z 8 listopada 2010 r. zniósł postępowanie i odrzucił
skargę pozwanej o wznowienie postępowania oraz orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego.
W zażaleniu na to postanowienie skarżąca zarzuciła, że zostało ono wydane
z naruszeniem: - art. 399 § 2 k.p.c. w zw. z art. 412 § 2 k.p.c. przez przyjęcie,
że przedmiotem rozpoznania Sądu Apelacyjnego była skarga o wznowienie
postępowania, nie zaś powództwo; - art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 380 k.p.c. przez
przyjęcie, że zakres kognicji Sądu drugiej instancji obejmował także kontrolę
zasadności wznowienia postępowania, podczas gdy rozstrzygnięcie w tym zakresie
nie zostało zaskarżone w sposób przewidziany w art. 380 k.p.c.; - art. 17 § 4 k.p.c.
przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy nie był właściwy do rozpoznania sprawy, w której
wartość przedmiotu sporu wynosiła 310.688 zł; - art. 379 pkt 6 k.p.c.
przez przyjęcie, że przyczynę nieważności postępowania może stanowić
orzeczenie przez sąd okręgowy w sprawie należącej do właściwości sądu
apelacyjnego; - art. 405 zd. 1 in fine k.p.c. przez jego niezastosowanie, chociaż
skarga o wznowienie postępowania dotyczyła jedynie orzeczenia Sądu
Okręgowego - art. 405 zd. 1 in medio k.p.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie
braku właściwości Sądu Okręgowego do rozpoznania sprawy zakończonej jego
4
postanowieniem; - art. 385 i art. 386 § 1, 2 i 3 k.p.c. przez wydanie wskutek
rozpoznania apelacji orzeczenia nieprzewidzianego w ustawie; - art. 410 § 1 k.p.c.
przez jego zastosowanie, mimo że przepis ten odnosi się do sądu rozpoznającego
skargę o wznowienie postępowania nie zaś rozstrzygającego o roszczeniu
zgłoszonym w tym postępowaniu; - art. 384 k.p.c. przez jego niezastosowanie i
wydanie orzeczenia niekorzystnego dla strony apelującej.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie
kosztów postępowania.
W odpowiedzi na zażalenie, powódka wniosła o jego oddalenie i zasądzenie
kosztów postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Stosownie do art. 399 § 1 k.p.c. w wypadkach przewidzianych w ustawie
można żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem.
Możliwość wznowienia postępowania zakończonego nie orzeczeniem co do istoty,
lecz postanowieniem, jako rozstrzygnięciem formalnie kończącym postępowanie,
jest ograniczona tylko do jednej przesłanki wznowienia postępowania.
Zgodnie z art. 399 § 2 k.p.c., na podstawie art. 4011
k.p.c. postępowanie może
być wznowione również w razie zakończenia go postanowieniem. Stosownie do
4011
k.p.c., można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał
Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją,
ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało
wydane orzeczenie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, aby stał się przesłanką
wznowienia postępowania, musi dotyczyć nie jakiegokolwiek aktu w systemie
prawnym, lecz tego aktu, który stanowił podstawę prawną wydania konkretnego
orzeczenia, którego dotyczy skarga o wznowienie postępowania.
Zaskarżenie wyroku, jako orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do istoty
sprawia, że w granicach wyznaczonych podstawami skargi o wznowienie, we
wznowionym postępowaniu ponownie zbadane zostaną te okoliczności,
które zadecydowały o wyniku postępowania w sprawie. Zaskarżenie skargą
o wznowienie postanowienia formalnie kończącego postępowanie powoduje,
że w graniach dopuszczalnej i jedynej dla tego rodzaju orzeczenia podstawy
5
wznowienia, we wznowionym postępowaniu badaniu będą podlegały okoliczności,
które zadecydowały o zakończeniu postępowania przez wydanie tego formalnego
orzeczenia.
2. Postępowanie w niniejszej sprawie zakończone zostało co do jej istoty
wydaniem przez Sąd Okręgowy nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym,
a do rozpoznania sprzeciwu pozwanego od nakazu nie doszło wskutek wydania
przez Sąd Okręgowy postanowienia z 5 kwietnia 2008 r., odrzucającego ten środek
zaskarżenia. Kolejno wniesiony sprzeciw pozwanej od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym został odrzucony postanowieniem z 30 września
2008 r., jako spóźniony, a to wobec oddalenia wniosku pozwanej o przywrócenie jej
terminu do dokonania tej czynności procesowej. Zażalenie pozwanej na
to postanowienie oddalono postanowieniem z 17 września 2008 r.
Obowiązkiem wnoszącego skargę o wznowienie postępowania jest
oznaczenie orzeczenia, którego skarga dotyczy. Skarżąca uczyniła przedmiotem
zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania postanowienie Sądu Okręgowego
z 30 czerwca 2008 r. Skierowana przeciwko temu postanowieniu skarga powinna
wskazywać na przesłankę określoną w art. 4011
k.p.c. odnoszącą się do podstaw
jego wydania. Przewidziana w art. 4011
k.p.c. podstawa wznowienia postępowania
wynikała z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 kwietnia 2009 r., SK 28/08,
stwierdzającego niekonstytucyjność art. 4798a
§ 5 k.p.c. Ten przepis w związku
z art. 4799
§ 2 k.p.c. stanowił podstawę wydania przez Sąd Okręgowy
postanowienia z 5 kwietnia 2008 r., ale nie był podstawą wydania postanowienia
z 30 czerwca 2008 r. ani też postanowienia z 17 września 2008 r. Postanowienia
te były konsekwencją wniesienia sprzeciwu od nakazu wydanego w postępowaniu
upominawczym po terminie, a zatem podstawą dla ich wydania był art. 504 § 1
k.p.c., w związku z oddaleniem wniosku pozwanej o przywrócenie terminu
dla dokonania tej czynności procesowej, na podstawie art. 169 k.p.c.
Żądając wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem
z 30 czerwca 2008 r. skarżąca odwołała się do argumentów, przy wykorzystaniu
których mogłaby podważać postanowienie z 5 kwietnia 2008 r. Wypada przy tym
zauważyć, że wznowienie postępowania incydentalnego zakończonego
odrzuceniem spóźnionego sprzeciwu po odmowie przywrócenia do dokonania tej
6
czynności nie mogłoby mieć wpływu na byt wcześniejszego postanowienia
odrzucającego sprzeciw pozwanej od nakazu zapłaty, wniesiony wprawdzie
w terminie, ale dotknięty brakami. Sąd Okręgowy, nie bacząc na to, że powołana
przez pozwaną podstawą wznowienia nie ma związku z zaskarżonym
rozstrzygnięciem, wznowił postępowanie w sprawie, uchylił swoje postanowienie
z 30 czerwca 2008 r. i przeprowadził postępowanie co do istoty sprawy. W razie
zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania postanowienia z 5 kwietnia 2008 r.
odrzucającego sprzeciw pozwanej ze wskazaniem na wzruszenie art. 4798a
§ 5
k.p.c. przez Trybunał Konstytucyjny, wznowienie postępowania prowadziłoby do
tego, że stwierdzone braki sprzeciwu nie uzasadniałyby jego odrzucenia, lecz
potrzebę wezwania o ich uzupełnienie. Po uzupełnieniu braków sprzeciwu
należałoby przeprowadzić postępowanie zmierzające do merytorycznego
rozpoznania sprawy, a nakaz zapłaty utraciłby moc ze względu na samo skuteczne
wniesienie sprzeciwu.
3. W rozważanej sytuacji procesowej nie można podzielić zarzutów
skarżącej, jakoby w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania.
Po pierwsze, na podstawie art. 379 pkt 4 i 6 k.p.c. nieważnością dotknięte
było samo postępowanie wznowieniowe przed Sądem Okręgowym.
Sąd ten rozpoznał skargę sporządzoną z naruszeniem art. 399 § 2 k.p.c.,
w związku z błędnym wskazaniem w niej jako orzeczenia kończącego
postępowanie w sprawie postanowienia wydanego w pierwszej
instancji i zaskarżonego następnie zażaleniem. Z tego względu skarga ta podlegała
odrzuceniu jako niedopuszczalna (art. 410 § 1 k.p.c.). Jej rozpoznanie
doprowadziło do sytuacji, w której Sąd Okręgowy orzekł w kwestii zastrzeżonej do
właściwości Sądu Apelacyjnego, co na podstawie odpowiednio stosowanego art.
379 pkt 6 k.p.c. stanowiło przyczynę nieważności postępowania.
Stanowisko to znajduje bezpośrednie oparcie w uchwale Sądu Najwyższego
z 2 sierpnia 2006 r. (III CZP 46/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 69), w której
uzasadnieniu stwierdzono, że nieważność postępowania zachodzić może również
w sytuacji, w której o wznowieniu postępowania orzekł sąd okręgowy w miejsce
sądu apelacyjnego, będącego wyłącznie właściwym do rozpoznania sprawy
na podstawie art. 405 k.p.c. Sąd Najwyższy opowiedział się za analogicznym
7
stosowaniem w takich sytuacjach art. 379 pkt 6 k.p.c., zauważając, że „treść
normatywna art. 379 k.p.c. […] ma walor uniwersalny i w żadnym razie nie odnosi
się tylko do postępowania przed sądem pierwszej instancji”. Sąd Najwyższy
w obecnym składzie nie podziela odmiennego stanowiska wyrażonego przez Sąd
Najwyższy w postanowieniu z 6 czerwca 2007 r. (III UZP 5/06, nie publ.).
Niezależnie od tego należy również zwrócić uwagę na dodatkową –
pominiętą przez Sąd Apelacyjny – przyczynę nieważności postępowania ujętą
w art. 379 pkt 4 k.p.c., wynikającą z rozpoznania skargi o wznowienie przez sąd
orzekający w niewłaściwym składzie (tak również Sąd Najwyższy w uchwale
z 2 sierpnia 2006 r., III CZP 46/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 69). Skoro rozpoznanie
skargi o wznowienie postępowania należało do Sądu Apelacyjnego orzekającego
w składzie trzech sędziów, to orzeczenie o wznowieniu przez Sąd Okręgowy
w składzie jednoosobowym stanowiło przyczynę nieważności postępowania
na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.
Po drugie, w konsekwencji pominięcia błędnego oznaczenia orzeczenia
kończącego postępowania w sprawie, Sąd Okręgowy rozpoznał merytorycznie
sprawę, zakończoną wcześniejszym prawomocnym orzeczeniem, pomimo braku
podstaw do wznowienia postępowania. Sąd Okręgowy orzekał w tym wypadku
z naruszeniem powagi rzeczy osądzonej, co zgodnie z art. 379 pkt 3 k.p.c.
stanowiło przyczynę nieważności postępowania w zakresie odnoszącym się do
istoty sprawy.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39814
k.p.c. w zw. z art.
3941
§ 3 k.p.c. orzeczono jak w postanowieniu, o kosztach postępowania
rozstrzygając na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 109 § 1 k.p.c. w zw. z art.
391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821
k.p.c. w zw. z art. 3941
§ 3 k.p.c. w zw. z § 12 ust. 2
pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września
2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez
Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego
ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).