Wyrok SN z 22 marca 2012, sygn. IV CSK 431/11
Data orzeczenia
22 marca 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 marca 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
SSN Iwona Koper
Protokolant Bogumiła Gruszka
w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości IPRO Spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością Rosand
przeciwko INVICTA Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną ewentualnie o stwierdzenie
bezskuteczności czynności prawnej,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 22 marca 2012 r.,
dwóch skarg kasacyjnych – strony powodowej i strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 11 maja 2011 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Zaskarżonym przez pozwaną - Invicta Spółka z o.o. oraz powoda - Syndyka
masy upadłości IPRO Spółki z o.o. Rosand (dalej powoływana jako IPRO)
wyrokiem z dnia 11 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez powoda
wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 października 2010 r. w ten sposób że: uznał za
bezskuteczne w stosunku do masy upadłości IPRO czynność prawną
zobowiązującą, dokonaną w dniu 30 lipca 2002 r. oraz czynność prawną
rozporządzającą, dokonaną w dniu 6 września 2002 r. przez Przedsiębiorstwo
Produkcyjno-Handlowe „Rosand" (dalej powoływana jako BJB), które stanowiły
podstawę prawną wniesienia do Invicta sp. z o.o. aportu w postaci zabudowanej
nieruchomości, położonej w S., o wartości rynkowej 780 000 zł oraz
zorganizowanej części przedsiębiorstwa tej spółki, obejmującej zakład NZOZ
INVICTA w tym środki trwałe, wyposażenie, materiały, należności, zobowiązania,
środki pieniężne o wartości księgowej 939 037,46 zł oraz oddalił apelację powoda
w pozostałej części.
W sprawie tej poczyniono następujące ustalenia. W dniu 30 lipca 2002 r.
została zawarta umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod firmą
„Invicta". Wspólnikami byli: BJB oraz D. B. Spółka jawna BJB objęła w spółce
„Invicta" 49 udziałów o wartości nominalnej 24 500 zł, na poczet których
zobowiązała się wnieść aport w postaci wyżej opisanej nieruchomości i środków
trwałych. Drugi wspólnik D. B. objęła 51 udziałów w zamian za wkład gotówkowy w
wysokości 25 500 zł. W dniu 6 września 2002 r. spółka BJB dokonała czynności
rozporządzającej, na mocy której wniosła do spółki „Invicta" prawa zgodnie ze
swoim zobowiązaniem opisane w akcie notarialnym z dnia 30 lipca 2002 r. Na
dzień 30 lipca 2002 r. spółka BJB była zadłużona na łączną kwotę 1 469 253,39 zł,
zaś na dzień 6 września 2002 r. na kwotę 1 837 769,25 zł. W dniu 19 grudnia 2002
r. spółka BJB zawarła ze spółką IPRO umowę sprzedaży udziałów i wzajemnej
kompensaty wierzytelności. Na mocy tej umowy spółka BJB sprzedała spółce IPRO
49 udziałów w spółce „Invicta" za 1 480 000. Wartość nominalna udziałów wynosiła
24 500 zł, a wartość bilansowa ok. 956 391,25 zł. Wskutek dokonanej kompensaty
3
wierzytelności spółka BJB zaspokoiła swego wierzyciela, jakim była spółka IPRO
na kwotę 1 480 000 zł. Na dzień 19 grudnia 2002 r. spółka IPRO była zadłużona
względem swoich wierzycieli na łączną kwotę 1 761 051,32 zł.
Na mocy uchwał zgromadzenia Wspólników spółek BJB oraz IPRO
z 6 sierpnia 2003 r. i 13 października 2003 r. doszło do połączenia obu spółek
przez przejęcie, na skutek czego IPRO przejęła spółkę BJB. Połączenie obu spółek
zostało wpisane do KRS w dniu 17 października 2003 r. W dniu 22 maja 2003 r. na
mocy uchwały Zgromadzenia Wspólników doszło do podwyższenia kapitału
zakładowego spółki „Invicta" z kwoty 50 000 zł do 150 000 zł. oraz zwiększenia
liczby udziałów do 300, o wartości po 500 zł każdy. W dniu 22 sierpnia 2003 r.
Zgromadzenie Wspólników „Invicta" spółki z o.o. podjęło uchwałę o dobrowolnym
umorzeniu z czystego zysku 49 udziałów tej spółki, które spółka „Invicta" nabyła za
kwotę 107 800 zł od spółki IPRO. Podjęcie tej uchwały było poprzedzone pisemnym
wnioskiem IPRO z 18 sierpnia 2003 r. o dobrowolne umorzenie 49 udziałów
przysługujących spółce, za wynagrodzeniem 2220 zł za jeden udział. W piśmie tym
spółka wyraziła zgodę na dobrowolne umorzenie 49 udziałów za łączną kwotę 107
800 zł i swoją zgodę powtórzyła na Zgromadzeniu Wspólników spółki „Invicta"
w dniu 22 sierpnia 2003 r. Postanowieniem z 9 sierpnia 2004 r. Sąd Rejonowy
ogłosił upadłość spółki IPRO.
Powód Syndyk masy upadłości IPRO sp. z o.o. pozwem skierowanym
przeciwko „Invicta" sp. z o.o. wniósł o uznanie za bezskuteczne w stosunku do
masy upadłości czynności prawnej zobowiązującej z dnia 30 lipca 2002 r. oraz
czynności prawnej rozporządzającej z dnia 6 września 2002 r. dokonanych przez
spółkę BJB, której majątek na skutek połączenia od 17 października 2003 r. stała
się częścią majątku spółki, zaś wierzyciele tej spółki stali się wierzycielami spółki
IPRO. W pozwie powód sformułował także żądanie ewentualne wnosząc o
ustalenie bezskuteczności z mocy prawa w stosunku do IPRO czynności prawnej,
na podstawie której w dniu 22 sierpnia 2003 r. za zgodą
spółki IPRO umorzono 49 udziałów jakie przysługiwały tej spółce w spółce Invicta,
a w konsekwencji tego ustalenia - wydania powodowi równowartości bilansowej
tych udziałów przez zasądzenie na jego rzecz 939 037,46 zł lub z ostrożności
4
procesowej powód wniósł o wydanie powodowi 49 udziałów przysługujących IPRO
w „Invicta" spółce z o.o.
Po powtórnym rozpoznaniu sprawy, w związku z uchyleniem poprzedniego
wyroku przez Sąd Apelacyjny, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 października
2010 r. oddalił powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną oraz
oddalił powództwo o stwierdzenie bezskuteczności czynności prawnej.
Rozpoznający sprawę Sąd Apelacyjny przyjął za swoje istotne dla
rozstrzygnięcia ustalenia Sądu I instancji, poza tymi, które ocenił odmiennie.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego analizy wymagają poszczególne przesłanki
wytoczonego na pierwszym miejscu powództwa pauliańskiego.
Sąd I instancji, w opinii Sądu Apelacyjnego, ocenił te przesłanki błędnie.
Zgodnie z art. 527 § 1 k.c. gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej
z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy
z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do
niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba
trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się
dowiedzieć. Sąd Apelacyjny uznał, że w ustalonym stanie faktycznym przesłanki
warunkujące zastosowanie art. 527 § 1 k.c. zostały wykazane przez stronę
powodową.
Rozważając, czy zaszła pierwsza z tych przesłanek tj. pokrzywdzenie
wierzycieli na skutek dokonania czynności, których uznanie za bezskuteczne
dochodził powód, Sąd Apelacyjny uznał, że fakt uzyskania korzyści majątkowej
przez pozwaną spółkę jest bezsporny. Do przyjęcia, iż osoba trzecia uzyskała
korzyść majątkową, wystarczy wykazanie, że na podstawie czynności prawnej
dłużnika nabyła ona rzecz lub prawo albo została zwolniona z obowiązku,
co spowodowało zmianę w majątku dłużnika prowadzącą do pokrzywdzenia
wierzycieli. Pokrzywdzenie wierzycieli występuje także wówczas, gdy do
niewypłacalności dłużnika, w rozumieniu art. 527 § 2 k.c., dochodzi w wyniku kilku
nawet ekwiwalentnych czynności, takich jak założenie spółki i wniesienie do niej
aportem nieruchomości w zamian za udziały, a następnie w krótkim czasie zbycie
5
udziałów w spółce za kwotę znacznie niższą niż wartość wniesionej aportem
nieruchomości i zużycie otrzymanej kwoty na inne cele niż zaspokojenie wierzycieli.
Analizując pod tym kątem czynności dokonane przez BJB Sąd Apelacyjny
pokreślił, że spółka BJB współzałożyła pozwaną spółkę lnvicta. Obejmując
49 udziałów o nominalnej wartości 24 500 zł, za aport o wartości 1 719 037,40 zł.
Następnie spółka BJB sprzedała 49 udziałów w pozwanej spółce, spółce
IPRO za kwotę 1 480 000 zł, dokonując wzajemnej kompensaty wierzytelności.
Wskazał, że w dniu 22 sierpnia 2003 r. nastąpiło umorzenie tych udziałów na
wniosek spółki IPRO przez nabycie ich przez pozwaną spółkę za kwotę 107 800 zł.
Powyższe prowadzi do wniosku, że skoro spółka IPRO wystąpiła z wnioskiem
o umorzenie 49 udziałów za kwotę 107 800 zł, to albo spółka IPRO działała na
korzyść swoich wierzycieli dokonując kompensaty wzajemnych wierzytelności ze
spółką BJB, bądź spółka BJB w wyniku rzeczonej kompensaty działała na
niekorzyść swoich wierzycieli wzbogacając ponad miarę spółkę IPRO.
Jednakże to nie powyższe okoliczności uprawniają do twierdzenia,
że pozwana spółka uzyskała korzyść majątkową. Zdaniem Sądu Apelacyjnego już
same czynności prawne związane z wniesieniem aportu nie mogą zostać uznane
za ekwiwalentne, gdyż spółka BJB pokryła 49 udziałów w pozwanej spółce
o nominalnej wartości 24 500 zł aportem o wartości 1 719 037,40. Brak jest
przekonywujących argumentów, które wyjaśniłyby dlaczego spółka BJB pokryła
udziały o nominalnej wartości 24 500 zł aportem o wartości 70 razy większej.
Wytłumaczenia nie można odnaleźć w dyspozycji art. 154 § 3 k.s.h. W takim
przypadku, jak stwierdził Sąd Apelacyjny, jeżeli udział jest obejmowany po cenie
wyższej od wartości nominalnej, powstałą w ten sposób nadwyżkę (tzw. agio)
przelewa się do kapitału zapasowego (art. 154 § 3 zd. 2 k.s.h.). Pojęcie agio należy
łączyć natomiast tylko z wkładami pieniężnymi. Jeżeli jednak wnoszone są wkłady
mieszane, to agio powstaje tylko w części przypadającej na te udziały, które są
przyznane za wkłady pieniężne. Bezsporne powinno być zatem, że pozwana spółka
uzyskała korzyść majątkową.
W ocenie Sądu Apelacyjnego czynności w postaci wniesienia aportu
zobowiązująca i rozporządzająca spowodowały zmianę w majątku dłużnika
6
prowadzącą do pokrzywdzenia wierzycieli. Skoro według ustaleń Sądu I instancji
zadłużenie spółki BJB na dzień wniesienia aportu wynosiło 1 837 769, 25 zł,
to niewątpliwie wyzbycie się majątku wskutek wniesionego aportu o wartości ponad
1 700 000 zł zmniejszało szansę zaspokojenia jej wierzycieli. Wierzyciele ci nie
zostali zaspokojeni i figurują aktualnie na liście wierzytelności. Nie przekonuje,
argumentacja Sądu I instancji odwołująca się do faktu prowadzenia dalszej
działalności gospodarczej przez spółkę BJB po dokonaniu przez nią zaskarżonych
czynności, jako dowód na to, że czynności wniesienia aportu nie spowodowały
pokrzywdzenia wierzycieli.
Spółka BJB wnosząc aport i nie zaspokajając wszystkich wierzycieli w dniu
19 grudnia 2002 r. dokonała arbitralnego wyboru jednego z wierzycieli, tj. spółki
IPRO i sprzedała jej 49 udziałów uzyskanych w zamian za wniesiony aport. Na tę
chwilę spółka IPRO była zadłużona na kwotę 1 761 051,32 zł. Z kolei przy braku
jakichkolwiek danych o zaspokojeniu wierzycieli spółka BJB została przejęta przez
spółkę IPRO ostatecznie w dniu 17 października 2003 r. W dniu 9 sierpnia 2004 r.
została ogłoszona upadłość spółki IPRO, odpowiadającej również za długi przejętej
spółki BJB. Do chwili ogłoszenia upadłości wspomniani wierzyciele nie zostali
zaspokojeni.
Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji, zdaniem Sądu Apelacyjnego,
ogłoszenie upadłości jednoznacznie potwierdza stan niewypłacalności określonego
podmiotu. Natomiast, aby stwierdzić niewypłacalność w rozumieniu art. 527 § 2 k.c.
nie jest konieczne ogłoszenie upadłości.
Stan niewypłacalności spółki IPRO potwierdzony ogłoszeniem upadłości
trwał zarówno na chwilę wniesienia powództwa w przedmiotowej sprawie, jak
również aktualny był na chwilę wyrokowania przez Sąd II instancji. W rezultacie
w ocenie Sądu Apelacyjnego skoro zaistniała rzeczywista niewypłacalność
dłużnika, to powstało jednocześnie domniemanie, że zaskarżone czynności,
związane z wniesieniem rzeczonego aportu, dokonane zostały z pokrzywdzeniem
wierzycieli.
Sąd Apelacyjny uznał, że w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy
zostały także spełnione dalsze przesłanki warunkujące uznanie czynności za
7
bezskuteczną wobec masy upadłości spółki IPRO i w konsekwencji doszedł do
wniosku, że żądanie pozwu zgłoszone na pierwszym miejscu okazało się
uzasadnione. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób,
że uwzględnił powództwo zgłoszone na pierwszym miejscu. Wobec tego odpadła
konieczność wypowiedzenia się na temat żądania ewentualnego dlatego oddalił
apelację powoda w pozostałej części na podstawie art. 385 k.p.c.
Pozwana w swojej skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa
materialnego, tj.: 1) błędną wykładnię art. 527 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 154 § 3
k.s.h. polegającą przyjęciu, że czynności prawne dokonane przez BJB na
podstawie, których spółka ta wniosła do Invicta Sp. z o.o. aportu zostały dokonane
z pokrzywdzeniem wierzyciela - Syndyka masy upadłości IPRO sp. z o.o. Rosand;
2) niewłaściwe zastosowanie art. 527 k.c. w zw. z art. 531 k.c. polegające na
uwzględnieniu przez Sąd II instancji - Sąd Apelacyjny żądania uznania czynności
wniesienia aportu do Invicta Sp. z o.o. za bezskuteczną w stosunku do Syndyka
masy upadłości IPRO sp. z o.o. Rosand, mimo braku precyzyjnego określenia
wierzytelności, w związku z którą powód sformułował takie żądanie.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa procesowego,
tj.: art. 321, art. 378 § 1, 385 i art. 386 § 1 k.p.c. przez ich niewłaściwe
zastosowanie przez oddalenie apelacji powoda w zakresie rozstrzygnięcia przez
Sąd I instancji o żądaniu ewentualnym w sytuacji, w której Sąd II instancji uznał za
zasadną apelację powoda w zakresie rozstrzygnięcia o żądaniu głównym i zmienił
wyrok Sądu I instancji uwzględniając żądanie główne w całości zgodnie
z wnioskiem powoda.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Uzasadniony jest, podniesiony w skardze kasacyjnej strony pozwanej, zarzut
naruszenia art. 527 § 1 k.c. Sąd Apelacyjny uznał, że czynności prawne
(zobowiązująca i rozporządzająca) na podstawie, których spółka jawna BJB wniosła
do Invicta spółki z o.o. aport o wartości 1 719 037,40 zł obejmując w zamian w tej
spółce 49 udziałów o wartości nominalnej 24 500 zł, zostały dokonane
z pokrzywdzeniem wierzycieli tej spółki i uznał je za bezskuteczne wobec
powodowej spółki IPRO). Uznając te czynności za bezskuteczne Sąd Apelacyjny
8
stwierdził, że ocena ustalonego stanu faktycznego wskazuje, iż czynności te zostały
dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli powodowej spółki w rozumieniu art. 527
k.c. oraz, że zostały spełnione pozostałe przesłanki uznania czynności
za bezskuteczną wynikające z przepisów 527 - 534 k.c.
Wątpliwości budzi przede wszystkim, czy w skomplikowanym stanie
faktycznym rozpoznawanej sprawy, można mówić o pokrzywdzeniu wierzycieli
powodowej spółki. Spółka ta znajduje się w upadłości i reprezentowana jest przez
syndyka masy upadłości. Czynności uznane w zaskarżonym wyroku za
bezskuteczne wobec masy upadłości dokonane zostały przez spółkę BJB. Spółka
ta wniosła do spółki Invicta spółka z o.o. aport w postaci nieruchomości
zabudowanej położonej w Sopocie, o wartości rynkowej 780 000 zł, oraz
zorganizowanej części przedsiębiorstwa tej spółki obejmujący NZOZ Invieta w tym
środki trwałe, wyposażenie, materiały, środki pieniężne o wartości księgowej 939
037,40 zł. Nie ulega jednak wątpliwości, że w zamian za ten aport spółka BJB
uzyskała 49 udziałów w spółce Invicta. Sąd Apelacyjny akcentuje w swoim
uzasadnieniu, że wartość nominalna tych udziałów wynosiła tylko 24 500 zł, czyli
spółka Invicta zyskała 70 krotnie większą wartość niż ta jaką uzyskała BJB w
postaci udziałów. Wniosek ten jest nieuprawniony. Czym innym jest wartość
nominalna udziałów, a czym innym ich wartość rynkowa. Na tę ostatnią składa się
wartość majątku spółki podzielona przez ilość udziałów w spółce. Majątek spółki
Invicta obejmował zaś niewątpliwie wartości aportu wniesionego przez spółkę BJB
oraz wartość wkładu drugiego ze wspólników. Dla oceny wartości tego majątku nie
ma znaczenia, że tylko 50 tys. zł stanowił kapitał zakładowy, gdyż zgodnie z art.
154 § 3 k.s.h., pozostała wartość wniesiona do spółki w postaci aportu, przeszła na
jej kapitał zapasowy. Wartość środków przekazanych na podstawie umów
uznanych za bezskuteczne nie była więc niewątpliwie siedemdziesięciokrotnie
wyższa, niż wartość uzyskanych w zamian udziałów. Nie jest więc już tak
oczywiste, jak to przyjął Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, że w wyniku
dokonania wspomnianych czynności nastąpiło pokrzywdzenie wierzycieli spółki.
Przynajmniej zaś wymaga to innego przeliczenia wartości rynkowej wniesionego
aportu i ustalenia wartości rynkowej udziałów w tej spółce.
9
Co więcej rozważając kwestię pokrzywdzenia należy wziąć pod uwagę,
także to, że 49 udziałów jakie przysługiwały spółce BJB zostały zbyte na rzecz
powodowej spółki. Wartość tych udziałów została ustalona przez strony na kwotę 1
480 000 zł, gdyż na taką kwotę skompensowana została wierzytelność spółki IPRO
jaką miała ona wobec spółki BJB. Mając ten fakt na uwadze należy ocenić, czy taka
był rzeczywiście wartość rynkowa owych 49 udziałów w spółce Invicta oraz czy
kwota uzyskana z ich ewentualnej egzekucji pozwoliłaby na zaspokojenie
wierzycieli tej spółki. Dopiero bowiem takie wyliczenia pozwolą na ustalenie, czy
wskutek wniesienia aportu do spółki Invicta przez spółkę BJB nastąpiło
pokrzywdzenie jej wierzycieli i w jakiej wysokości. Skoro zaś, wierzytelność wobec
spółki IPRO została zaspokojona, a w chwili zaspokojenia spółka BJB istniała i nie
była w upadłości, to wymaga wyjaśnienia czy na skutek tej czynności, pozostali
wierzyciele zostali pokrzywdzeni. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że ich
ewentualne pokrzywdzenie byłoby następstwem przeniesienia udziałów przez
spółkę BJB na spółkę IPRO. Tak byłoby gdyby nie następny fakt. W dniu
17 października 2003 r. nastąpiło przejęcie spółki BJB przez spółkę IPRO. Na
skutek połączenia wierzyciele spółki BJB stali się wierzycielami spółki IPRO. Mogli
oni wobec tego zaspokoić się z majątku spółki IPRO z uwzględnieniem zasad
określonych w art. 495 i 496 k.s.h. Innymi słowy mogli uzyskać zaspokojenie
z majątku spółki BJB, w tym 49 udziałów w spółce In-vi-eta, jaki w wyniku
połączenia stał się majątkiem spółki IPRO. Z tego majątku, który powinien być
odrębnie zarządzany, wierzycieli spółki BJB mogli się zaspokoić z pierwszeństwem
przed pozostałymi wierzycielami spółki IPRO. Przy ocenie czy nastąpiło ich
pokrzywdzenie należy wobec tego rozważyć i tę kwestię.
Jak wynika z powyższego, ustalenie czy w wyniku wniesienia aportu przez
spółkę BJB do spółki Invicta nastąpiło pokrzywdzenie jej wierzycieli, którzy
są aktualnie wierzycielami spółki IPRO, nie może polegać na wskazaniu,
że wartość aportu była siedemdziesięciokrotnie wyższa od wartości nominalnej 49
udziałów jakie w zamian uzyskała spółka BJB w spółce Invicta oraz na pokreśleniu,
że udziały te zostały następnie zbyte tylko jednemu z jej wierzycieli spółce IPRO.
O ewentualnym pokrzywdzeniu pozostałych poza spółką IPRO wierzycieli spółki
BJB, można będzie mówić, gdy z wyliczenia rynkowej wartości 49 udziałów jakie
10
spółka BJB uzyskała w spółce Invicta będzie wynikało, że jej wypłacalność uległa
zmniejszeniu. Bez dokładnych wyliczeń z uwzględnieniem rynkowej wartości 49
udziałów nie sposób ocenić czy w ogóle nastąpiło pokrzywdzenie wierzycieli. Dla tej
oceny ważne jest także kiedy te wierzytelności powstały, gdyż o pokrzywdzeniu
wierzycieli można będzie mówić tylko w stosunku do tych wierzytelności, które
istniały w dniu wniesienia aportu, i w skutego tego uprawnieni z nich wierzyciele
stracili możliwość zaspokojenia. To, że także w chwili obecnej ich wierzytelności
przysługujące im wobec spółki BJB, których teraz mogą dochodzić od spółki IPRO,
nie mogą być zaspokojone nie oznacza wprost, że przyczyną tego było wniesienie
aportu przez spółkę BJB do spółki Invicta.
Chociaż syndyk masy upadłości spółki IPRO działa w imieniu wszystkich
wierzycieli upadłej spółki IPRO, to gdy chodzi o uznanie za bezskuteczne wobec
masy upadłości umów na podstawie, których spółka BJB wniosła aport do spółki
Invicta, konieczne jest ustalenie, czy na skutek tej czynności nastąpiło
pokrzywdzenie tych wierzycieli, którym wtedy przysługiwały wierzytelności do spółki
BJB. Jeszcze raz pokreślić należy, że nie jest dowodem na to, że na skutek
dokonania tych czynności nastąpiło pokrzywdzenie wierzycieli, to iż aktualnie ich
wierzytelności są w dalszym ciągu niezaspokojone. Konieczność odrębnego
potraktowania tych wierzycieli na potrzeby oceny ich pokrzywdzenia w rozumieniu
art. 527 k.c., wynika z tego, że w chwili dokonywania czynności, które mają
prowadzić do ich pokrzywdzenia byli oni wierzycielami innej spółki, która dopiero po
pewnym czasie połączyła się ze spółką, której syndyk masy upadłości wystąpił
o uznanie tych czynności za bezskuteczne wobec masy.
Dla oceny, czy czynności na podstawie, których spółka BJB wniosła aport do
spółki Invicta zostały dokonane z pokrzywdzeniem jej wierzycieli nie wystarczy
tylko, tak jak zrobił to Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, ustalić jakie
było wtedy zadłużenie spółki BJB. Skoro bowiem niewątpliwie jeden z jej
wierzycieli spółka IPRO zaspokoił swoją wierzytelność i zaspokojenie to pozostaje
w związku z dokonaniem tych czynności, to oceny wymaga, czy w skutek dokonania
wspomnianych czynności, obniżyła się możliwość zaspokojenia pozostałych
jej wierzycieli, których wierzytelności powstały przed dokonaniem tych czynności.
11
Jeżeli bowiem wierzyciele ci mogli się zaspokoić bądź z pozostałego majątku spółki
BJB, z uwzględnieniem, że do tego majątku należało także 49 udziałów w spółce
Invicta, to brak podstaw do stwierdzenia, że czynności na podstawie których spółka
BJB wniosła aport do spółki Invicta, spowodowały pokrzywdzenie pozostałych jej
wierzycieli. Ewentualne pokrzywdzenie tych wierzycieli mogło się natomiast wiązać
z przekazaniem 49 udziałów do spółki IPRO, ale tylko przy założeniu,
że spowodowało to niewypłacalność spółki BJB wobec pozostałych jej wierzycieli,
gdyż przekazanie tych udziałów do spółki IPRO doprowadziło niewątpliwie do
zaspokojenia tego jej wierzyciela. Z kolei wyjaśnienia wymaga, czy pokrzywdzenie
pozostałych oprócz IPRO wierzycieli spółki BJB mogło się wiązać z przejęciem tej
spółki przez IPRO, a następnie umorzeniem 49 udziałów w spółce Invicta, które
były częścią majątku tej spółki. Ocena czy to umorzenie mogło być podstawą
pokrzywdzenia wierzycieli spółki BJB, nie jest przedmiotem zarzutów skargi
kasacyjnej pozwanego dlatego brak podstaw do wypowiadania się Sądu
Najwyższego na ten temat.
Na uwzględnienie zasługuje również podniesiony w skardze kasacyjnej
powoda, zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. Sąd Apelacyjny uwzględniając apelację
w zakresie żądania głównego powinien pozostawić żądanie ewentualne
bez rozpoznania. Takie stanowisko jest akceptowane w doktrynie i orzecznictwie
(zob. postanowienie SN z dnia 28 października 2008 r., I PZ 25/08, wyrok SN
z dnia 19 sierpnia 2010 r., IV CSK 53/10). Jego zasadność jest oczywista na
tle rozpoznawanej sprawy. Sąd Apelacyjny uznał, że skoro uwzględnił żądanie
główne, to w zakresie roszenia ewentualnego należy oddalić apelacje powoda.
Jak trafnie wskazuje powód w skardze kasacyjnej, może to prowadzić
to uprawomocnienia się wyroku sądu I Instancji, w zakresie żądania ewentualnego,
w sytuacji gdy żądanie główne, przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie zostanie
rozpoznane. Takie rozstrzygniecie mogłoby pozbawić powoda możliwości
wystąpienia ze skargą kasacyjną w razie gdyby Sąd Apelacyjny, po ponownym
rozpoznaniu sprawy, oddalił jego apelację w zakresie żądania głównego.
Oddalenie apelacji powoda w zakresie roszczenia ewentualnego, pomimo uznania
jego zasadności przez Sąd Apelacyjny, tylko z tego powodu, że Sąd ten uwzględnił
12
żądanie główne, nie znajduje podstawy prawnej, a co więcej jest rozstrzygnięciem
które godzi w jego interes jako strony procesu.
Mając na uwadze, że zarzut naruszenia art. 527 § 1 k.c., podniesiony
w skardze kasacyjnej, okazał się uzasadniony gdyż ocena Sądu Apelacyjnego,
że wierzyciele spółki BJB zostali pokrzywdzeni na skutek czynności, na podstawie
których spółka ta wniosła aport do spółki Invicta nie znajduje podstaw
w dokonanych przez ten Sąd ustaleniach faktycznych, a także, że uzasadniony
okazał się zarzut, podniesiony w skardze kasacyjnej powoda, Sąd Najwyższy na
podstawie art. 39815
k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok, w całości. Dopiero bowiem
ocena uwzględniająca nie nominalną wartość 49 udziałów jakie spółka BJB
uzyskała w zamian za wniesiony aport do spółki Invicta, ale ich wartość rynkową,
oraz wpływu tej transakcji na możliwość zaspokojenia się wierzycieli spółki BJB,
z wyjątkiem spółki IPRO, która w związku z wniesieniem aportu i dalszymi
czynnościami dotyczącymi wspomnianych 49 udziałów w spółce Invicta, zaspokoiła
swoją wierzytelność do spółki BJB, pozwoli na zgodną z art. 527 § 1 k.c. ocenę, czy
czynności te doprowadziły do zaspokojenia tych wierzycieli oraz czy umorzenie
tych udziałów dokonane zostało z ich pokrzywdzeniem.
jw