Postanowienie z 10 marca 2026, sygn. I Ns 239/25

POSTANOWIENIE

Dnia 10 marca 2026 roku

Sąd Rejonowy w Puławach I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący: Sędzia Sądu Rejonowego Tomasz Włodek

Protokolant: sekretarz sądowy Katarzyna Łazińska

po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2026 roku w N.

na rozprawie

sprawy z wniosku O. W. (1)

z udziałem Ł. T. (1), Z. N., N. N., M. N. i I. N.

o stwierdzenie nabycia spadku po J. T.

postanawia:

I.  stwierdzić, że spadek po J. T. synu F. i B. PESEL (...), zmarłym w dniu 29.01.2025 roku w E., ostatnio stale zamieszkałym w N. na podstawie testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 28.01.2011r. przed notariuszem O. U. w N. za E.. (...) Nr (...) otwartego i ogłoszonego przez Sąd Rejonowy w Puławach w dniu 05.06.2025 roku w sprawie I Ns 240/25 nabyła córka O. W. (1) córka J. i Ł. ur(...) w N. w całości;

II.  stwierdzić, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Sygn. akt I Ns 239/25

UZASADNIENIE

W dniu 20 maja 2025 roku O. W. (1) wniosła o stwierdzenie nabycia spadku po J. T. zmarłym w dniu 29 stycznia 2025 roku w E. przed śmiercią zamieszkałym w N. na podstawie testamentu. W uzasadnieniu wskazano, że spadkodawca w testamencie jako spadkobiercę wskazał O. W. (1). W dniu śmierci spadkodawca był żonaty, związek małżeński zawierała raz i nie wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji (wniosek k.5).

W odpowiedzi na wniosek z dnia 14 lipca 2025 roku (data wpływu) uczestniczka Z. N. wniosła o przyjęcie i zatwierdzenie jej oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych umowy o zrzeczenie się dziedziczenia po J. T. zawartej z w dniu 28 stycznia 2011 roku przed notariuszem O. U., uznanie nieważności testamentu sporządzonego przez J. T. z dnia 28 stycznia 2011 roku przed notariuszem O. U. z powodu błędu, stwierdzenie, że spadek po J. T. nabyły na mocy ustawy żona Ł. T. (1) oraz córki Ł. T. (1) i O. W. (1) po 1/3 części każda z nich. W uzasadnieniu odpowiedzi na wniosek Z. N. wskazała, że zawarcie przez nią ze spadkodawcą i Ł. T. (1) umów zrzeczenia się dziedziczenia było spowodowane spiralą zadłużenia w której się znajdowała. Dług był efektem zachowania jej uzależnionego od alkoholu męża, który stracił pracą i spowodował wypadek samochodowy. Wobec tego, że w spłacie długu pomagała jej Ł. T. (1) zaciągając w tym celu pożyczki oraz wobec wszczecia egzekucji komorniczej, Ł. T. (1) i J. T. postanowili razem z wnioskodawczynią i jej mężem, że ci ostatni zaciągną kredyt przeznaczony na spłatę zadłużenia uczestniczki. Kredyt został zaciągnięty i zabezpieczony hipoteką na nieruchomości spadkodawcy i Ł. T. (1). Kredyt był spłacany w połowie raty przez wnioskodawczyni i jej męża, a Ł. T. (1) i J. T. drugą połowę przekazywali wnioskodawczyni w gotówce. W celu zabezpieczenia O. W. (1) ustalono, że Z. N. zawrze z rodzicami umowy zrzeczenia się dziedziczenia, zaś rodzice sporządzą testamenty powołujące do spadku wyłącznie O. W. (1). Czynności te zostały dokonane w dniu 28 stycznia 2011 roku. Uczestniczką wskazała, że w 2024 roku jej sytuacja majątkowa uległa poprawie i jest gotowa zwrócić wnioskodawczyni przeznaczone przez nią na spłatę długów środki finansowe z ustawowymi odsetkami. Wnioskodawczyni pomimo próśb ze strony rodziców nie zgodziła się na spłatę kredytu przez Z. N., jak również nie udostępniła harmonogramu spłaty kredytu. Zdaniem Z. W. (2) sprzeniewierzyła się ustaleniom, które były podstawą sporządzenia testamentu przez J. T. oraz umowy zrzeczenia się dziedziczenia zawartej przez spadkodawcę z uczestniczkę postępowania. J. T. dowiedziawszy się o tym, chciał odwołać testament i umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Nie zdążył tego dokonać wobec zgonu. Ł. T. (1) z kolei odwołała zarówno testament jak i podpisała z Z. N. umowę znoszącą skutki umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Zdaniem Z. N. wnioskodawczyni wprowadziła w błąd zarówno ją jak i spadkodawcę. Gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, to nie sporządziłby testamentu i nie zawarłby z uczestniczką umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia (odpowiedź na wniosek k. 25-29).

W piśmie procesowym z dnia 22 sierpnia 2025 roku (data wpływu) O. W. (1) podtrzymała wniosek w pierwotnym brzmieniu. Wskazała, że kwestionuje to, iż J. T. sporządził testament działając pod wpływem błędu, że nosił się w listopadzie 2024 roku z zamiarem odwołania testamentu ustanowionego na rzecz wnioskodawczyni, że jej rodzice w 2024 roku zwracali się do niej o to, żeby Z. N. samodzielnie spłacała zaciągnięte przez wnioskodawczynię i jej męża długi. Ponadto wnioskodawczyni zaprzeczyła, temu że jej rodzice płacili połowę raty pożyczki, że testament miał stanowić zabezpieczenie spłat pożyczki, że wprowadziła spadkodawcę w błąd i zmusiła do sporządzenia testamentu oraz umów zrzekających się dziedziczenia, że sprzeniewierzyła się rzekomym ustaleniom co do testamentu, gdyż takich nie było. Wnioskodawczyni podniosła, że testament J. T. jest ważny, że nie był on w błędzie podczas sporządzania testamentu, jak również nie było takowego błędu podczas zawierania umowy z Z. N. w przedmiocie zrzeczenia się dziedziczenia. O. W. (1) podniosła zarzut upływu terminu przewidzianego w art. 82§2 k.c. do powołania się przez Z. N. na złożenie oświadczenia o zrzeczeniu się dziedziczenia pod wpływem błędu. W uzasadnieniu stanowiska Z. N. wskazała, że głównym kryterium warunkującym uznanie złożenia danej czynności pod wpływem błędu jest zasada ochrony i poszanowania rzeczywistej i subiektywnej woli spadkodawcy. Według wnioskodawczyni podnoszony przez Z. N. błąd spadkodawcy J. T. miał przypuszczalnie polegać na jego błędnym założeniu, że O. W. (1) wzbogaci się kosztem siostry, której długi spłaciła wraz z mężem w sytuacji, gdy ta chciała przejąć zobowiązanie na rzecz banku. W ocenie wnioskodawczyni stanowisko uczestniczki jest niesłuszne i niezgodne z definicja błędu. Błąd nie istniał w chwili dokonywania czynności. Błąd co do ewentualnej pobudki musiał bowiem dotyczyć okoliczności, które zaistniały w chwili sporządzenia testamentu, bądź istniejących w chwili jego sporządzania a ujawnionych później. Spadkodawca nie pozostawał w błędzie, gdyż w chwili sporządzania testamentu dopiero zaczynał zaciągać pożyczkę i ją spłacać. Nie był w błędzie, bo nie przewidział okoliczności, które zaistnieją w okresie kilku lat po sporządzeniu testamentu i po jego śmierci. Znał dobrze rzeczywistość i istniejący w chwili testowania stan spraw, co wyklucza możliwość przyjęcia błędu. Ponadto błąd co do pobudki, wskazany w piśmie procesowym z dnia 15 września 2025 roku (data wpływu) polegający na błędnym przewidywaniu wyniku przedsięwzięcia (poza podstępnym wywołaniem błędu przez kontrahenta), pozbawiony jest doniosłości prawnej i nie uzasadnia uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli. Zdaniem wnioskodawczyni w dacie sporządzenia umowy spadkowej brak jest podstaw do przyjęcia, że Z. N. pozostawała w błędzie co do rodzaju zawieranej umowy i była zmuszona do jej zawarcia. Poza tym wobec śmierci J. T. niemożliwym jest skuteczne złożenie oświadczenia woli przez Z. N. o uchyleniu się od skutków czynności prawnej, które zgodnie z art. 88§1 k.c. ma być dokonane na piśmie wobec drugiej strony czynności prawnej (pismo procesowe k. 42-48).

Na rozprawie w dniu 05 września 2025 roku wnioskodawczyni i uczestniczka Z. N. podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska w sprawie. Uczestniczka M. N. przyłączyła się do stanowiska Z. N. (protokół rozprawy k. 54-55).

Uczestniczka Ł. T. (1) w piśmie procesowym z dnia 15 września 2025 roku (data wpływu) wskazała, że celem testamentów sporządzonych przez nią oraz spadkodawcę było zabezpieczenie O. W. (1), która wraz z mężem zaciągnęła kredyt na spłatę zadłużenia uczestniczki Z. N.. Wskazała, że O. W. (1) otrzymywała pieniądze na spłatę połowy z każdych rat kredytu. Doszło do konfliktu na tle nieudzielenia przez wnioskodawczynię informacji na temat stanu zadłużenia nie niedopuszczenia do rozliczenia kredytu. Z tych powodów Ł. T. (1) odwołała testament i umowę zrzeczenia się dziedziczenia z córką Z. N.. Zdaniem uczestniczki spadkodawca zamierzał zrobić to samo, ale nie zdążył przed śmiercią (pismo procesowe k. 65).

W piśmie procesowym z dnia 19 września 2025 roku (data wpływu) Z. N. wskazała, że błąd pod wpływem którego działał spadkodawca sporządzając testament, był błędem dotyczącym pobudek sporządzenia testamentu. Nie jest istotną przyczyna jego powstania, ale subiektywna doniosłość błędu, prowadzącą do ustalenia, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, to nie sporządziłby testamentu o określonej treści. Istotą błędu spadkodawcy było to, że powzięte przez niego czynności prawne w postaci sporządzenia testamentu i zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia miały doprowadzić do zabezpieczenia O. W. (1) na wypadek śmierci rodziców przez rozliczeniem z nią połowy spłaconego kredytu. Natomiast nie było celem uczestniczki Z. N., ani jej rodziców dokonanie na rzecz wnioskodawczyni nieuzasadnionych przysporzeń w drodze spadkobrania po rodzicach (pismo procesowe k. 67-68).

Na rozprawie w dniu 15 października 2025 roku wnioskodawczyni i uczestniczki Z. N. i M. N. potwierdziły swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Uczestnicy Ł. T. (1) i N. N. poparli wniosek co do zasady, wnosząc o stwierdzenie nabycia spadku po J. T. na rzecz O. W. (2), Ł. T. (1) i Z. N. na podstawie ustawy (protokół rozprawy k. 78).

Uczestniczka I. N. nie zajęła stanowiska w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił, następujący stan faktyczny:

J. T. syn F. i B. zd. R. urodził się w dniu (...) w D., zmarł w dniu 29 stycznia 2025 roku w E.. Przed śmiercią ostatnio stale zamieszkiwał w N.. W dacie śmierci był żonaty z Ł. T. (2) zd. N.. Ze związku tego urodziło się dwoje dzieci: O. T. ur. (...) w N. i Z. N. ur. (...) w N.. J. T. nie miał dzieci pozamałżeńskich, ani przysposobionych. Żaden z jego spadkobierców ustawowych spadku nie odrzucił, ani nie został uznany za niegodnego dziedziczenia po spadkodawcy. Z. N. zrzekła się dziedziczenia po J. T. umową zawartą w dniu 28 stycznia 2011 roku przed notariuszem O. U. w N. za E.. A Nr (...) i po Ł. T. (1) umową zawartą w dniu 28 stycznia 2011 roku przed notariuszem O. U. w N. za E.. A Nr (...). Dziećmi Z. N. są M. N., N. N. i I. N..

J. T. sporządził w dniu 28 stycznia 2011 roku za E.. A Nr (...) przed notariuszem O. U. w N. testament. W testamencie tym spadkodawca oświadczył, że do całości spadku powołuje córkę O. W. (1) córkę J. i Ł.. W dniu sporządzenia testamentu J. T. był w pełni świadomy swojej decyzji.

Z. N. przed sporządzeniem testamentu przez J. T. była osobą zadłużoną. Jej złą sytuację materialną determinowana była przez alkoholizm męża w wyniku którego stracił pracę oraz spowodował wypadek samochodowy. Z. N. nie była w stanie spłacać długów i utrzymać dzieci. Zwróciła się o pomoc do swojej matki Ł. T. (1). Ta zaciągnęła pożyczki by pomóc córce. Wobec narastających długów doszło do egzekucji komorniczej. Z. N. wyprowadziła się z dziećmi od rodziców do mieszkania na ul. (...) w N.. W związku z tą sytuacją miała ograniczony kontakt z rodzicami i siostrą O. N.. O. N. zaciągała z mężem Ś. W. (2) pożyczki by spłacić powstałe zadłużenie. W dniu 12 sierpnia 2010 roku O. W. (1) i Ś. W. (1) zawarli z (...) Kasa (...) S.A. umowę pożyczki hipotecznej nr (...), której przedmiotem była kwota 51.625,00 zł. Ostateczny termin spłaty zobowiązania ustalono na dzień 15 sierpnia 2030 roku. Zabezpieczeniem pożyczki były hipoteka zwykła w kwocie 51.625,00 zł i hipoteka kaucyjna w kwocie 25.820,00 zł, ustanowione na przysługującym J. T. i Ł. T. (1) prawie własności nieruchomości – zabudowanej działce (...) nr (...) powożonej przy ul. (...) w N.. Pożyczka ta została spłacona przez O. W. (1). Z. N. nie złożyła za życia J. T. oświadczenia o uchyleniu się od skutków umowy zrzekającej się dziedziczenia.

W dniu 13 grudnia 2024 roku Z. N. i Ł. T. (1) złożyły przed notariuszem O. U. w N. w formie aktu notarialnego wpisanego do (...). (...) Nr (...) oświadczenia o uchyleniu skutków zrzeczenia się dziedziczenia – umowy zrzeczenia się dziedziczenia zawartej pomiędzy nimi w dniu 28 stycznia 2011 roku.

W dniu 02 czerwca 2025 roku Sąd Rejonowy w Puławach I Wydział Cywilny w sprawie I Ns 240/25 dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentu J. T.. Na testamencie tym stwierdzono brak śladów poprawień, skreśleń, nadpisań, podskrobań, ani śladów wycierania gumką.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów w postaci: odpisu skróconego aktu zgonu J. T. z dnia 29.01.2025r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), odpisu skróconego aktu małżeństwa J. T. i Ł. T. (1) z dnia 17.03.2025r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w D. (k.10), odpisu skróconego aktu urodzenia Ł. T. (1) (zd. N.) z dnia 09.06.2025r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), odpisu skróconego aktu urodzenia O. W. (1) (zd. T.) z dnia 09.06.2025r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), odpisu skróconego aktu urodzenia Z. N. (zd. T.) z dnia 09.06.2025r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), odpisu skróconego aktu małżeństwa Z. N. z dnia 09.02.2023r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), odpisu skróconego aktu małżeństwa O. W. (1) z dnia 05.05.19904. r. wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego w N. (k.10), zapewnienia spadkowego O. W. (1) (k.54v), wypisu testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 28 stycznia 2011 roku za E.. A Nr (...) przed notariuszem O. U. w N., protokołu otwarcia i ogłoszenie testamentu z dnia 02 czerwca 2025 roku (k. 5 akt sprawy I Ns 240/25), umowy zrzeczenia się dziedziczenia z dnia 28 stycznia 2011 roku E.. (...) Nr (...) (k.6), umowy zrzeczenia się dziedziczenia z dnia 28 stycznia 2011 roku E.. A Nr (...) (k.6), kopii oświadczenia banku (...).A. (k.30), kopii aktu notarialnego – uchylenie się od skutków zrzeczenia się (k.32-34), zeznań O. W. (1) (k. 55v-56, k. 80), zeznań Ł. T. (1) (k.78v-79), częściowo zeznań Z. N. (k. 55v-56, k. 80), zeznań N. N. (k. 79, k. 80), zeznań M. N. (k. 79, k.80).

Dowody z dokumentów – odpisów skróconych aktów stanu cywilnego, wypisów aktów notarialnych (umów zrzeczenia się dziedziczenia, testamentu), kopii aktu notarialnego zawierającego oświadczenia o uchyleniu się od skutków zrzeczenia spadku, kopii oświadczenia banku Sąd uznał za całkowicie wiarygodne. Żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności bądź prawdziwości treści w nich zawartych. Dodać należy, że dokumenty te tworzyły spójny obraz stanu faktycznego i posłużyły do dokonania powyższych ustaleń.

Za wiarygodne uznał sąd osobowe środki dowodowe w postaci zapewnienia spadkowego i zeznań O. W. (2), zeznań Ł. T. (1), N. N. i M. N.. Uczestnicy postępowania przedstawili posiadane informacje w sposób nie budzący wątpliwości Sądu co do ich szczerości oraz prawdziwości. Charakteryzuje je spójność logiczna, szczegółowość, są osadzone w kontekście sprawy. Sąd dał wiarę w przeważającym zakresie zeznaniom Z. N. z uwagi na ww. okoliczności dotyczące zeznań pozostałych uczestników postępowania. Za niewiarygodne Sąd uznał zeznania uczestniczki odnoszące się do okoliczności błędu w jakim znajdował się spadkodawca J. T.. Są to subiektywne odczucia uczestniczki nakierunkowane na osiągnięcie celu postępowania dla niej korzystnego, jakim będzie podważenie ważności testamentu i ubocznie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. W tym zakresie zeznania mają jedynie charakter ocenny, zmierzający do określenie ewentualnych skutków prawnych czynności prawnych jakimi są sporządzenie testamentu i zawarcie umowy w przedmiocie zrzeczenia się dziedziczenia.

Za niemające znaczenia dla ustalenia stanu faktycznego i istnych jego elementów będących podstawą orzekania, Sąd uznał dowody w postaci protokołu badania sądowo-lekarskiego z dnia 22 czerwca 2025 roku (k. 35), zapisu rozmowy telefonicznej (k.36) i oświadczenia Ł. T. (1) datowanego na dzień 25 marca 2025 roku (k.66).

Na rozprawie w dniu 11 lutego 2026 roku Sąd pominął na podstawie art. 235 ²§1 pkt 2 k.p.c. wnioski dowodowe uczestniczki Z. N. dotyczące dokumentacji związanej z umową pożyczki jako nieistotne dla rozpoznania sprawy

Sąd nie miał również wątpliwości co do uznania za ważny testamentu notarialnego J. T.. Testament został sporządzony przed powołanym do tego funkcjonariuszem publicznym jakim jest notariusz. Autentyczność testamentu nie była podważana przez żadnego z uczestników postępowania. Nikt nie podważał zdolności spadkodawcy do testowania w związku z okolicznościami sporządzenia testamentu. Testament nie został również odwołany. Uczestniczka postępowania Z. W. (1) wskazywała natomiast na okoliczność sporządzenia testamentu przez testatora pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu. Okoliczność ta jednak nie została w niniejszym postępowaniu wykazana.

Sąd Rejonowy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie O. W. (2) wniosła o stwierdzenie nabycia spadku po J. T..

Zgodnie z art. 922§1 kodeksu cywilnego (dalej k.c.) prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów kodeksu. W myśl art. 926§1 k.c. powołanie do spadku wynika z ustawy lub z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powoła nie może lub nie chce być spadkobiercą (art. 926§2 k.c.). W przypadku dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności powoływane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże cześć przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku (art. 931 k.c.). Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament (art. 941 k.c.). Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych (art. 944§1 k.c.). Testament stosownie do treści art. 945§1 k.c. jest nieważny jeżeli został sporządzony: - w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, - pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, - pod wpływem groźby. Jeżeli chodzi o formy testamentów to jedną z nich jest tzw. testament holograficzny. Spadkodawca może bowiem sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego (art. 950 k.c.). Spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedna lub kilka osób (art.958 k.c.) F. spadkodawca powoła do spadku lub do oznaczonej części spadku kilku spadkobierców, nie określając ich udziałów spadkowych dziedziczą oni w częściach równych (art. 960 k.c.). Jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowej, które wyczerpują prawie cały spadek, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkodawcę powołanego do całości spadku. Jeżeli takie rozporządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych ich przedmiotów (art. 961 k.c.). Zgodnie z art. 968§1 k.c. spadkodawca może przez rozporządzenie testamentowe zobowiązać spadkodawcę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby – zapis zwykły. W razie braku odmiennej woli spadkodawcy zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu (art. 970 k.c.).

Do kręgu spadkodawców ustawowych J. T., co było okolicznością bezsporną wchodzą: żona Ł. T. (1) i córki O. W. (1) i Z. N.. W niniejszej sprawie spadkodawca J. T. sporządził jednak testament notarialny w którym to do całego spadku powołał córkę O. W. (1).

Dziedziczenie w oparciu o przepis art. 959 k.c. następuje wówczas, gdy spadkodawca powołał do całości lub do ułamkowej (procentowej) części spadku, jako ogółu praw i obowiązków spadkodawcy, jedną lub kilka osób.

Testament jest jednostronną czynność prawną, której skutki prawne występują po śmierci testatora i nie może być sporządzany wspólnie z inną osobą. Testament może sporządzić wyłącznie osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Z ową jednostronnością czynności testowania wiąże się osobisty charakter testamentu. Cecha ta wynika z faktu, że jedynym uprawnionym do rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci jest spadkodawca. Tym samym wykluczona jest możliwość sporządzenia (ale i odwołania) testamentu przez osobę trzecią, pełnomocnika lub przedstawiciela. Osobisty charakter testamentu wiąże się ściśle z zasadą autonomii woli podmiotów stosunku cywilnoprawnego. Istota dziedziczenia testamentowego sprowadza się bowiem do jak najpełniejszego odzwierciedlenia rzeczywistej woli testatora. Zmiana lub odwołanie testamentu może natomiast nastąpić w dowolnym momencie i brak tu jest konkretnej ustawowej formy jej dokonania (art. 943 k.c). Odwołać testament można np. poprzez sporządzenie nowego testamentu lub zniszczenie dotychczasowego dokumentu. Testament sporządzony w formie aktu notarialnego również może być odwołany w dowolny sposób przez testatora.

Testament jest nieważny m.in. jeżeli został sporządzony pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści (art. 945§1 k.c.).

Co do istoty błędu wskazanego w powyższej regulacji, to należy wskazać, że błąd jest to mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spraw lub brak takiego wyobrażenia. Takie wyobrażenie o rzeczywistości lub brak wyobrażenia może stać się przyczyną złożenia oświadczenia woli w formie testamentu. Błąd jest równocześnie jedną z wad oświadczenia woli przewidzianą art. 84 k.c. Błąd ma prawne znaczenie, gdy dotyczy treści czynności prawnej oraz gdy jest istotny. Zasada wynikająca z definicji błędu zawartej w części ogólnej kodeksu cywilnego jest zmodyfikowana w odniesieniu do testamentu z uwagi na charakter tej czynności prawnej. Przepis art. 945 § 1 k.c. nie formułuje żadnych wymagań dotyczących samego błędu. Wobec tego uznać należy, że może on dotyczyć treści testamentu, ale także wszelkich innych okoliczności sporządzenia testamentu. Bez znaczenia jest również fakt, czy błąd powstał w wyniku określonych działań osób trzecich, które nieumyślnie lub podstępnie wywołały u spadkodawcy mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spraw. Prawnie relewantny jest zarówno błąd co do treści testamentu, jak i błąd w pobudce działania spadkodawcy. Ustawa wymaga jedynie, aby uzasadnione było przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu określonej treści. Rozstrzygające znaczenie ma subiektywny punkt widzenia spadkodawcy (zob. Skowrońska-Bocian Elżbieta, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, wyd. X Wyd. Lexisnexis).

Błąd zatem może wiązać się zarówno z treścią testamentu, jak i z okolicznościami nieuregulowanymi w czynności prawnej (np. celem testowania). Ponadto błąd przy testowaniu nie musi być istotny obiektywnie, a jego istotność powinno się oceniać według kryteriów zindywidualizowanych subiektywnych. Istotną kwestia jest również to, że na błąd można powołać się bez względu na to, czy został on wywołany umyślnie lub nieumyślnie przez osoby trzecie, czy też pojawił się z winy lub bez winy testatora. Kwestia zaś błędu przy testowaniu wywołanego podstępem nie została uregulowana przez ustawodawcę. Ocena istotności błędu musi być dokonana wyłącznie z punktu widzenia testatora. Jedynym kryterium jest to, czy gdyby testator znał rzeczywisty stan rzeczy, sporządziłby testament określonej treści. Błąd może dotyczyć okoliczności mającej miejsce w czasie sporządzania testamentu, jak i faktu z przeszłości. Mylne wyobrażenie albo jego brak w odniesieniu do stanu prawnego lub faktycznego mogą samoistnie powstać w umyśle spadkodawcy lub zostać wywołane przez osobę trzecią w sposób niezawiniony lub celowo.

Wymagane jest, by pomiędzy błędem testatora a sporządzeniem przez niego testamentu o określonej treści zachodził związek przyczynowy. Mylne wyobrażenie albo jego brak dotyczący stanu prawnego lub faktycznego nie muszą stanowić wyłącznej przyczyny aktu testowania . Wystarczy, że błąd będzie przyczyną sprawczą dokonania rozrządzeń testamentowych o określonej treści. W celu ustalenia istnienia związku przyczynowego stosuje się test warunku koniecznego. Należy zatem ocenić, czy gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, tj. wiedział o prawdziwym stanie rzeczy, to wcale nie sporządziłby testamentu albo treść dyspozycji testamentowych lub poszczególnego postanowienia byłaby odmienna (tak: M. Balwicka-Szczyrba (red.), A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany Opublikowano: LEX/el. 2026).

Sąd ma obowiązek ustalić i ocenić, czy gdyby spadkodawca znał rzeczywisty stan spraw, to bardziej prawdopodobne jest, że sporządziłby testament określonej treści, czy też należy sądzić, że dokonałby rozrządzeń odmiennej treści albo nie sporządziłby w ogóle testamentu. Ustalenie, że testament został sporządzony pod wpływem błędu, jest z reguły utrudnione, zwłaszcza gdy chodzi o błędną pobudkę. Konieczne jest wnikliwe zbadanie wszelkich okoliczności towarzyszących sporządzaniu testamentu, a także indywidualnych cech umysłu i charakteru spadkodawcy.

W realiach niniejszej sprawy bezspornym było to, że sytuacja osobista i majątkowa potencjalnego spadkobiercy ustawowego J. T., czyli jego córki Z. N. była główną przyczyną dokonania przez spadkodawcę rozporządzenia testamentowego określonej treści. Tak samo należy ocenić przyczyny zawarcia w dniu sporządzenia testamentu pomiędzy J. T. a Z. N. umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Z. N. wpadła jak to sama określiła w spiralę zadłużenia, była zmuszona do opuszczenia zajmowanego wspólnie z rodzicami domu. Ciężar spłaty jej zobowiązań przejęła wnioskodawczyni O. W. (1) wespół z mężem zaciągając w tym celu m.in. pożyczkę w banku. Spłata tej pożyczki została zabezpieczona na majątku spadkodawcy hipotekami. W tym kontekście J. T. sporządzając testament kierował się okolicznościami zarówno istniejącymi w dacie sporządzenia testamentu, jak też miał na uwadze zabezpieczenie sytuacji wnioskodawczyni na przyszłość. Zawierając umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia miał realna obawę utraty majątku przez Z. N. i to również majątku odziedziczonego po nim. W tym zakresie spadkodawca nie działał pod wpływem błędu. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż jak to zeznała Z. N. (k. 55v) „ miałam wówczas (lata 2010-2011) ograniczony kontakt z rodzicami, zadzwonił do niej spadkodawca wskazując, że musi stawić się u notariusza. Niewiele z tego czasu pamiętała z uwagi na sytuacje rodzinną, a dokumenty sporządzone w 2011 roku u notariusza odebrała dopiero w 2024 roku”. W odpowiedzi na wniosek Z. N. wskazała, natomiast że jej sytuacja majątkowa poprawiła się 2024 roku i była gotowa zwrócić O. W. (1) wydane przez nią środki pieniężne wraz z odsetkami ustawowymi. Zdaniem Sądu wskazane wyżej okoliczności nie mogą potwierdzać, iż spadkobierca działał pod wpływem błędu w zakresie pobudki przy sporządzaniu testamentu. Groźba utraty majątku był na tyle realne, że usprawiedliwiała podjęte przez niego kroki w zakresie testowania i zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia. Kolejną ważką kwestią jest upływ czasu tj. przeszło 13 lat od daty sporządzenia testamenty do wskazanego przez uczestniczkę zamiaru spadkodawcy co do zmiany testamentu i uchylenia się od skutków zawarcia umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia przez spadkodawcę. Zmiana ta jest ściśle powiązana z chęcią spłaty przez uczestniczkę zadłużenia wywołanego przez nią, a obciążającego O. W. (1). A przyczyn oczywistych chęć owej spłaty wystąpiła dopiero z momentem poprawy sytuacji finansowej uczestniczki. Wobec tego logicznym jest, iż ta ewentualna, a zaistniała w długim okresie po sporządzeniu testamentu, poprawa bytu uczestniczki nie może stanowić błędu co do pobudki spadkodawcy w sporządzeniu testamentu (pomijającego uczestniczkę) określonej treści, gdyż takową pobudką się nie kierował. Podniesienie zarzutu wystąpienia błędu i nieważności testamentu ma bezpośredni związek w ocenie Sądu nie tylko ze zmianą sytuacji życiowej uczestniczki Z. N., ale również próbą uzyskania/odzyskania przez nią przysporzenia majątkowego „utraconego” wobec sporządzenia testamentu przez J. T. i zawarcia z nim umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Ponadto J. T. miał cały czas możliwość odwołania lub zmiany testamentu, nie koniecznie związanych z wizytą u notariusza. Czynności te nie wymagają zachowania szczególnej formy. Spadkobierca tego nie uczynił, a zdaniem uczestników nosił się z takim zamiarem. Świadczy to również o braku błędu co do pobudki przy sporządzaniu przez niego testamentu.

Wobec powyższej analizy przepisów należy wskazać, że w niniejszej sprawie ma miejsce zastosowanie przepisów o dziedziczeniu testamentowym po J. T.. Testamentem notarialnym z dnia 28 stycznia 2011 roku J. T. rozporządził całym spadkiem.

O kosztach sądowych w Sąd orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. uznając, że każd y z uczestnikow postepowania ponosi koszty związane ze swym udziałem w sprawie.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w postanowieniu.

Sygn. akt I Ns 239/25

ZARZĄDZENIE

(...)

Sędzia Sądu Rejonowego

Tomasz Włodek